شناسایی و تبیین عوامل عمده بر لایه ارزش ها و باورهای فرهنگ مطالعه در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشگاه بین المللی امام رضا علیه السلام

2 استاد گروه کتابداری و اطلاع‎رسانی دانشگاه فردوسی

3 عضوهیئت تحریریه فصلنامه ومشاور سازمان

چکیده

هدف: این بررسی به منظور شناسایی، دسته‎بندی و تعیین اهمیت نسبی متغیرهای دخیل در لایة ارزش فرهنگ مطالعه در ایران انجام شده است.
جامعه و روش تحقیق: با استفاده از روش مطالعه اسنادی و روش دلفی، متغیرهای مطرح و میزان اهمیت آنها شناسایی و تعیین شد. جامعة تحقیق از میان صاحب‏نظران و خبرگان حوزة فرهنگ مطالعه با روش نمونه‏گیری هدفمند (قضاوتی) انتخاب گردید.
یافته‎ها: یافته‎ها نشان داد لایة ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه از 4 معیار اصلی(جامعه، نظام آموزشی، حوزة نشر و خانواده)، 7 معیار فرعی و 26 شاخص تشکیل شده و بیشترین معیارهای فرعی و شاخصها، مربوط به معیار اصلی «جامعه» بوده است.همچنین، رتبه‎بندی فریدمن معیارهای اصلی نشان‏ داد بین آنها تفاوت معناداری نیست، ولی در معیارهای فرعی لایة ارزشها نشان می‏دهد تفاوت معنادار است. در میان معیارهای فرعی، بالاترین رتبه‎ها به ترتیب به معیار «ترویج و ترغیب دانش‏آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان به مطالعه» و «ارزش‏آفرینی برای رسیدن به خانواده اهل سواد و مطالعه» تعلق دارد. در خصوص رتبه‎بندی شاخصهای موجود در معیار‎های فرعی « نگرش جامعه به مقولة جهان هستی»، «ترویج و ترغیب دانش‎آموزان، دانشجویان و استادان به مطالعه» و «باور به تأثیر کتاب در رشد ابعاد مختلف فردی و اجتماعی» نشان داد بین آنها تفاوت معنادار نبوده، اما رتبه‎بندی در شاخصهای معیار‎ «احساس نیاز به مطالعه» نشان داد تفاوت معنادار بوده‏است.
پیشنهادها: پژوهشگر در نهایت با توجه به ماهیت فرهنگ مطالعه، نگاه متوازن برای توسعة لایه‎های فرهنگ مطالعه و تقدم شروع تغییر از لایة ارزشها نسبت به سایر لایه‎های فرهنگ را ‏با اتخاذ رویکرد سیستمی، پیشنهاد کرده است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه
در ایران با وجود تلاشهای گسترده در زمینة ارتقای سطح سواد خواندن و نوشتن در میان اقشار پایین جامعه و نیز افزایش گستره و سطح تحصیلات در سطوح بالاتر، نرخ مطالعة غیردرسی وضعیت مطلوبی ندارد. این وضعیت سالهاست به شکلهای مختلف در نشریه‎های عمومی و علمی انعکاس یافته‏است. این نامطلوبی بیش از هر چیز از آمارهای مطالعه استنباط می‎شود.
بررسی میزان سرانة مطالعه سال 1390 مشخص کرد سرانة مطالعه آزاد هر ایرانی 9/13 دقیقه در روز است. دراین پژوهش از حدود ۲۰۰۰ نفربه شکل روز نوشت .108 فعالیت روزانة زندگی آنها در ۲۵۵ نقطه شهری و ۱۳۵۰ نقطه روستایی کشور مورد پرسش قرار گرفت (محبوب،1390). این آمار به خوبی نشان می‎دهد سرانة مطالعه در ایران در سطح قابل قبولی نیست. این مسئله، ذهن بسیاری از محققان و مسئولان فرهنگی کشور را به خوبی مشغول کرده است. برخلاف تفاوتهای نظری دربارة اینکه چه چیز را باید مطالعه بدانیم و بشماریم، در یک نکته توافق عمومی وجود دارد و آن نارضایتی از میزان مطالعه در جامعه ایران است. بر پایة همین باور، مدیران فرهنگی برآنند تا با استفاده از روشهای مختلف، برای ارتقای میزان مطالعه در ایران بستر سازی کنند.
جامعه علمی‎نیز برای ارتقا و برطرف کردن کاستیها یا موانع توسعة مطالعه، طرحهای تحقیقاتی متعددی را به اجرا درآورده و انبوهی از متغیرها و نظرها را آزموده است. برخی ضعف توسعه فرهنگ مطالعه را به امور روبنایی و برخی دیگر به امور زیربنایی مرتبط می‏دانند و بر همین اساس برای زدودن آسیبها و توسعة فرهنگ مطالعه پیشنهاد‎ها و راهکارهایی ارائه داده‏اند. در عین حال، تکاپو برای شناسایی متغیرهای اصلی و نظریه‎های تأثیرگذار، همچنان ادامه دارد. یکی از مهم‎ترین راهبردها در این زمینه، سند نقشة جامع علمی کشور است که در آن یک راهبرد ملی با عنوان «توسعه فرهنگ مطالعه و تتبع و تحقیق، تقویت روحیه پرسشگری و حقیقت‏جویی و یادگیری مادام‏العمر در سطح عموم و استفاده از یافته‎های تحقیقاتی و علمی در زندگی روزمره به صورت عاملی برای توسعة اجتماعی و بهبود زندگی» تدارک دیده شده است (شورای عالی انقلاب فرهنگی کشور،1389، ص27). در همین راستا« سند نهضت مطالعه مفید» بنا به پیشنهاد شورای فرهنگ عمومی، در جلسه 673 تاریخ 4/8/1389 شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده است (شورای فرهنگ عمومی، 1389).
هنوز پرسشهای بسیاری دربارة «مطالعه» مطرح است که پاسخی روشن برای آنها وجود ندارد. اگرچه پژوهشهای نسبتاً زیادی دربارة مطالعه در ایران انجام شده است، پژوهشگران اغلب به وجهی از وجوه متفاوت مطالعه توجه کرده‎اند. از آنجا که ماهیت آنچه فرهنگ مطالعه نامیده می‎شود بسیار پیچیده است، ارائه راهکارهایی که وجوه و سطوح متفاوت فرهنگ مطالعه را در نظر نداشته باشد، تأثیرگذاری پایدار و عمیق در فرهنگ مطالعه نخواهد داشت. فرهنگ مطالعه به سبب وجود لایه‎ها، ابعاد مختلف و تأثیرپذیری آن از نظامهای خرد و کلان و مرتبط با سطوح مختلف فرهنگ جامعه، پیچیدگی خاصی دارد (فتاحی، 1388). به همین سبب، تحقیق در آن با نگرشی همه جانبه و کلان، سودمندتر است.
