بررسی عوامل مؤثر بر وقف کتاب به سازمان کتابخانه ها، موزه ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه بین المللی امام رضا(ع)

2 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشگاه بین المللی امام رضا(ع)

3 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

هدف: یکی از رایج­ترین موارد مصرف وقف، امور فرهنگی و از جمله وقف کتاب و تجهیزات مورد نیاز و سایر ملزومات کتابخانه­هاست. پژوهش حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر جذب وقف فرهنگی در یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه‌های جهان اسلام ـ سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی ـ انجام‌ شد.
روش: روش پژوهش پیمایشی و ابزار گردآوری داده‌ها، دو پرسش‌نامۀ­ محقق‌ساخته بر مبنای مطالعات کتابخانه‌ای بود که یکی برای واقفین و دیگری برای مدیران کتابخانه طراحی شد. جامعۀ آماری شامل دو گروه است: نخست، کلیه واقفین کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی در فاصلۀ سال‌های  1387 1392 به تعداد 900 نفر واقف که از طریق فرمول مورگان و با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده، تعداد 248 نفر انتخاب شدند. دوم، مدیران بخش­های خدمات عمومی کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی که 43 نفر بودند و پرسش‌نامه به همۀ آنان داده شد.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد مؤثرترین انگیزه‌های واقفین، انگیزه‌های دینی (رضای خدا، پاداش اخروی) خدمت به مردم و همنوع و گسترش علم و دانش در جامعه  است؛ اما مهم‌ترین موانع وقف، آگاهی نداشتن جامعه از اهمیت و ضرورت مشارکت در کتابخانه‌ها، نبود فرهنگ وقف در جامعه و تورم موجود در جامعه بود.
نتیجه‌گیری: در میان راهکارهای جلب وقف در کمک به توسعۀ کتابخانه، استفاده از رسانه‌های جمعی و تبلیغاتی مانند تلویزیون، آگهی‌نما و بیلبوردهاست. مهم‌ترین راهکار رفع موانع نیز تبلیغات و اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی در جامعه شناخته شد.
 

کلیدواژه‌ها


مقدمه و بیان مسئله

زندگی امروزه به‌گونه‌ای در جریان است که مشارکت در همۀ قلمروهای آن نقش عمده‌ای دارد (طوسی، 1378). مشارکت ریشه در تاریخ دیرینه ملت‌ها دارد (کورن‌وال[1]، 2006). جوانب گوناگون مسائل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی کشورها در طول تاریخ بر مشارکت‌های مردمی استوار بوده است؛ اما این مفهوم امروزه اهمیتی دوچندان پیداکرده است. برخی از صاحب‌نظران محور اساسی توسعه را  مشارکت کلیۀ نیروها در امور جامعه می‌دانند (وگورث[2]، 2000) زیرا مشارکت حاصل روندی پویاست که در آن فرد خواسته‌های واقعی خود و جامعه را به‌درستی می‌شناسد؛ هدف خود را با اهداف جامعه همسو می‌یابد و فعالیت خود و جامعه را بدون هیچ‌گونه احساس فشار، با هم می‌آمیزد و نسبت به این آمیزش احساس تعهد می‌کند (آراسته‌خو، 1386). همچنین ابزاری برای رونق بخشیدن فعالیت‌ها و درنتیجه شتاب‌دادن به آهنگ توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی است (موحدی‌نایینی، 1384).

یکی از زمینه‌های مشارکت‌ اجتماعی و فرهنگی که مورد اهتمام تقریباً تمامی جهانیان است، مشارکت در اهدای کتاب و منابع کتابخانه­ای است؛ زیرا در حال حاضر، تنها حمایت و پشتیبانی دولت برای اداره کتابخانه‌ها کافی نیست. بر همین اساس، عالمان و دانشمندان گرانمایه در سده‌های اخیر در شهرهای مختلف به مشارکت در ساخت و تجهیز کتابخانه و وقف آن همت گمارده‌اند (سجادی، 1389). جای‌جای تاریخ اجتماعی ایران نیز گویای مشارکت افراد در بهبود زندگی جمعی و فردی است. تغییر در نظام مشارکت سنتی جامعه، نقطه‌عطفِ پرداختن به مقولۀ مشارکت در شرایط کنونی جامعۀ ایران است  (صالحی، 1388). 

یکی از مهم­ترین انواع مشارکت­های اجتماعی در جامعۀ ایرانی که مبتنی بر حکومت اسلامی و مبانی اعتقادیِ دین اسلام است، سنت وقف است. وقف سنت حسنه‌ای است که از دیرباز به شکل‌های گوناگون در تاریخ بشر وجود داشته و اسلام آن را در مسیری روشن، منطقی، هدفدار، مترقی و دقیق نهاده است (حجاریان، 1375). وقف در جنبه­های مختلف و با اهداف متفاوتی صورت می­‌گیرد. وقف کتاب و احداث کتابخانه یکی از انواع وقف است (یوسف‌لعش، 1372 نقل از: حشمتی‌رضوی، 1388).

کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی یکی از دیرپاترین و نفیس­ترین کتابخانه‌های جهان اسلام است که قدمت نخستین کتاب­های آن به دهه­های آغازین سده چهارم هجری باز می‌گردد (محبوب فریمانی، 1390). این کتابخانه از ابتدای شکل­گیری منابع موجود خود را بیشتر از طریق وقف و هدیه گردآورده است. با گذشت زمان منابع وقفی کتابخانه افزایش یافت و وقف کتاب توسط واقفان استمرار پیدا کرد (آستان‌قدس‌رضوی، 1394) و به‌تدریج  وقف قرآن­ها، تفسیرها و کتاب‌های حدیثی به‌تدریج هماهنگ با توسعه مشهد بیشتر شد. این کتابخانه در ردیف کتابخانه‌هایی قرار دارد که کتاب‌های وقفی زیادی را در سطح اسلام دریافت می‌کند. این کتابخانه در مجموع دارای مجموعه­ای غنی از منابع مختلف علمی و مذهبی است؛ به‌گونه­ای که بر اساس رتبه­بندی «پایگاه داده‌های آموزشی آزاد» (OEDB) در آمریکا، این کتابخانه توانسته رتبه هفتم را در بین 20 کتابخانه معتبر ـ که جهان را تغییر داده‌اند ـ کسب نماید (آستان نیوز، 1393).