صاحب‏نظران برای خود «فرهنگ: سه لایه: اجزای قابل لمس فرهنگ (پوسته فرهنگ)، ارزشهای حمایت شده و پندارهای اساسی فرهنگ متصور شده‎اند (شاین،1383). بر همین اساس، فرهنگ مطالعه نیز که یکی از مظاهر فرهنگ در سطح کلان است، می‎تواند دارای سه لایه باشد: 1- ارزشها و باورها 2- هنجارها و قواعد 3- جلوه‎ها. افزون بر این، هر یک از لایه‎های سه‏گانة فرهنگ مطالعه، دارای عوامل متعددی هستند که می‏تواند فرهنگ مطالعه را تحت تأثیر قرار دهد. در این گزارش به دلیل گسترة هر یک از لایه‎ها، تنها به «عوامل تأثیرگذار بر فرهنگ مطالعه در لایة ارزشها در ایران» توجه شده و بر شناسایی این عوامل و اهمیت هریک تأکید گردیده است.
اهمیت، ضرورت و فواید تحقیق
با توجه به توافق عمومی‎دربارة ضرورت ارتقای میزان مطالعه در تمام سطوح اجتماع، این تحقیق بر آن است تا پیشنهادهای راهبردی برای یکپارچه‏سازی و اولویت‏بندی فعالیتهای مربوط به لایة ارزش فرهنگ مطالعه را ارائه دهد. در بطن این تحقیق، فواید زیر مد‎ نظر بوده است:
 ایجاد فرصت برای تفسیری روشن از وضعیت فرهنگ مطالعه با توجه به شناخت اهمیت تأثیرگذاری هر عامل بر فرهنگ مطالعه
 امکان تعریف مأموریتهای مشخص برای نهادها و سازمانهای متولی مرتبط با حوزة مطالعه در سطح کلان
 اشراف مطالعاتی برای سرمایه‌گذاری متناسب، جذب بودجه و امکانات هدفمند، تعیین نوع و میزان فعالیتها در هر لایة فرهنگ مطالعه و عوامل اصلی و فرعی مرتبط با آن
 اعمال تغییرات بایسته مبتنی بر اولویت‏بندی عوامل مؤثر در برنامه‎های کوتاه مدت و بلندمدت
 تعریف، تعیین و واسپاری متناسب وظایف مرتبط با عوامل مربوط به نهادها و کارشناسان مرتبط در حوزة مطالعه.
پرسشهای پژوهش
1. پرسش اول: از دیدگاه صاحب‏نظران، متغیرهای دخیل در لایة ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه ایران کدامند؟
2. پرسش دوم: از دیدگاه صاحب‏نظران، اهمیت نسبی متغیرهای دخیل در لایه ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه درایران چیست؟
فرضیه‎های پژوهش
- فرضیه1: بین میانگین عوامل مؤثر در لایة ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه تفاوت وجود ندارد.
روش، جامعه و ابزار تحقیق
بنا به هدفها و ویژگیهای این بررسی، روش پژوهش آمیخته انتخاب شد. برای شناسایی عوامل و متغیرهای مطرح در لایة ارزشهای فرهنگ، از روش تحقیق کتابخانه‏ای و مطالعة منابع اطلاعاتی و برای تعیین میزان اهمیت متغیرهای دخیل در آن، از روش دلفی استفاده شد.
چون پژوهش نیازمند آگاهی از نظرهای افراد با صلاحیت و دارای دیدگاه‎های کلان در حوزة مد‌ّنظر بود، جامعة تحقیق افرادی در نظر گرفته شدند که طی 20 سال اخیر(1370 تا1390) آثاری در حوزة مطالعه منتشر کرده و یا فعالیتی قابل توجه در این حوزه داشتند. از میان این نوع صاحب‏نظران و خبرگان 20 نفر به روش نمونه‏گیری هدفمند(قضاوتی) انتخاب شدند.
با به کارگیری روش دلفی، دیدگاه‌های این صاحب‏نظران دربارة جامعیت، صحت دسته‏بندی متغیرها و اهمیت نسبی عوامل عمده مؤثر بر فرهنگ مطالعه با کاربرد مقیاس 10 درجه‏ای کسب شد. عواملی که از نظر جامعه صاحب‏نظران، میانگین اهمیت آنها بیشتر از 7 (ازحداکثر10) بود، جزء عوامل نهایی برای تحقیق انتخاب گردید.
روشهای تجزیه و تحلیل آماری و روایی و پایایی ابزار سنجش
برای تجزیه و تحلیل داده‎ها، از آمار توصیفی(جدولهای فراوانی و درصد‎ها، میانگین‌ها و انحراف معیارها) و برای آزمون فرضیه از آمار استنباطی آزمون کولوموگروف اسمیرنف به منظور تعیین نرمال بودن متغیرها و از آزمون فریدمن استفاده شد.
برای روایی پرسشنامه از نظر خوانایی و رفع ابهامهای گویه‎ها، ابتدا از نظرهای استادان راهنما و مشاور استفاده و دیدگاه‎های آنها اعمال شد. سپس برای تعیین سطوح و عوامل مؤثر بر مطالعه، از دیدگاه صاحب نظران استفاده و شاخصهایی که صاحب‎نظران آنها را بی‎اهمیت تلقی کرده بودند، حذف گردید. در خصوص پایایی ابزار، از آنجا ‏که شناسایی عوامل مؤثر بر فرهنگ مطالعه، برگرفته از نکات مورد توافق و اجماع پژوهشگران منعکس شده در متون بود، از نوعی پایایی (گسترة عمومی) برخوردار بود. از سوی دیگر، چون تمامی‎عوامل عمدة مؤثر بر فرهنگ مطالعه در نظرگرفته شده بود و محقق مجاز به جهت‏گیری خاصی در طراحی پرسشها نبود، ابزار سنجش از روایی و پایایی بهینه برخوردار بود. در عین حال، برای اطمینان بیشتر، جهت محاسبه هماهنگی درونی پرسشنامه از آزمون آلفای کرونباخ استفاده شد که آلفای آن برای تمامی‎معیارها برابر 6/0 به دست آمد که نشان‏دهندة پایایی قابل قبول است.
یافته‎های تحقیق
پرسش یک: متغیرهای دخیل در لایة ارزشها و باورهای مطالعه در ایران از دیدگاه صاحب‏نظران کدامند؟
بر اساس مطالعة منابع مرتبط، 32 عامل مربوط به لایة ارزشهای مطالعه شناسایی، گردآوری و تحت لایة ارزشهای فرهنگ مطالعه، دسته‎بندی شد. سپس، این عوامل عمده در هر لایه، زیر 7 معیار اصلی:1. جامعه 2.دولت 3. نظام آموزشی 4. حوزة نشر 5. خانواده 6. کتابخانه 7. فناوری‏ اطلاعات و رسانه‎های گروهی قرار گرفت. عوامل مذکور و دسته‎بندی آنها، در جدول 1 آمده است.