بدیهی‌است، مشارکت‌های مردمی نتایجی چون استفاده از حداکثر ظرفیت‌های موجود در جامعه، خدمات‌‌دهی مناسب‌تر و فعال‌تر و احساس تعلق بیشتر جامعه به کتابخانه و... را در پی خواهد داشت. ولی چنانچه این مشارکت‌طلبیدن بدون توجه به الگوهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم باشد، برنامه مشارکت با مشکل مواجه خواهد شد. بنابراین برای بهره‌وری و شناخت بیشتر و در نتیجه مدیریت نظام‌مند سنّت حسنۀ وقف فرهنگی که از مصداق‌های بارزِ مشارکت در جامعه شمرده می­شود، لازم است اطلاعات بیشتری در این خصوص به‌ویژه دربارۀ یکی از بزرگ‌ترین کتابخانه­های عمومی مذهبی جهان اسلام که بر پایه وقف بنیان نهاده شده است، به‌دست آید. بر این اساس، پژوهش حاضر با درک این مسئله در پی پاسخگویی به این مسئله است که مهم‌ترین عوامل انگیزشی در جذب مشارکت (وقف) مردم در امور کتابخانه‌ها چیست؟ مهم‌ترین موانعی که سبب کم‌رنگ شدن فرهنگ وقف مردم در کتابخانه‌ها می‌شود، چیست؟ و با چه روش‌هایی می‌توان این موانع را به حداقل رساند؟ و در آخر، با چه راهکارهایی می‌توان افراد را به مشارکت بیشتر در کتابخانه‌ها دعوت کرد؟

 

مبانی نظری پژوهش

با توجه به اهمیت سنت حسنۀ وقف و از آنجاکه این موضوع به‌عنوان متغیر اصلیِ پژوهش حاضر بررسی شده است، ضروری است تا دانشی پایه در این خصوص ارائه شود. از این رو، در ادامه و به‌صورت مختصر، به موضوع وقف و وقف کتاب پرداخته شده است.

واژۀ «وقف» در زبان فارسی به‌معنای ایستادن، ماندن و آرام‌گرفتن است (عمید، 1389). بر اساس مطالب مندرج در دایرة‌المعارف فارسی، وقف در اصطلاح فقها عبارت است از: «حبس عین ملک و بخشیدن منفعت آن که ملک از تصرف واقف بیرون می‌آید، ولی در عین حال قابل خرید و فروش و هر نوع معامله‌ای که منجر به انتقال ملک باشد، نمی‌شود. بخشیدن منفعت باید به شخص یا اشخاص، یا مصالح و وجوه کلی و عمومی باشد.»

سنت حسنه وقف علاوه بر تزکیه نفس انسانی و ایجاد توازن اقتصادی و تعدیل ثروت در بین جامعه، سبب تسکین آلام بشری، تقویت روح همبستگی و سازندگی در جامعه می­شود (مهرافزون و دارایش، 1392) و ارتباط تنگاتنگی با مصالح عمومی دارد. وقف مدرسه، حوزه­های علمیه، کتاب و کتابخانه، توسعه مراکز عبادی همانند مسجد، یا محل ترویج معارف اسلامی و یا رفاه عمومی و اقتصادی مثل وقف قنات و آب و بیمارستان و ... بخشی از مصارف وقف است (پاک­نیا تبریزی، 1389). وقف کتاب نیز از همان آغاز صدر اسلام،  یک عمل خیر و سنّت نیکو و پسندیده در شماره صدقۀ جاریه و باقیات‌الصالحات بوده و پاداش و اجر فراوان اخروی و شهرت و نام نیک و جاودانگی یاد و خاطره واقف را به همراه داشته است (صادق­زاده وایقان، نجفقلی­نژاد ورجوی، 1391) .

بسیاری معتقدند وقف کتاب تنها عنصر مؤثر در تکوین و ایجاد کتابخانه‌های عمومی در تاریخ اسلام بوده و نقشی اساسی را در این راه ایفا کرده است. می‌توان ادعا کرد که اوقاف منبع اصلیِ تغذیه و غنای کتابخانه‌های عمومی و بزرگ جهان اسلام بوده است. این مسئله بیشتر مرهون واقفان کتابخانه‌ها و پس از آن سایر افراد خیّری بوده است که به تحوّل و پیشرفت کتابخانه‌های عمومی اهتمام فراوان داشته‌اند (رفیعی، 1373). انگیزۀ وقف کتاب دلایل گوناگونی دارد که از آن میان: انتشار علوم، استفادۀ دانش‌پژوهان از منابع مورد نیاز، گسترش سنت وقف در اجتماع، عمل به سفارش‌های بزرگان دین و نیل به ثواب اخروی است. دیگر اینکه چون کتاب­ها با زحمت فراوان تهیه و استنساخ و به قیمت‌های گزافی خریداری می­شد، شایسته بود که به‌دقت محافظت شود. مالکان، این کتاب­ها را به مساجد، زیارتگاه­ها و مدارس وقف می­‌کردند تا به‌صورت بهتری نگهداری شود و در دسترس نسل­های آینده قرار گیرد (معمار طلوعی، 1379). 

با توجه به مطالعات و جستجوهایی که در بسیاری از متون وقف‌نامه‌های کتاب‌ها به‌عمل‌آمده، وقف کتاب در جامعه اسلامی، از دیرباز انواع مختلفی داشته است که عبارتند از:

وقف خاص: در این نوع وقف، واقفان بنا به انگیزه­های خاص، کتاب­های خود را به اولاد یا افراد خانواده و گاهی هم به یک یا چند نفر از علما و فقها و طلاب علوم دینی وقف می‌کردند و به همین دلیل این نوع وقف را وقف شخصی، وقف اولاد، وقف خانوادگی و اهلی نیز می­نامند (رفیعی، 1373).

وقف نیمه‌عمومی (شبه عام): این وقف به دو شکل انجام می‌گرفته است: الف) وقف بر طبقه یا گروهی خاص همانند فقها، طلاّب علوم دینی، محدّثان، پزشکان و... ب) وقف کتاب بر یک مکان خاص؛ همانند وقف بر مساجد، بر مدارس، بر زیارتگاه‌ها و آرامگاه‌های بزرگان اسلام و وقف کتاب بر سایر اماکن مذهبی (حسینیه­ها، خانقاه­ها و...) (شوقی بنین، 1384)؛

وقف عمومی: این وقف نیز بر دو نوع است: الف) وقف بر طالبان علم  ب) وقف بر جمیع مسلمانان (صادق­زاده وایقان، نجفقلی­نژادور جوی، 1391).

با توجه به مطالب ذکر شده می­توان بیان داشت که بدون تردید کتاب و کتابخانه از عوامل اصلی نهضت فرهنگی و گسترش تعالیم و معارف اسلامی بوده و هست و کتابخانه‌هایی که در گذشته تأسیس می‌شد، اغلب از راهِ وقف بوده است. از این‌رو، تأثیر وقف بر کتاب و کتابخانه، امری واضح و مُبرهن است. کتابخانه مرکزی آستان‌قدس‌رضوی نیز به دلیل اینکه در جوار مزار هشتمین امام شیعیان قرار دارد و از سازمان­های تابعه بارگاه رضوی است، همواره مورد عنایت و توجه مسلمانان ایران و جهان بوده است و در هر سال تعداد بسیار زیادی کتاب‌های خطی و چاپی در موضوعات مختلف را به‌صورت وقف دریافت می‌کند و بنا بر نوع وقف، واقفان آنها را در دسترس مراجعان قرار می­دهند. در این پژوهش سعی شده است تا عوامل مؤثر بر ا ین سنت حسنه مطالعه و بررسی شود.

 

پیشینۀ پژوهش

مطالعات گوناگونی در حوزه مشارکت­های مردمی ـ  نه سنت وقف ـ در کتابخانه­ها، صورت گرفته که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود. «استیل[3] و الدر»[4] (2000) در پژوهشی که در کتابخانه جیمز سوان[5] در موضوع جمع‌آوری کمک‌ها و  مشارکت­های مردمی انجام دادند، پیش‌نیازهایی را برای نیل به موفقیت در به‌مشارکت‌گرفتن مردم پیشنهاد کردند. موارد زیر از آن‌جمله است: استفاده از تحقیقات در زمینه مشارکت مردم، تشکر و قدردانی از مشارکت‌کنندگان، ارتباط قوی با مطبوعات، به‌تصویرکشیدن کتابخانه به‌عنوان بخشی از جامعه، ایجاد ارتباط با سازمان‌هایی که به‌‌نحوی کتابخانه را حمایت می‌کنند.

«محمود، حامد و حیدر» (2005) با رویکردی متفاوت، در پژوهشی به بررسی جمع‌آوری کمک‌های مالی برای کتابخانه در پاکستان با هدف بررسی فعالیت‌های مشارکتی کمک‌های مالی در کتابخانه‌های بخش دولتی و عمومی پرداختند. جامعه آماری شامل مدیران 100 دانشگاه بزرگ، دانشکده‌ها و کتابخانه‌های عمومی بود که به‌صورت تصادفی انتخاب‌شده بودند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسش‌نامه بود. یافته‌های پژوهش نشان داد مهم‌ترین موانع مشارکت مردم در کتابخانه‌های پاکستان عبارتند از: کمبود کارکنان برای شرکت در فعالیت‌های جذب مشارکت مردم (39%) و اعتقاد کارکنان به مؤثرنبودن فعالیت‌های مشارکتی در کتابخانه‌ها (34%). موانع دیگر شامل عدم امکان‌پذیری مشارکت در برخی کتابخانه‌ها و نبود تلاش‌های هماهنگ برای جذب مشارکت مردم بود.

«لورنزن»[6] (2010) در پژوهشی متفاوت، انگیزه کمک‌های مردمی در ایجاد کتابخانه‌های دانشگاهی را بررسی کرد. پژوهش حاضر با هدف ارائه بهترین برنامه‌ها جهت توسعه کتابخانه‌ها انجام شده است. جامعه آماری پژوهش مدیران بخش توسعه کتابخانه‌های دانشگاهی و خیّرین کتابخانه بود. برای این‌کار با استفاده از فهرست کتابخانه‌های دانشگاهی آمریکا، تعداد 123 کتابخانه از بزرگ‌ترین کتابخانه‌ها انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده‌ها پرسش‌نامه بود. یافته­های حاصل از پژوهش مهم‌ترین انگیزۀ مشارکت خیرین را گسترش دانش و فنّاوری در جامعه، رضایت درونیِ قوی از اهداکردن، علاقه‌مندی به اهداکردن، اهمیت دانشگاه و کتابخانه‌ها در توسعه جامعه و خدمت به مردم، نشان داد.

«مورالیدهار[7]و رائو»[8](2013) در پژوهشی با عنوان «توسعه کتابخانه‌های عمومی هند از طریق مشارکت عمومی و خصوصی: مسائل و چالش‌ها» یکی از راهکارهای مؤثر جهت بهبود وضعیت کتابخانه‌های عمومی کشور هند را مشارکت بخش خصوصی و عمومی در کتابخانه‌های عمومی دانستند. به‌همین‌دلیل، نیاز به ایجاد کمیسیون ملی کتابخانه‌های عمومی برای ارائه راهکارهایی جهت جذب بیشتر مشارکت، به‌وجود آمد.

در ایران نیز پژوهشی که به صورت خاص به بحث مشارکت­های مردمی در احداث و تجهیز کتابخانه پرداخته باشد، مشاهده نشد. تنها «عباس‌نژاد» (1380) در یک پژوهش طرح جذب مشارکت و همکاری افتخاری اعضا در جهت یاری‌رساندن به کتابخانه را با هدف به‌خدمت‌گرفتن نیروی کار به شکل همکار افتخاری و مشارکتی از میان اعضای کتابخانه در انجام امور و خدمات جاری کتابخانه‌ها اجرا کرد. سایر پژوهش­های صورت‌گرفته در حوزۀ مشارکت­های مردمی در ایران، مربوط به مشارکت­های خیّرین در حوزۀ آموزش‌وپروش است. «اکرامی­فر» (1383) و «متین» (1390) در پژوهش­هایی راه‌های گسترش مشارکت مردم در آموزش‌وپرورش را از دیدگاه خیرین مدرسه‌ساز با هدف شناسایی چگونگی جلب و گسترش مشارکت بیشتر مردم در آموزش‌وپرورش، کاستی‌ها، موانع، راه‌های رفع کاستی‌ها و تقویت انگیزة مشارکت مردم در مدرسه‌سازی بررسی کردند.