جدول1. معیارهای اصلی، فرعی و شاخصها در لایة ارزشها

معیارهای اصلی
معیارهای فرعی
شاخصها
جامعه
نگرش جامعه به مقولة جهان هستی، علم و دانایی

ارزش قایل شدن برای نگاه جهان‎شمول در مقابل نگرش محدود

باور به رشد و بلوغ عقلی جامعه

اعتقاد به توانایی حاصل از دانایی

اعتقاد به طلب دانش از گهواره تا گور (آموزش مادام العمر)

اعتقاد به کسب دانش با وجود شرایط سخت مبتنی بر آموزه‎های فرهنگی و دینی (در چین و نزد یهودی علم آموختن، خون دل خوردن و در اعماق گردابهای پرخطر فرورفتن)

باور به تأثیر کتاب در رشد ابعاد مختلف فردی و اجتماعی
باور نسبت به ارزش مطالعه به عنوان پیش نیاز توسعة ملی
باور نسبت به ارزش مطالعه به عنوان وظیفة دینی
باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد فردی
باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد فرهنگی و اجتماعی جامعه

باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد اقتصادی جامعه

باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد سیاسی
احساس نیار به مطالعه

باور به ضرورت مطالعة مستمر برای انجام امور بهتر روزمره و حرفه‏‎ای

باور به مطالعه به منزلة یکی از رفتارهای جاری روزمره
اعتقاد به نیاز به مطالعه از کودکی تا بزرگسالی

اعتقاد به عوامل انگیزشی برای هدایت جامعه به مطالعة آزاد برای تمامی‎سنین

اهمیت قایل شدن برای فرهنگ کتبی در مقابل فرهنگ شفاهی
باور به ضرورت داشتن مهارت برای کسب اطلاعات و منابع اطلاعاتی

باور به ضرورت وجود جایگاه بالای پژوهش در جامعه

با ارزش تلقی‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏‏ کردن و الگو قراردادن افراد کتابخوان در جامعه

نظام آموزشی

تکریم و ترغیب دانش آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان به مطالعه

باور به ضرورت ایجاد عوامل انگیزشی کافی برای رونق روحیة مطالعه در مدارس
باور به ضرورت ایجاد رویکرد تأمل و تعمق دانش‏آموزان و دانشجویان در مطالعات
باور به اهمیت تفکر انتقادی و خلاّق در نظام آموزشی
حوزه نشر
وضعیت پایگاه اجتماعی فعالان حوزه نشر

پذیرش پایگاه اجتماعی و منزلت بالا برای پدید آورندگان(نویسندگان، مترجمان، گردآورندگان و...)

ارزش قایل‏شدن برای سرمایه‌گذاری در بازار نشر به عنوان یک فعالیت فرهنگی و معنوی

خانواده
قلمدادشدن کتاب به عنوان یک کالای ضروری در خانواده
اعتقاد به قرارگرفتن کتاب در سبد خرید خانواده‎ها
پایگاه اجتماعی «خانواده اهل سواد و مطالعه»

ارزش قایل‏شدن برای خانواده‎های باسواد و اهل مطالعه

همان‏طور که در جدول1 آمده است، لایة ارزشها متشکل از 4 معیار اصلی(جامعه، نظام آموزشی، حوزه نشر و خانواده)، 7 معیار فرعی و 26 شاخص است.جدول 2 نیز وضعیت کمّی‎معیارهای فرعی و شاخصها در چهار معیار اصلی لایة ارزشها را نشان می‏دهد.
جدول2. کمیت معیارهای فرعی و شاخصها در معیارهای اصلی