با توجه به انجام‌نشدن پژوهشی میدانی و بنیادی در حوزۀ وقف در کتابخانه­ها و مراکز اطلاع­رسانی، این پژوهش درصدد است تا به بررسی عوامل مؤثر بر وقف[9] به سازمان کتابخانه‌ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی بپردازد. برای رسیدن به این هدف، پژوهش درصدد ارائه پاسخ به سؤال‌های زیر است:

  1. مؤثرترین انگیزه‌ واقفین سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان ‌قدس ‌رضوی چیست؟
  2. مهم‌ترین موانع مؤثر واقفین سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان ‌قدس ‌رضوی چیست؟
  3. راهکارهای مهمّ جذب وقف در سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان ‌قدس ‌رضوی چیست؟
  4. راهکارهای مهمّ رفع موانع وقف در سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان ‌قدس ‌رضوی کدام است؟

 

روش پژوهش

با توجه به ماهیت موضوع، پژوهش حاضر از نوع کاربردی است و به روش توصیفی ـ پیمایشی انجام شده است. جامعۀ آماری شامل دو گروه است: نخست کلیه واقفین کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی در فاصلۀ سال‌های 2008 – 2013 به تعداد 900 نفر واقف که از طریق فرمول مورگان و با روش نمونه‌گیری تصادفی ساده، تعداد 248 نفر انتخاب شدند. دوم، مدیران کتابخانه آستان‌‌قدس‌رضوی شامل43 نفر (مدیران 16 کتابخانه وابستۀ شهر مشهد و 27 نفر از مدیران بخش‌های مختلف کتابخانه مرکزی آستان‌قدس‌رضوی). برای جمع‌‌آوری داده‌ها از دو پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته (یکی از پرسش‌نامه‌ها برای واقفین و دیگری برای مدیران کتابخانه­های آستان‌قدس‌رضوی) استفاده شد. این پرسش‌نامه­ها بر اساس بررسی متون و شناسایی عوامل مؤثر بر متغیرهای پژوهش ـ که در جدول 1 آورده شده است ـ تهیه شد. لازم به‌ذکر است،  پرسش‌نامه­ها بر اساس مقیاس پنج‌گزینه‌ای لیکرت (خیلی کم=1، کم= 2، تاحدودی=3، زیاد= 4، خیلی زیاد= 5) نمره‌گذاری شد.

جدول1. تعداد سؤال‌های مطرح‌شده برای متغیرهای پژوهش

ردیف

متغیرهای پژوهش

تعداد سؤال‌ها

1

انگیزه­های واقفین

10

2

راه‌های جلب وقف

9

3

موانع جذب وقف

11

4

راهکارهای رفع موانع جذب وقف

10

برای تعیین روایی، پس از تهیه پرسش‌نامه­ها تعدادی از آنها بین چند تن از متخصصان حوزه علم اطلاعات و دانش­شناسی و وقف توزیع و برحسب پیشنهادهای آنان، تصحیح گردید. پایایی آنها نیز با استفاده از ضریب آلفای کرونباخ صورت گرفت که برای تمام متغیرهای پژوهش (92/0>&>76/0) به‌دست آمد. داده‌های پژوهش در دو سطح توصیفی و استنباطی تجزیه‌وتحلیل شد. در سطح توصیفی از جدول‌های توزیع فراوانی و شاخص‌های مرکزی (میانگین) و پراکندگی (انحراف معیار) استفاده‌شده است و در بخش آمار استباطی از آزمون U ی مان ویتنی، آزمون‌های علامت یک نمونه و همبستگی اسپیرمن و فریدمن استفاده‌شده است. همچنین از آزمون اسمیرنوف کولموگروف برای تعیین نرمال‌‌بودن متغیرها استفاده‌شده است.

 

یافته­های پژوهش

پیش از پاسخگویی به سؤال‌های پژوهش، لازم است تا به‌منظور شناخت بهتر نوع وقفیات در کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی، اطلاعاتی دربارۀ نوع وقف جامعۀ مورد بررسی ارائه شود که به اختصار در جدول 2 به آن پرداخته شده است.

جدول2. نوع وقف نمونۀ مورد بررسی در کتابخانۀ آستان ‌قدس ‌رضوی

نوع وقف

فراوانی

درصد

منابع و تجهیزات

244

4/98

وجه نقد

1

4/0

سایر (زمین، ساختمان و ...)

-

-

بی‌پاسخ

3

2/1

جمع

248

100

چنانکه جدول2 نشان می­دهد، بیش از 98% پاسخگویان منابع کتابخانه­ای شامل کتاب، سند، نسخه خطی، مطبوعات و نشریات و همچنین تجهیزات کتابخانه‌ای را برای این کتابخانۀ مذهبی وقف کرده‌اند. در ادامه به سؤال‌های پژوهش پاسخ داده شده است.

پرسش اول: مؤثرترین انگیزه‌های واقفین سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی چیست؟

داده­های مورد نیاز برای پاسخگویی به این سؤال، پژوهش با استفاده از پرسش‌نامۀ واقفین گردآوری شد. با توجه به آنکه متغیر وضعیت عوامل انگیزشی در مشارکت مردمی از دیدگاه واقفین کتابخانه‌ها، مقادیر بین 1 تا 5 را به خود اختصاص می‌دهد، مقادیر کمتر و یا مساوی 3 را به‌عنوان وضعیت مؤثرنبودن و بیشتر از 3 را به‌عنوان مؤثربودن در نظر گرفتیم. سپس به دلیل اینکه10 عامل انگیزشی دارای توزیع نرمال نبودند، از آزمون غیرپارامتری علامت یک‌نمونه‌ای استفاده شد که یافته­های مربوط به آن در جدول 3  ارائه شده است.

جدول 3. نتایج آزمون علامت بررسی عوامل انگیزشی واقفین کتابخانه‌ آستان‌ قدس‌ رضوی

عامل انگیزشی

میانگین

انحراف معیار

میانه

تعداد کمتر از میانه

تعداد معادل میانه

تعداد بیشتر از میانه

سطح معناداری

انفاق به جامعه

40/4

82/0

5

5

30

212

000/0

انگیزه‌های دینی

79/4

64/0

5

5

9

233

000/0

کمک به دولت

3/83

14/1

4

23

73

151

000/0

گسترش علم و دانش

58/4

67/0

5

2

19

226

000/0

دریافت مشوق‌های مادی[10]

76/1

24/1

1

191

2953

27

000/0

خوش‌نام شدن

30/3

55/1

3

77

57

117

000/0

احساس دین به مردم

19/4

04/1

5

11

20

179

000/0

خدمت به همنوعان

63/4

67/0

5

2

63

225

000/0

زنده نگه‌داشتن نام اعضای خانواده

62/3

42/1

4

51

40

133

000/0

کسب موقعیت اجتماعی مناسب

84/1

11/1

1

180

 

27

000/0

 

با توجه به داده­های جدول 3، همه عوامل به‌جز عوامل دریافت مشوّق‌های مادی و کسب موقعیت اجتماعی مناسب، در زمرۀ عوامل انگیزشی واقفین کتابخانه‌های آستان‌قدس‌رضوی محسوب می‌گردند.