معیار اصلی

جامعه

نظام آموزشی

حوزة نشر
خانواده

تعداد معیار فرعی

3
1
1
2
تعداد شاخصها
19
3
2
2

داده‎های جدول 2 نشان می‎دهد بیشترین توجه به معیار اصلی «جامعه» شده است و در دیگر معیارهای اصلی، وضعیت تقریباً مشابهی به چشم می‎خورد. این وضعیت به‎خوبی حکایت از آن دارد که از دیدگاه صاحب‏نظران، جامعه تأثیر بسزایی در ارزش‏آفرینی برای توسعة فرهنگ مطالعه دارد. این جامعه است که با دارابودن ارزشها و باورها نسبت به سواد، دانش و مطالعه، زمینة توسعه یا کُندی فرهنگ مطالعه را فراهم می‏کند. جامعه با دارابودن گسترة زیاد، می‎تواند بر تمامی‎ارکان و نهادها و سایر معیارهای اصلی لایه ارزشها تأثیرگذار باشد.
پرسش دو: اهمیت نسبیِ متغیرهای دخیل در ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه ایران از دیدگاه صاحب‏نظران چیست؟
برای پاسخ به پرسش دوم، رتبه‎بندی زیر به منظور تعیین اهمیت نسبی شاخصها در هر معیار فرعی، معیارهای فرعی در هر معیار اصلی، معیارهای اصلی در هر لایة اصلی و در نهایت لایه‎های اصلی فرهنگ مطالعه انجام شد. در جدولهایی که در ادامه آمده است، موارد به ترتیب اهمیت (که معیار آن میانگین رتبه است) مرتب شده‎اند.
نتایج رتبه‎بندی شاخصهای معیارهای فرعی در لایة ارزشها
با توجه به جدول 3، رتبه‎بندی فریدمن برای شاخصهای موجود در معیار‎های فرعی « نگرش جامعه به مقولة جهان هستی»، «ترویج و ترغیب دانش‎آموزان، دانشجویان و استادان به مطالعه» و « باور به تأثیر کتاب در رشد ابعاد مختلف فردی و اجتماعی» معنادار نیست؛ اما برای معیار‎ «احساس نیاز به مطالعه» معنادار است. به این معنا که هر یک از شاخصهای مندرج در معیار «احساس نیاز به مطالعه» ارزش یکسانی دارند. حال آنکه این رتبه‏بندی شاخصها در سه معیار فرعی دیگر معنادار است، به گونه‎ای که برخی از عوامل موجود در هر معیار فرعی از دیگر عوامل موجود در همان معیار، ارزش بیشتری دارند.
در معیار فرعی «نگرش جامعه به مقولة جهان هستی» شاخص «اعتقاد به توانایی حاصل از دانایی» بالاترین رتبه و شاخص «ارزش قایل شدن به نگاه جهان‎شمول در مقابل نگرش محدود» پایین‎ترین رتبه را دارد. در معیار فرعی «احساس نیاز به مطالعه» شاخص «اعتقاد به نیاز به مطالعه از کودکی تا بزرگسالی» بالاترین رتبه و شاخص«اهمیت قایل‏شدن برای فرهنگ کتابی در مقابل فرهنگ شفاهی» در پایین‎ترین مرتبه قرار گرفته است. بر این اساس، عواملی که دارای رتبه بیشتری هستند، در معیار فرعی متعلق به معیار اصلی خود، نقش با اهمیت‏تری دارند. یافته‎های جدول 3 بیانگر این نکته است که در هر اقدام برای تقویت فرهنگ مطالعه، ابتدا باید به شاخصهای میانگین رتبه‏ای بیشتر و سپس به شاخصهای دارای رتبه پایین‏تر پرداخته شود.

جدول3. نتایج رتبه‎بندی فریدمن برای شاخصهای معیارهای فرعی

معیار اصلی
معیار فرعی
معناداری
شاخص
میانگین رتبه
میانگین
انحراف معیار
جامعه
نگرش جامعه به مقولة جهان هستی، علم و دانایی
461/0
اعتقاد به توانایی حاصل از دانایی
47/3
47/8
62/1
باور به رشد و بلوغ عقلی جامعه
09/3
12/8
9/1
اعتقاد به طلب دانش از گهواره تا گور (آموزش مادام العمر)
85/2
8
54/1

اعتقاد به کسب دانش با وجود شرایط سخت مبتنی بر آموزه‎های فرهنگی و دینی (در چین و نزد یهودی علم آموختن، برای کسب علم خون دل خوردن و در اعماق گردابهای پرخطر فرورفتن)

82/2
94/7
68/1

ارزش قایل شدن به نگاه جهان‎شمول در مقابل نگرش محدود

76/2
76/7
33/2
باور به تأثیر کتاب در رشد ابعاد مختلف فردی و اجتماعی
057/0

باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد فردی

11/4
53/8
35/1
باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد فرهنگی و اجتماعی جامعه
08/4
53/8
96/0
باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد اقتصادی جامعه
5/3
05/8
31/1
باور نسبت به تأثیر مطالعه در رشد سیاسی
5/3
89/7
2/1
باور نسبت به ارزش مطالعه به عنوان پیش نیاز توسعة ملی
3
68/7
97/1
باور نسبت به ارزش مطالعه به عنوان وظیفه دینی
82/2
53/7
22/2
جامعه

انگیزه‎های اجتماعی

--
باور به مطالعه به منزلة یکی از رفتارهای جاری و روزمره
25/1
4/8
99/0
احساس نیاز به مطالعه
000/0
اعتقاد به نیاز به مطالعه از کودکی تا بزرگسالی
44/5
17/9
92/0

اعتقاد به عوامل انگیزشی برای هدایت جامعه به مطالعة آزاد برای تمامی‎سنین

81/4
78/8
1
با ارزش تلقی کردن و الگو قرار دادن افراد کتابخوان در جامعه
86/3
44/8
38/1
باور به ضرورت وجود جایگاه بالای پژوهش در جامعه
81/3
22/8
59/1
باور به ضرورت داشتن مهارت برای کسب اطلاعات و منابع اطلاعاتی
78/3
39/8
14/1
باور به ضرورت مطالعة مستمر برای انجام امور بهتر روزمره و حرفه‌ای
72/3
22/8
4/1
اهمیت قایل شدن برای فرهنگ کتبی در مقابل فرهنگ شفاهی
58/2
67/7
14/1

نظام آموزشی

ترویج و ترغیب دانش‏آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان به مطالعه

120/0

باور به ضرورت ایجاد عوامل انگیزشی کافی برای رونق روحیه مطالعه در مدارس

25/2
15/9
09/1
باور به اهمیت تفکر انتقادی و خلاّق در نظام آموزشی
98/1
8/8
28/1
ترغیب دانش‏آموزان و دانشجویان در تأمل در مطالعات
98/1
55/8
43/1
خانواه
قلمداد شدن کتاب به عنوان یک کالای ضروری در خانواده
--
اعتقاد به قرارگرفتن کتاب در سبد خرید خانواده‎ها
78/1
55/8
43/1
پایگاه اجتماعی «خانواده اهل سواد و مطالعه»
--

ارزش‏قایل شدن برای خانواده‎های با سواد و اهل مطالعه

78/1
55/8
43/1
حوزة چاپ و نشر
وضعیت پایگاه اجتماعی فعالان حوزه نشر
--

پذیرش پایگاه اجتماعی و منزلت بالا برای پدیدآورندگان (نویسندگان، مترجمان، گردآورندگان و...)

75/1
83/6
62/1
ایجاد ارزش برای سرمایه‎گذاری
--

ارزش‏قایل شدن برای سرمایه‏گذاری در بازار نشر به عنوان یک فعالیت فرهنگ و معنوی

03/2
89/6
78/1

به باور بسیاری، مهم‎ترین عامل مؤثر برفرهنگ مطالعة یک جامعه، نوع نگرش جامعه به جهان هستی است. جهان‏بینی که نقش زیربنای فکری و عقیدتی یک جامعه را شکل می‎دهد، ارزشهایی برای انسانها پدید می‎آورد که بر مبنای آنها زندگی و عمل می‎کنند. بقیة سطوح فرهنگ متأثر از جهان‏بینی جامعه است. در برخی از مدلهای فرهنگ، جهان‏بینی را مرکز اتاق فرمان فرهنگ، تلقی کرده‎اند (ابولقاسمی،1384).
بنابراین، با توجه به اینکه صاحب‏نظران حوزة مطالعه شاخص «اعتقاد به توانایی حاصل از دانایی» را در فرهنگ مطالعه یک جامعه مؤثر می‏دانند، نگاهی هدفمندانه برای بهره‏گیری از ارزشهای برگرفته از جهان‏بینی نظیر ارج‏گذاشتن جامعه به علم و دانش و باور به توانایی حاصل از دانایی در راستای توسعه فرهنگ مطالعه ایران را می‏طلبد تا بهتر بتوان ازقابلیت تحول‏آفرین جهان‏بینی سود جست.
صاحب‏نظران برای شاخص «اعتقاد به نیاز به مطالعه از کودکی تا بزرگسالی» در معیار فرعی «احساس نیاز به مطالعه» اهمیت زیادی قایل شدند و برای تقویت چنین باوری، راهکارهای ذیل را پیشنهاد کردند. از جمله، تقویت احساسِ نیاز به خود شکوفایی در جامعه (قناویزچی و داورپناه، 1386)، آگاهی بخشی به جامعه در خصوص اثرات مطالعه در زندگی فردی و اجتماعی(امانی،1376 ب، گریسولد، مک دونل و وریگت ،2005، وارنینگ و لیونگ ، 2007)، تأکید سخنرانان و رهبران اجتماعی در خصوص اهمیت کتابخوانی(صافی،1379 ب)، بالا بردن منزلت اجتماعی اهل مطالعه و احترام و اکرام دانشمندان به عنوان اصحاب مطالعه (اباذری،1373).
نتایج رتبه‎بندی معیارهای فرعی
با توجه به مندرجات جدول 4، رتبه‎بندی فریدمن برای معیارهای فرعی لایة ارزشها نشان می‏دهد تفاوتها معنادار است. در میان معیارهای فرعی، بالاترین رتبه‎ها به ترتیب به معیار «ترویج و ترغیب دانش‏آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان به مطالعه» و «ارزش‏آفرینی برای رسیدن به خانواده اهل سواد و مطالعه» و پایین‏ترین رتبه‎ها به ترتیب به معیار «نگرش جامعه به مقولة جهان هستی، علم و دانایی» و «ارتقای ایجاد ارزش برای سرمایه‎گذاری در حوزه نشر» تعلق دارد.
جدول 4. نتایج رتبه‎بندی فریدمن برای معیارهای فرعی

معیار اصلی
میانگین رتبه
میانگین
انحراف معیار
معناداری

ترویج و ترغیب دانش‎آموزان، دانشجویان، معلمان و استادان به مطالعه

94/6
73/8
04/1
003/0

ارزش‏آفرینی برای رسیدن به «خانواده اهل سواد و مطالعه»

97/5
59/8
06/1

تقویت انگیزه‎های اجتماعی

65/5
41/8
06/1

ایجاد احساس نیاز به مطالعه

94/4
35/8
87/0

قلمدادشدن کتاب به عنوان یک کالای ضروری در خانواده‎ها

88/4
06/8
56/1

باور به تأثیر کتاب در رشد ابعاد مختلف فردی و اجتماعی

82/4
09/8
03/1

ارتقای پایگاه اجتماعی فعالان حوزه نشر

38/4
06/8
9/0

نگرش جامعه به مقولة جهان هستی، علم و دانایی

18/4
05/8
5/1

ایجاد ارزش برای سرمایه‎گذاری در حوزة نشر

24/3
47/7
37/1

صاحب‏نظران برای ارتقای فرهنگ مطالعه، نظام آموزشی‎ای را کارا می‏دانند که برای مطالعه دانش‏آموزان، معلمان و استادان و دانشجویان ارزش قایل‏شود و انگیزش لازم را در آنها به وجود آورد. افرادی مانند خسروی (1381)، دیّانی (1365)، حاجی میررحیمی‎(1378)، کلارک و رامبولد (2006)، ایگو (2011) و استفان (2010) به وجود این نظام تأکید داشته و نبود آن را به پویا نبودن نظام تعلیم و تربیت مرتبط دانسته‏اند.
در راستای معیار «ارزش‏آفرینی برای رسیدن به خانواده اهل سواد و مطالعه» که از نظر صاحب‏نظران در این تحقیق بسیار با اهمیت شناخته شده است، سایر محققان نیز هم داستانند. همانند عازم(1376) آگاهی‏بخشی به خانواده‎ها دربارة اهمیت مطالعه، بکر و اسچر (2002 به نقل از کلارک و رامبولد ،2006) خوشایند و مفرح جلوه‏دادن مطالعه، ترین (2006)در مدل پیشنهادی خود اعتقاد به مطالعه به عنوان بخشی از زندگی روزانه و فرهنگ خانوادگی وکوری‏ها (1989) مطالعة مادران و سطح مطالعة خانواده را از عوامل ارزش‏آفرین برای رسیدن به خانوادة اهل مطالعه تلقی کرده است. بدون شک، ارزش قایل شدن خانواده برای کتاب و مطالعه، زمینة لازم را برای تشویق کودکان به مطالعه فراهم می‎کند، زیرا مطالعه در زمان کودکی می‏تواند شروع مطمئنی باشد. آنچه برای کودکان مهم است، دریافت ارزش مطالعه از طریق رفتار مطالعاتی والدین در خانه است. صرف تمایل و تأکید والدین بر اهمیت مطالعه، کودکان را کتابخوان نمی‎کند.
نتایج رتبه‎بندی معیارهای اصلی لایة ارزشها
نتایج جدول 5، مقایسة میزان اهمیت معیارهای اصلی جامعه، نظام‏آموزشی، خانواده، حوزة نشر لایه ارزشها را نشان‏ می‏دهد که بین آنها تفاوت معناداری نیست؛ به این معنا که هر معیار اصلی به همان اندازة معیار اصلی دیگر با اهمیت است.