پرسش دوم: مهم‌ترین موانعِ مؤثر بر جذب وقف در سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌‌قدس‌رضوی چیست؟

هدف از این سؤال شناسایی مهم‌ترین موانع مؤثر بر جذب وقف از دیدگاه مدیران کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی است که اطلاعات این سؤال همراه با  سؤال‌های 3 و 4 از پرسش‌نامه مدیران کتابخانه آستان‌قدس‌رضوی به‌دست آمده است. با توجه به توزیع غیرنرمال موانع مؤثر در جذب وقف، همانند پرسش نخست، از آزمون غیرپارامتری علامت یک‌‌نمونه‌ای استفاده شد که یافته­های آن در جدول4 ارائه شده است.

جدول4. نتایج آزمون علامت و اولویت­بندی موانع

مؤثر بر جذب وقف در کتابخانه‌ آستان‌ قدس ‌رضوی

 

مانع جذب وقف

نتایج آزمون علامت

یافته‌های اولویت‌بندی موانع (آزمون فریدمن)

میانگین

انحراف معیار

میانه

سطح معناداری

میانگین رتبه

اولویت

تبلیغات کم

98/3

86/0

4

0001/0

66/6

چهارم

اعتماد به حمایت‌های دولت

74/3

79/0

4

0001/0

84/5

ششم

قدردانی و تشویق ناکافی

67/3

84/0

4

0001/0

63/5

هشتم

عدم توجه به ابعاد عاطفی و انگیزشی واقفین

47/3

83/0

4

0001/0

63/4

دهم

عدم آگاهی جامعه

42/4

85/0

4

0001/0

13/8

اول

تورم

95/3

92/0

4

0001/0

72/6

سوم

قوانین دست و پا گیر

40/3

07/1

4

0001/0

62/4

یازدهم

نبود برنامه برای جلب وقف

58/3

98/0

4

0001/0

13/5

نهم

عدم تجلیل کافی از واقفین

81/3

76/0

4

0001/0

05/6

پنجم

نبود فرهنگ مشارکت

02/4

67/0

4

0001/0

84/6

دوم

بی‌توجهی به چگونگی جذب وقف

77/3

78/0

4

0001/0

77/5

هفتم

 

با توجه به نتایج جدول 4، همه عوامل مشخص‌شده به‌عنوان موانع مؤثر در جذب مشارکت مردم در امور کتابخانه‌های آستان قدس‌رضوی مؤثر هستند. ضمن اینکه پس از اولویت­بندی موانع، مشخص شد که ناآگاهی جامعه و نبود فرنگ مشارکت در بین مردم، از مهم‌ترین موانع جذب واقفین است.

پرسش سوم: مهم‌ترین راهکارهای مؤثر بر جذب وقف در سازمان کتابخانه‌ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان ‌قدس ‌رضوی چیست؟

پاسخگویی به این پرسش نیز با استفاده از پاسخ­های مدیران کتابخانه آستان‌‌قدس‌‌رضوی داده شد و به‌دلیل توزیع غیرنرمال داده­ها، از آزمون غیرپارامتری علامت برای بررسی عوامل جذب وقف استفاده شد. پس از معنادار شدن آزمون فریدمن (با سطح معناداری 0001/0) و امکان اولویت‌بندی راهکارهای جذب وقف، نسبت به رتبه­بندی و اولویت‌بندی آنها اقدام شد که یافته­های مربوط به هر دو بخش، در جدول 5 ارائه شده است.

جدول 5. نتایج آزمون علامت و اولویت­بندی راهکارهای مؤثر بر جذب وقف

در کتابخانه‌آستان‌قدس‌رضوی

 

مانع جذب وقف

نتایج آزمون علامت

یافته‌های اولویت‌بندی موانع (آزمون فریدمن)

میانگین

انحراف معیار

میانه

سطح معناداری

میانگین رتبه

اولویت

استفاده از تبلیغات

65/4

57/0

5

0001/0

90/6

اول

ترویج فرهنگ مشارکت

4

95/0

4

0001/0

83/4

ششم

استفاده از زبان چهره‌های معروف

4

90/0

4

0001/0

88/4

پنجم

تشکیل انجمن واقفین

21/4

91/0

4

0001/0

53/5

دوم

برقراری ارتباط با مسئولان فرهنگی در کشور

16/4

02/1

4

0001/0

48/5

سوم

نام‌گذاری روز واقفین و خیرین

63/3

02/1

4

0001/0

78/3

نهم

تقدیر از مشارکت کنندگان در همایش‌ها

84/3

84/0

4

0001/0

22/4

هفتم

پرداخت وام‌های بدون بهره به واقفین برای ساخت و تجهیز کتابخانه‌ها

74/3

03/1

4

0001/0

09/4

هشتم

استفاده از رسانه‌های جمعی

12/4

85/0

4

0001/0

29/5

چهارم

 

 

یافته­های جدول 5 نشان می­دهد همۀ موارد مشخص‌شده به‌عنوان راهکارهای جلب مشارکت مردم در امور کتابخانه‌های‌آستان قدس‌رضوی مؤثرند. در این بین، دو عامل «استفاده از تبلیغات» و «تشکیل انجمن واقفین» اولویت بیشتری دارد. در انتها نیز عامل «نام‌گذاری روز واقفین و خیّرین» قرار دارد.

پرسش چهارم: مهم‌ترین راهکارهای رفع موانع وقف در سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی کدام است؟

در این پرسش نیز به‌دلیل توزیع غیرنرمال راهکارهای رفع موانع وقف در کتابخانۀ آستان‌قدس‌رضوی، از آزمون غیرپارامتری علامت یک‌نمونه‌ای استفاده شد و پس از معنادارشدن آزمون فریدمن (با سطح معناداری 0001/0) نسبت به اولویت‌بندی راهکارهای مربوط اقدام گردید. یافته­های مربوط به هر دو بخش در جدول 6 ارائه شده است.

جدول 6. نتایج آزمون علامت و اولویت­بندی راهکارهای رفع موانع وقف

در کتابخانه‌ آستان‌قدس‌رضوی

 

راهکار رفع موانع وقف

نتایج آزمون علامت

یافته‌های اولویت‌بندی موانع (آزمون فریدمن)

میانگین

انحراف معیار

میانه

سطح معناداری

میانگین رتبه

اولویت

استفاده از تحقیق‌های علمی

14/4

77/0

14/4

0001/0

67/5

پنجم

الگو قراردادن واقفین در جامعه

12/4

66/0

12/4

0001/0

75/5

چهارم

برگزاری همایش‌های مربوط به واقفین

07/4

91/0

07/4

0001/0

60/5

ششم

حمایت مراجع تقلید

67/3

08/1

67/3

0001/0

23/4

دهم

فرهنگ‌سازی در جامعه

26/4

69/0

26/4

0001/0

13/6

دوم

سازمان‌دهی مشارکت‌های اندک

81/3

85/0

81/3

0001/0

56/4

نهم

تخصیص بخشی از مالیات جامعه به توسعة کتابخانه‌ها

79/3

14/1

79/3

0001/0

90/4

هشتم

ترغیب روحیه وقف در جامعه

17/4

62/0

17/4

0001/0

83/5

سوم

تبلیغات و اطلاع رسانی

52/4

74/0

52/4

0001/0

32/7

اول

جلب و جذب مشارکت‌های مردمی از خارج از کشور

88/3

94/0

88/3

0001/0

01/5

هفتم

 

 

 

با توجه به اطلاعات جدول 6، همه مواردِ مشخص‌شده به‌عنوان راهکارهای رفع موانع وقف در کتابخانه‌ آستان‌قدس‌رضوی مؤثر هستند. یافته‌های مربوط به اولویت‌بندی نیز نشان می­دهد که تبلیغات و اطلاع­رسانی از دیدگاه مدیران مهم­ترین عاملی است که می­تواند در رفع موانع وقف مؤثر باشد.

 

بحث و نتیجه­گیری

پژوهش حاضر با هدف بررسی عوامل مؤثر بر جذب وقف در بزرگ‌ترین کتابخانۀ جهان اسلام، سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی شهر مشهد، انجام‌ شد. چنانکه یافته­های پژوهش نشان داد، عوامل گوناگونی بر وقف مردم در کتابخانه‌ها مؤثرند. برخی از این عوامل نیاز به تقویت دارند و برخی باید مرتفع شوند تا پیش‌نیازهای مشارکت فعال فراهم شود و سنت وقف فرهنگی در کتابخانه به بهترین نحو صورت گیرد.

یافته­های پژوهش(جدول 3) نشان داد یکی از انگیزه‌های مؤثر وقف، انگیزه‌های دینی، خدمت به مردم و همنوع وگسترش علم و دانش در جامعه است که با نتایج پژوهش «لورنزن» (2010)، «نیل»[11] (2011) و «متین» (1390) در برخی موارد همسوست. انگیزۀ خدمت به مردم و همنوع و گسترش علم و دانش در جامعه، یکی از بارزترین ویژگی‌های فرهنگیِ جامعۀ ایرانی از گذشته‌های دور تا به امروز بوده است که تنها به رشد و تعالی فرد نمی‌اندیشد، بلکه منافع و مصالح جامعه را نیز در نظر می‌گیرد. تاریخ گذشتۀ کتابخانه‌های ایران و سنت پسندیدۀ وقف در کتابخانه‌ها تنها یکی از مصداق‌های بارز این نوع انگیزه در میان جامعه ایرانی بوده است. شاید بتوان وجود بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) را مهم‌ترین انگیزۀ دینیِ واقفین دانست. بر این مبنا می‌توان چنین نتیجه گرفت که دیگر انگیزه‌های مؤثر مطرح در این پژوهش، هرچند انگیزه‌های مذهبی نیستند، دین مبین اسلام تأکید زیادی بر آنها داشته است و با سفارش‌های اسلام و امامان، رنگ‌وبویی مذهبی در جامعه به خود گرفته است. بی‌تأثیرترین انگیزه‌ها مربوط به امور دنیوی است. با توجه به ویژگی‌های جامعۀ ایران، به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین و نیرومندترین انگیزۀ مؤثر در شکل‌گیری مشارکت‌های مردمی، می‌تواند نهاد دین باشد زیرا در دین اسلام آموزه‌های دینی (انفاق، ذخیرۀ آخرت، وقف، کمک به همنوع و...) بر رفتارهایی تأکید دارند که زمینه و بستر شکل‌گیری مشارکت را فراهم می‌آورند. با ‌وجود این، می‌توان چنین استنباط کرد که مذهب یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال قوی‌ترین محرک‌ها برای همبستگی در جامعه است که با نظریات واقعیت اجتماعی به‌خصوص نظریه دورکیم، مطابقت دارد. بنا برآنچه گفته شد، در کشور ما اغلب مشارکت‌های مردم در بافت و ساختار ارزش‌های مذهبی صورت گرفته و اصیل‌ترین احساسات، عواطف و خواست‌های ما ریشه در باورها و ارزش‌های مذهبی دارد.