جدول 5. نتایج رتبه‎بندی فریدمن برای معیارهای اصلی لایة ارزشها

معیار اصلی

میانگین رتبه

میانگین

انحراف معیار

معناداری
خانواده
81/2
25/8
2/1
312/0
نظام آموزشی
69/2
22/8
81/0
جامعه
42/2
21/8
81/0
حوزة نشر
08/2
69/7
1

البته در اغلب تحقیقهای لایة ارزش، بر نقش جامعه، نظام آموزشی و خانواده تأکید شده و کمتر به نقش و تأثیر کتابخانه‎ها، حوزة نشر و فناوری اطلاعات و رسانه‎های گروهی پرداخته شده ‏است. این وضعیت می‏تواند گواه این واقعیت باشد که نقش ارزشی فرهنگ مطالعة بیشتر در جامعه، نظام آموزشی و خانواده تعیین می‏شود. بر همین مبنا، افرادی نظیر اباذری (1373)، مقدس جعفری (1374)، دیّانی (1376)، امانی (1376،1378)، حاجی میررحیمی‎(1378)، صافی، (1379)، اصغرنژاد (1380)، غفاری (1381)، خسروی (1381)، قناویزچی و داورپناه (1386) و کیانی خوزستانی، شریف آبادی و سام (1389) به نقش و اهمیت ارزشی جامعه به عنوان یک عامل تأثیرگذار عمده بر امر مطالعه از جنبه‎های مختلف، تأکید کرده‎اند. «بامبرگر» (1975) نیز در تحقیق خود با تأکید بر نقش جامعه، اظهار داشته‏است چنانچه مطالعه به عنوان بخشی از محیط فرهنگی جامعه نباشد، مردم به مطالعه ترغیب نمی‏شوند. اهمیت نظام‏آموزشی نیز به عنوان فضایی که شالودة فکری دانش‏آموزان و دانشجویان را شکل می‏دهد و تأثیرگذاری زیادی در جذب و یا دفع آنها نسبت به مطالعه دارد، در مطالعات کاتبی (1351)، سلطانی (1356)، سامانیان (1376)، خسروی (1381)، دیّانی(1365)و حاجی میررحیمی‎(1378) آمده است. در خصوص نقش ارزشی خانواده نیز به عنوان یک عامل تأثیرگذار بر مطالعه، پژوهشگرانی نظیر عازم (1376) و بیراوند (1378) تأکید داشته‏اند.
بنا بر قضیة ارزش - یا نگاره باوری «نظریه مبادله » به هر میزان که نتیجة عمل فردی با تأیید اجتماعی ارزشمندتر شناخته شود، این عمل در ساخت رفتاری او قوام بیشتری می‏گیرد یا بیشتر تکرار می‎شود (تنهایی،1387: 185). بر مبنای همین قضیه، چنانچه در سیاستهای کلان فرهنگی برای مطالعه و عوامل مرتبط با آن، اعم از مطالعه‎کننده، ناشر، کتابخانه‎ها و ...، جایگاهی ارزشمند قایل شده باشند، امر مطالعه در جامعه ارزش می‏یابد. بنابراین، حسب میزان ارزشگذاری برای مقولة مطالعه در سیاستهای کلان یک جامعه، به همان میزان، مطالعه کردن نزد جامعه ارزش خواهد‏‏‏یافت. در همین رابطه، شجاعی‎صایین، مدیر عامل مؤسسه خانة کتاب درگفتگویی اظهار داشته است ریشة اندک بودن شمارگان کتابها و کم بودن میزان سرانة مطالعه در کشور را باید در نظام ارزشی و سیاستهای کلان فرهنگی کاوش کرد. وی معتقد است به علت سیاست‎گذاریهای نامناسب در سطح کلان فرهنگی و اجتماعی درجامعة ایران، به افرادی که در جامعه به دنبال مطالعه‎اند،‎ توجه کافی نمی‏شود. ولی این توجه را وظیفة نهادهای سیاستگذار از جمله شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‎و‎ صدا و سیما می‏داند. توجه این نهادهای سیاستگذار باعث می‏شود همان‎گونه که مردم امروزه سواد حداقلی رایانه‎ای را یک نیاز احساس می‎کنند، مطالعه و کتابخوانی را نیز در دایرة ارزش و احترام خود وارد کنند و مطالعه در جامعه نهادینه شود. وی معتقد است جامعه به مطالعه نیاز دارد، ولی این مسئله در سیاستهای کلان تعریف نشده است. به طور مثال، برای اهل قلم جایگاهی در خور تعریف نشده است تا حداقل پدید‎آورندگان آثار فاخر، ارزشمند و برگزیدگان جوایز معتبر ادبی، از امکانات ویژه‎ای چون فرصتهای مطالعاتی، برگزاری دوره‎های لازم علمی، ‎بازدید از کتابخانه‎ها و نمایشگاه‎های بزرگ بین‎المللی و ده‎ها برنامة علمی‎دیگر بهره‎مند شوند و از آنها به عنوان قشر اثرگذار و مورد احترام جامعه یاد شود (محبعلی، 1390).
بحث و نتیجه‏گیری
همان‎گونه که یافته‎ها نشان داد، عوامل مختلفی در لایة ‏ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه دخیل است. به اتکای این که این عوامل برگرفته از متون پ‍ژوهشی حوزة مطالعه است، می‏توان گفت عوامل بسیاری در زمرة عوامل ارزش‏آفرین برای ترغیب مردم به مطالعه در ایران وجود دارد. اما سؤال این جاست، با وجود همة ارزشها و باورهای مثبت به مطالعه، چرا وضعیت مطالعه جامعه در حد‌ّ‎ انتظار نیست. در پاسخ به این پرسش می‏توان گفت، هرچند لایة ارزشها و باورهای مطالعه بسیار مهم و تأثیر‏گذار و پایداری فرهنگ مطالعه بدان وابسته است، صرف وجود ارزشها و باورهای مترقی دریک جامعه، وضعیت مطالعه ارتقا نمی‏‏یابد. چنان‎که اشاره شد، فرهنگ مطالعه دارای لایه‎های مختلف است که توسعة آن، به تمامی‎سطوح آن بستگی دارد. بنابراین، برای توسعة فرهنگ مطالعه باید ضمن توجه به ارزشهای مطالعه، قواعدگذاری و جلوه‏آفرینی کافی نیز انجام شود تا فرایند توسعة فرهنگ مطالعه تکمیل شود. برای عملی‏کردن این رویکرد، نیازمند نگرشی هستیم که فرهنگ مطالعه با تمامی‎سطوح آن و عوامل دخیل در آن را در نظر بگیرد. مهم‎ترین پیشنهاد این تحقیق، توجه به ماهیت فرهنگ مطالعه و اثرهای متعامل عوامل مؤثر بر آن با نگرش سیستمی و متوازن به تمامی‎معیارهای اصلی، فرعی و شاخصهای فرهنگ مطالعه است. همچنین، اگر توسعة فرهنگ مطالعه را هم نوعی فرهنگ سازی بدانیم، برای توسعة فرهنگ مطالعه لازم است نگاه ویژه‏ای به ارزش‏آفرینی شود. در تأکید این موضوع، «الوانی» (1387) معتقد است برای فرهنگ سازی و ایجاد تحول در فرهنگ، باید ضمن داشتن نگاه متوازن به تمام لایه‎های فرهنگ، ابتدا بنیادهای فرهنگ یا همان ارزشها و باورها متحول شود. تغییر نباید از لایة سوم و ظاهری فرهنگ شروع شود، زیرا تأثیرگذار نخواهد بود و بیشتر جنبه شعاری و ظاهری پیدا خواهد کرد. دلیل این بی‎تأثیری این است که ارزشهای لایة اول در لایة سوم ظهور پیدا می‏کند. بنابراین، شیوة برخورد برای تحول فرهنگ، بسیار مهم وراهگشاست.
چون لایة ارزشها و باورهای فرهنگ مطالعه از امور بنیادین و انتزاعی است، نیازمند سازوکاری از جنس خود نیز می‎باشد. اصولا امور بنیادی و ارزشی را نمی‎توان به راحتی و با سرعت تغییر داد. هرچند لایة جلوه‎ها و تظاهرات مطالعه را با توجه به محسوس بودن آن، راحت‏تر می‏توان در جامعه تغییر داد، چنانچه آن لایه‎ها تهی از ارزشها باشد و سازوکاری برای حمایت از آن جلوه‎ها پیش‏بینی نشده باشد، اثری زودگذر و آنی خواهد داشت. اما نکتة مهم که متأثر از نگرش سیستمی است، این است که برای توسعه و تحول فرهنگ مطالعه، ضرورت دارد با لحاظ ماهیت لایه‎های فرهنگ مطالعه به شکل متوازن و هم‎زمان بر محور یک برنامة منسجم عمل شود تا ضمن درونی‏شدن ارزشهای فرهنگ مطالعه، بر جنبه‎های قواعدی و ظاهری آن نیز تأکید شود.
در مجموع، برای توسعة فرهنگ مطالعه، اتخاذ رویکرد سیستمی پیشنهاد می‎شود؛ رویکردی که به تمامی اجزای فرهنگ مطالعه، از عامل جهان‏بینی به عنوان نقطه ثقل لایه ارزشها و باورها گرفته تا مطالعه افراد در کتابخانه به عنوان یک نماد عینی و ملموس در لایه جلوه‎ها، نگاه جامع دارد. با این رویکرد، انتظار می‏رود محصول این نگرش، توسعة فرهنگ مطالعه، رشدی متوازن (توسعه متعادل در تمامی ابعاد لایه‌ها)، همه‎جانبه (توسعه در تمامی ابعاد لایه‌ها) و پایدار (توسعة پایدار و نهادینه در تمامی لایه ها) به ارمغان بیاورد.