همچنین یافته­های به‌دست‌آمده از بررسی موانع مؤثر وقف در کتابخانۀ آستان‌قدس‌رضوی (جدول 4) با نتایج پژوهش­های «اکرامی‌فر» (1383) و «متین» (1390) مطابقت دارد. پژوهش آنان نشان داد مهم‌ترین موانع مشارکت مردم در آموزش و پرورش عبارتند از: تبلیغات، اطلاع‌رسانی و فرهنگ‌سازی ناکافی برای جلب مشارکت‌های مردمی و... . همچنین نتایج پژوهش «کولدراپ»[12] (2009) عمده‌ترین موانع مشارکت را «وضعیت اقتصاد محلی» و «ناآگاهی از مشارکت و کمک به کتابخانه‌ها» می‌داند که با نتایج این پژوهش در برخی موارد مطابقت دارد. با دقت در بررسی مؤثرترین متغیرهای موانع وقف در کتابخانۀ آستان‌قدس‌رضوی، چنین به نظر می‌رسد که به‌جز وضعیت اقتصادی و تورم موجود در جامعه به‌عنوان متغیر مربوط به عوامل خارجی، دیگر عوامل مربوط به‌نظام کتابخانه‌ و مسئولان کتابخانه‌ است. به‌عبارت دقیق‌تر، مربوط به عوامل داخلی کتابخانه‌ است. شاید بتوان علت را در کم‌کاری کتابخانه‌ یا نبود نهاد حمایت‌کننده و یا عدم تقویت نهاد یا مرکزی برای فعالیت برنامه‌های مشارکتی در کتابخانه‌ دانست. در همین راستا، می‌توان با واکاوی این عوامل به نقش مؤثر آگاهی و اطلاع‌رسانی به مردم و مسئولان کتابخانه‌ پی برد. با حصول چنین نتیجه‌ای، چنین می‌توان برداشت کرد که نبود بسترهای تبلیغی جهت آگاه‌کردن مردم و مسئولان از امتیازها و نتایج مطلوب حاصل از وقف و همچنین اهمیت کتابخانه‌های عمومی به‌عنوان یکی از شاخص‌های ارزیابی فرهنگی و تمدن هر کشور، از مهم‌ترین موانع در مشارکت مردم در کتابخانه‌هاست که باید مورد توجه قرارگیرد. این راهکار توسط مدیران نیز به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین راهکارهای جذب وقف مطرح گردید (جدول 5). نتایج پژوهش «نیل» (2011) نیز نشان داد که روابط عمومی و تبلیغات یک عنصر کلیدی برای موفقیت در جمع‌آوری کمک‌های مردمی است. همچنین «گلن» (2005) در نتایج تحقیقات خود خاطرنشان کرد که کلید موفقیت در جهت جذب مشارکت مردم در قرن بیست‌ویکم، استفاده از فناوری‌های مجازی است. از این رو، مسئولان کتابخانه آستان‌قدس رضوی باید در این زمینه اقدام‌های مناسبی را صورت دهند؛ زیرا اگر افراد نسبت به عملی اطلاع و آگاهی کافی داشته باشند و هدف از کار و نتیجه‌ای که حاصل خواهد شد را بدانند، قطعاً مشارکت بیشتری خواهند داشت. بدین‌منظور، باید موانع موجود در اقدام‌های مشارکتی از جمله وقف را مرتفع و پیش‌نیازهای لازم را تأمین کرد، سپس با استفاده از وسایل ارتباط‌جمعی به‌عنوان رابط بین مسئولان کتابخانه‌ و مردم مانند تلویزیون، رادیو و ... و همچنین استفاده از چهره‌های سرشناس ادبی‌سیاسی‌اجتماعی در این رسانه‌ها جهت آموزش عمومی و اطلاع‌رسانی همگانی، آگاهی متناسب و مورد نیاز را ارائه دهند تا مشارکت مردم با کتابخانه‌ها افزایش یابد و فرهنگ وقف در کتابخانه‌ها نهادینه­تر شود. همچنین می­توان با تشکیل و فعال‌سازی انجمن واقفین کتابخانه و تجهیز آنها به وسایل ارتباط‌جمعی اعم از تلویزیون، رادیو، انواع محمل‌های اطلاعاتی مانند سی‌دی، دی‌وی‌دی و ... جهت تبلیغ و آگاه‌سازی مردم، گام‌های مؤثری در راستای رفع موانع وقف در جامعه برداشت. در همین راستا شاید بتوان با اقدام‌های مکمّل دیگری مانند برگزاری دوره‌های آموزشی در چگونگی جذب وقف برای مدیران و کتابداران کتابخانه‌، جذب مشارکت‌های اندک مردمی به روش‌های سازمان‌یافته و... با موفقیت بیشتری به رفع موانع مشارکت مبادرت ورزید.

یکی دیگر از راهکارهای مهمّ رفع موانع وقف، ترویج روحیۀ وقف در جامعه است. این نکته‌ای است که در پژوهش‌های «مورالیدهار و رائو» (2013) به آن اشاره‌شده است. شاید بتوان دلیل را سابقه طولانی و درخشان وقف به‌عنوان محرکی نیرومند جهت فعال‌کردن کتابخانه‌ها در جامعه دانست. بنابراین، مسئولان و مدیران کتابخانه‌ها به طرق گوناگون باید به تقویت انگیزۀ مردم جهت وقف به کتابخانه‌ها همت گمارند تا کتابخانه‌ها همچون گذشته بتوانند از این ظرفیت نهایت استفاده را ببرند.

به طورکلی،  با توجه به یافته‌های پژوهش مبنی بر آنکه انگیزه‌های دینی، خدمت به مردم و همنوع و گسترش علم دانش در جامعه به‌عنوان مهم‌ترین انگیزه‌های واقفین در مشارکت در امور کتابخانه‌ها مطرح است، پیشنهاد می‌شود با توجه به اینکه بیشتر کتابخانه‌ها دارای اینترنت و سایت کتابخانه هستند و اطلاعات و آگاهی نقش اساسی را در مشارکت مردم ایفا می‌کند، مسئولان کتابخانه در سایت‌های خود گزینه‌ای را برای مشارکت مردم در کتابخانه‌ها ایجاد کنند. ایجاد گزینۀ مشارکت در سایت کتابخانه‌ها علاوه بر ابزار اطلاع‌رسانی، دارای مزیّت‌هایی از جمله، ارسال دیدگاه کاربران در رابطه با شناسایی انگیزه‌ها، راه‌های جلب و ... راهنمایی کاربران جهت اهدا وکمک به کتابخانه‌ها، تدوین عملکرد و بازخورد کمک‌های مردمی و ... است. همچنین مسئولان کتابخانه باید برنامه­هایی را برای تقویت اعتقادات دینی و مذهبی و زنده نگه‌داشتن باورهای عمومی (وقف، انفاق و...) انجام دهند. کتابخانه‌ها می‌توانند با برخی نهادها و سازمان‌ها مانند صداوسیما، مدارس و دانشگاه‌ها نیز همکاری کنند تا اقدام‌های لازم را جهت فعالیت‌های مشارکتی به‌کار گیرند، زیرا  صداوسیما به‌عنوان ابزار ملی و تنوع برنامه‌ها و همچنین مدارس به‌عنوان الگو، مکانی برای نهادینه‌کردن فرهنگ مشارکت و همچنین مهم‌ترین نهاد در انتقال ارزش‌های مدنی است. بنابراین، روحیۀ مشارکت‌جویی از همان دوران کودکی در دانش آموزان نهادینه می‌شود و در تمام مراحل زندگی فرد جریان می‌یابد.