 اباذری، زهرا (1373). نقش دانشمندان اسلامی‎در گسترش فرهنگ مطالعه. کرانه، 1(2)، 5-12.
 ابوالقاسمی، محمدجواد(1389). مفهوم‎شناسی فرهنگ، ضرورت مهندسی فرهنگی در مجموعه مقاله‎ها {نخستین} همایش ملی مهندسی فرهنگ (جلد دوم). تهران: دبیرخانه شورای عالی فرهنگی. 397-426.
 اصغرنژاد، حسین(1380). بررسی وضعیت کتاب و کتابخوانی در ایران. فصلنامه پیام کتابخانه. 11(1)،ص6-13.
 الوانی، مهدی (1387). بومی‎کردن مدل‎های فرهنگی. مقاله ارائه شده در همایش ملی توسعه و تحول در فرهنگ و هنر. بازیابی شده 2/2/1391:.در سایت بابشگاه اندیشه
http://www.bashgah.net/sources-208.html
 امانی، غفور (1376). اهمیت کتاب و کتابخانه و تأثیر مطالعه در روند تکامل جامعه از دیدگاه اسلام و قرآن. فصلنامه پیام کتابخانه،7(4)، 5-13.
 ـــــــــــــــ (1378). بررسی وضعیت موجود کتابخانه‎های مدارس استان اردبیل و میزان گرایش دانش‎آموزان به مطالعه کتب غیر درسی. فصلنامه پیام کتابخانه. 9(4)،30-38.
 ـــــــــــــــ (1379). رابطه مطالعه در دوران کودکی - نوجوانی با مطالعه در دوران بزرگسالی.کتابداری،. 34. ص 15-21.
 بیراوند، علی(1387). مطالعه و کتابخوانی در کودکان. نشریه الکترونیکی ارتباط علمی،10(3). بازیابی در سایت: http://ejournal.irandoc.ac.ir/browse.php.
 پارسازاده، احمد(1387). خواندن قرآن در سرانه مطالعه قرار می‎گیرد؟. بازیابی شده در تاریخ 18/1/1391 از:
http://www.aftabir.com/articles/view/religion/religion/c7c1216628604_quran_p1.php
 تنهایی، ابوالحسن (1387). نظریه‎های جامعه‎شناسی. مشهد: نشر مرندیز.
 حاجی میررحیمی، سید داود (1378). عوامل شناختی مؤثر بر ساختار نابهنجار کتابخوانی. کتابداری، (32 و33)،22-46.
 خسروی، فریبرز(1381). مقدمه‎ای بر آسیب‎شناسی مطالعه در کشورهای جنوب. فصلنامه کتاب، دوره 13(3)، 116-125.
 دیّانی، محمد حسین (1365). کتاب و کتابخوانی در ایران. کیهان فرهنگی، 3(1)، 25-27.
 ـــــــــــــــ (1376). نظرات بنیانی درباره کتابخوانی.کتابداری و اطلاع‎رسانی، 1(2). ص6-17.
 دیّانی، محمد حسین و فاطمه تقی‎پناهی (1387). بررسی عوامل مؤثر بر انگیزه‎های مطالعه در دانش‎آموزان. ابتدایی و راهنمایی. کتابداری و اطلاع‎رسانی، 11(3)، 29-56.
 سامانیان، مصیب(1376). بررسی نقش آموزش و پرورش و مدارس در آموزش و ترویج مطالعه و کتابخوانی بین دانش‎آموزان. فصلنامه پیام کتابخانه، 7(4)،34-39.
 سلطانی، پوری (1356). در ستایش کم‌خوانی. نامه انجمن کتابداران ایران،10(3)، 243-250.
 شاین، ادگار(1383). فرهنگ سازمانی. (محمد ابراهیم محبوب، مترجم). تهران: افرا.
 شورای عالی فرهنگی کشور(1389). سند نقشه جامع علمی کشور. بازبایی در تاریخ 18/2/91 از سایت:
http://www.iranculture.org/fa/Default.aspx?current=viewDoc&currentID=736.
 شورای فرهنگ عمومی‎کشور(1389). سند نهضت مطالعه مفید. بازبایی در تاریخ 18/2/91 از سایت:
http://www.pcci.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=1072:1390-02-10-05-46-03&catid=276:1389&Itemid=498.
 صافی، قاسم (1379الف). تأثیر کتابخانه‎های عمومی‎در گسترش فرهنگ مطالعه. کتابداری، (34)، 5-14.
 ـــــــــــــــ (1379ب). راه‎های گرایش و افزایش میزان مطالعه در کتابخانه‎های عمومی. کتابداری، (35)، 23-29.
 عازم، پرویز(1376). راهکارهایی درباره کتابخوانی. فصلنامه پیام کتابخانه،7(3)، 104-105.
 غفاری، سعید (1381). فرهنگ مطالعه و کتابخوانی. فصلنامه پیام کتابخانه،12(1و2)، 51-53.
 فتاحی، رحمت الله (1388،30 مهر). برنامه‎ریزی و توسعه خدمات در کتابخانه‎های عمومی‎برای ترویج مطالعه: چگونه می‎توان مطالعه و استفاده از کتابخانه‎ها را به شیوه‎ای علمی‎و عملی ترویج داد؟ مقاله ارائه شده در همایش مطالعه مفید،کرمانشاه.
 قناویزچی، محمد علی و محمدرضا داورپناه (1386). بررسی عوامل تسهیل کننده و بازدارنده مطالعه و رابطه نگرش به مطالعه و کتابخوانی باالگوی انگیزشی مزلو. کتابداری و اطلاع‎رسانی،10(4)، 89-110.
 کیانی خوزستانی، حسن؛ سعید رضائی شریف‎آبادی و شهلا سام (1389). بررسی وضعیت مطالعه زنان شاغل و خانه‌دار شهر شیراز. فصلنامه کتابداری و اطلاع‎رسانی، 13(1)، 133-150.
 محبعلی، مهدی (1390). گفتگو با شجاعی‎صایین: سیاستهای کلان فرهنگی باید بازنگری شوند. خبرگزاری کتاب ایران. بازیابی شده مرداد 1390 در سایت www.ibna.ir/vdciuzaz5t1az52.cbct.html
 محبوب، سیامک (1390). گزارش پژوهش وضعیت گذران وقت مردم شهری و روستایی کل کشور. بازیابی شده در تاریخ 4/10/1390 در سایت:
http://publiclibrary.blogfa.com.
 مقدس جعفری، محمد حسین (1374). بررسی ابعاد آموزشی و اجتماعی مطالعه. فصلنامه پیام کتابخانه، 5 (3و4)، 41-48.
 Bamberger, Richard (1975). Promoting the reading. France: UNESCO.
 Clark, Christina; Rumbold, Kate (2006).Reading for pleasure: A research overview.National Literacy Trust. Retrieved:http://content.scholastic.com/content/collateral_resources/pdf/i/Reading_for_pleasure.pdf.
 Henri, James, Warning, Peter, Angel, Leung Yuet Ha (2007).A scalable Model for developing reading habits in children through libraries in rural china. The Chen Yet- Sen. Family foundation. Retrieved:
 www.chenyetsenfoundation.org/2007_Reading_Model_Final.pdf.
 Igwe, Kingsley Nwadiuto (2011). Reading Culture and Nigeria’s Quest for Sustainable Development.Library Philosophy and Practice (e-journal).Retrieved:
http://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/482.
 Kurihara,Hiroshi(1989).Reading promotion activities and libraries in japan in the proceedings of Effective methods of promoting reading habits in Asia and the pacific: report of the training course on book production in Asia and pacific (22nd, Tokyo, Japan, November 17- December 5, 1989).13-18.
 Stephen Earl Bennett (2010) Book Reading and Americans’ Political Attentiveness. The Open Political Science Journal, 3, 1-6.. Retrieved:
 http://www.benthamscience.com/open/topolisj/articles/V003/1TOPOLISJ.pdf
 Train, Briony(2006). Research on family reading: an international prespective.world library and Information congress: 72ND IFLA general Conference.20-24 August 2006, Seoul, Korea. Retrieved: http://www.ifla.org./IV/ifla72/index.htm.