[1]. Cornwall

[2]. Wedgeworth

[3]. Steele

[4]. Elder

[5]. James- swans

[6]. Lorenzen

[7]. Muralidhar

[8]. Rao

1. منظور از وقف، منابع کتابخانه­ای (کتاب، مطبوعات و ...)، تجهیزات کتابخانه­ای، پول، زمین، ساختمان و ... است.

[10]. منظور دریافت لوح تقدیر، معرفی در مراسم‌ها و ... است.

[11]. Neale

[12]. Kolderup

ـ آراسته‌خو، محمد (1386). تأمین و رفاه اجتماعی، تهران: انتشارات دانشگاه پیام نور.

ـ آستان‌قدس‌رضوی (1394، خرداد). «کتابخانه آستان قدس رضوی؛ میراث سنت وقف»، هفته‌نامه حرم، شماره 473، ص. 5

ـ آستان‌نیوز (1393). کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی، هفتمین کتابخانه‌ای که جهان را تغییر داد. بازیابی شده در 15 تیرماه 1395 از: http://news.aqr.ir/portal/home

ـ اکرامی‌فر، محمدرضا (1383). «مشارکت واقفین در ارائه خدمات به آموزش‌وپرورش؛ موانع و راهکارها»، رشد آموزش علوم اجتماعی، 25، 53-58.

ـ پاک‌نیا تبریزی، عبدالکریم (1389). «راهکارهای گسترش فرهنگ وقف و شرایط آن»، مجله مبلّغان، شماره 136، ص. 114-128.

ـ حجّاریان، محسن (1375). «فرهنگ وقف در اسلام»، فصلنامه مشکوة، شماره 50، ص. 112-117.

ـ حسینی قورتانی، علی (1390). وقف عاملی مهم در اقتصاد اسلام. بازیابی شده در 18 تیرماه 1395 از: http://rasekhoon.net

ـ حشمتی رضوی، سیدفضل‌الله(1388). «نقش کتابخانه‌های وقفی درتبادل فرهنگی»، وقف میراث جاویدان، 68،20 – 35.

ـ رفیعی، علی (1373). «تاریخچه وقف کتاب در اسلام»، وقف میراث جاویدان، شماره 7، ص. 104-107.

ـ سجادی، سیداحمد (1389). «واقفان: عالمان واقف»، وقف میراث جاویدان، 70، 125- 142.

ـ شاکری، رمضانعلی (1367). گنج هزار ساله: کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی قبل و بعد از انقلاب، مشهد: آستان‌‌قدس‌رضوی. 

ـ شوقی بنین، احمد (1384). «پدیده وقف کتاب در تاریخ کتابخانه مغرب»، ترجمه حسین علینقیان، فصلنامه وقف میراث جاودان، شماره 49، ص. 18 -33.

ـ صادق‌زاده وایقان، علی و علی نجفقلی­نژادور جوی (1391). «نگاهی به وقف کتاب در اسلام و ایران»، فصلنامه وقف میراث جاویدان، شماره 79 و 80، ص. 45- 66.

ـ صالحی، اسماعیل (1388). «بررسی مشارکت اجتماعی و عوامل مؤثر برآن» (مطالعه موردی شهرستان خواف)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه اصفهان، اصفهان.

ـ طوسی، محمدعلی (1378). مشارکت در مدیریت و مالکیت، تهران: انتشارات مرکز آموزش مدیریت دولتی.

ـ عباس­نژاد، محمود (1380). «طرح جذب مشارکت و همکاری افتخاری اعضای مسئول کتابخانه عمومی شهید دکتر باهنر»، پیام کتابخانه، 1، 83-84.

ـ عمید، حسن (1389). فرهنگ عمید، تهران: بهنود، 1389.

ـ متین، نعمت‌الله(1390). «راه‌های گسترش مشارکت مردم در آموزش‌وپرورش از دیدگاه خیرین مدرسه‌ساز»، فصلنامه تعلیم و تربیت، 107، 141-159.

ـ محبوب فریمانی، الهه (1390). تاریخ کتابخانه آستان قدس رضوی بر پایه اسناد از صفوی تا قاجار (۱۳۴۴ - ۹۰۷ه.ق.)، مشهد: سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان‌قدس‌رضوی.

ـ معمارطلوعی، محبوبه (1379). «اهمیت وقف کتاب و کتابخانه در اسلام و ایران»، کتاب ماه (کلیات)، شماره 31 ، ص. 19-20.

ـ مهرافزون، محمد و رضوان درایش (1392). «تبیین نقش وقف در توسعۀ شهر اصفهان»، فصلنامه جغرافیا و برنامه­ریزی شهری: چشم انداز زاگرس، 5 (15)، 99- 129.

ـ موحدی نایینی، سید عبدالحمید (1384). «ترویج تعاون و جلب مشارکت مردمی»، تعاون، 167، 19- 22.

 

- Cornwall, A. (2006). Historical perspectives on participation in development. Commonwealth & Comparative Politics, 44(1), 62-83.‏

- Kolderup, G. (2009). Library Philanthropy 19 June 2009 This presentation is intended mostly for public librarians. Revisiting Fundraising Basics in Hard Times: 5 Things Librarians Should Keep in Mind. Available at: http://www.librarified.net/wp-content/uploads/2010/03/kolderup-fundraising-in-hard-times.pdf

- Lorenzen, M. (2010). Fund Raising for Academic Libraries: What Works, What Doesn’t?. Chicago: American library association.‏

- Mahmood, K., Hameed, A., & Haider, S. J. (2005). Library fundraising in Pakistan. Library management, 26(8/9), 429-438.

- Muralidhar, D., & Rao, M. K. (2013). Development of Public Libraries through Public-private Partnership in India: Issues and Challenges. DESIDOC Journal of Library & Information Technology, 33(1), 21-24.

- Neale, S. (2011). Fundraising by Friends of the Library Groups: Profitability Trends and Effectiveness of Recent Initiatives. Available at: http://www.ala.org/united/sites/ala.org.united/files/content/friends/orgtools/sally-neale_friends-fundraising_11-16.pdf.

- Steele, V., & Elder, S. D. (2000). Becoming a fundraiser: the principles and practice of library development. American Library Association.

- Wedgeworth, R. (2000). Donor relations as public relations: Toward a philosophy of fundraising. Library Trends, 48(3), 530-539.