مجلات دسترسی‌آزاد: اهمیت، ضرورت، عوامل مؤثر و موانع استفاده از دیدگاه کتابداران کتابخانه‌های دانشگاهی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

2 استاد گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

3 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر تعیین اهمیت، ضرورت مجلات دسترسی آزاد و عوامل مؤثر و موانع استفاده از این منابع از دیدگاه کتابداران کتابخانه‌های دانشگاه‌های برتر ایران بود.
روش‌شناسی: این پژوهش با روش پیمایشی انجام شد. جامعه پژوهش حاضر، کتابداران کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های برتر کشور بودند. حجم نمونه (176 نفر) با استفاده از فرمول حجم نمونه کوکران تعیین شد و با استفاده از روش نمونه‌گیری طبقه‌ای تصادفی، نمونه‌گیری انجام شد. داده‌های لازم برای پاسخگویی به پرسش­های پژوهش با پرسشنامه محقق ساخته گردآوری شد. روایی صوری و محتوایی ابزار گردآوری داده‌ها با استفاده از نظر اساتید رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی و پایایی آن با استفاده از آزمون آلفای کرونباخ سنجیده شد و میزان آلفای حاصل (87%) نشانگر داشتن پایایی مناسب بود.
یافته‌ها: یافته‌های پژوهش نشان داد که کتابداران میزان اهمیت به مجلات دسترسی آزاد، تأثیر توجه به مجلات دسترسی آزاد بر جذب کاربران و ضرورت استفاده از مجلات دسترسی آزاد را نیز بیش از حد متوسط بیان کردند. از میان عوامل مؤثر در استفاده از مجلات دسترسی آزاد، صرفه‌جویی در هزینه‌ها با میانگین رتبه 7/6 در مرتبه نخست اثرگذاری و دسترسی به اطلاعات روزآمد در استفاده از مجلات دسترسی آزاد با میانگین رتبه 43/4 در مرتبه آخر قرار گرفتند. از میان عوامل بازدارنده در استفاده از مجلات دسترسی آزاد، عوامل زیرساختی در رتبه نخست اثرگذاری قرار داشت. 
نتایج: نتایج این پژوهش بیانگر شناختی است که کتابداران در خصوص اهمیت و ضرورت استفاده از مجلات دسترسی آزاد به ‌دست آورده‌اند. از مهمترین عوامل مؤثر در استفاده از مجلات دسترسی آزاد صرفه‌جویی در هزینه‌ها، مهمترین عوامل مؤثر در عدم استفاده از آن‌ها اعتبار محتوای مجلات دسترسی آزاد است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Open Access Journals: Importance, Necessity, Effective Factors and Barriers to Their Use from the Viewpoint of Academic Libraries’ Librarians

نویسندگان [English]

  • Maryam Heydarpoor 1
  • Mohsen Nowkarizi 2
  • Masoumeh Tajafari 3
1 M.A, Knowledge and Information Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
2 Professor, Department of Knowledge and Information Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
3 Assistant Professor, Department of Knowledge and Information Science, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran
چکیده [English]

Objective: The purpose of the present study was to determine the importance and necessity of using open access journals, and also the effective factors and barriers to the use of such journals from the perspective of academic librarians in Iran’s top universities. 
Methodology: The research was conducted using a survey method. The population of the study consisted of the librarians at central libraries of Iran’s top universities. The sample size of 176 was calculated using Cochran’s formula. For collecting data, a stratified random sampling method was utilized. The data required to answer the research questions were collected using a researcher-made questionnaire. The face and content validity of the instrument was confirmed by a panel of Knowledge and Information Science experts. Using the Cronbach's Alpha test, the reliability of the instrument was assessed (87%) which indicated acceptable reliability.   
Findings: According to the results, the librarians rated the importance of open access journals and the effect of considering them on attracting users at an above-average level. From the librarians’ point of view, the necessity of using open-access journals by academic libraries in Iran to serve their users was also rated at an above-average level. However, the factors affecting using open-access journals varied so that “cost savings” ranked first, with a mean rank of 6.70, and “access to the updated information in using open access journals” ranked last, with a mean rank of 4.43. Among the debilitative factors in using open access journals, the infrastructure factors ranked first and the cultural factors ranked last. Within debilitative infrastructure factors, “the credibility of open access journals” was the most effective and ranked first, with a mean rank of 3.55, and “incompatibility of the open access journals with the requirements of source organization” was the least effective and ranked fifth, with a mean rank of 2.64.  within the cultural factors, “unfamiliarity with open access journals” was the most effective and ranked first, with a mean rank of 3.49, and “negative attitude to using open access journals” was the least effective and ranked fifth, with a mean rank of 2.78. 
Conclusion: The findings of this study revealed that the academic libraries’ librarians have properly perceived the importance and status of open-access journals. Some of the barriers to using these journals could be overcome by improving the users’ information-seeking skills and training them in that regard. To encourage the use of open-access journals in academic libraries, proper policies and planning should be developed to get over the existing barriers and restrictions.

اسدی‌فارفار، فاطمه (1390). بررسی میزان استناد مقالات اعضای هیئت علمی فیزیک دانشگاه‌های دولتی شهر تهران نمایه شده در پایگاه استنادی علوم 2008-2009، به نشریات دسترسی آزاد و عوامل مؤثر بر آن. پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی. دانشگاه الزهرا (س).
حسن‌زاده، محمد؛ کنعانی هوجقان، فرزانه (1389). بررسی موانع ایجاد دسترسی آزاد مجله‌های علمی پژوهشی ایران از دید ناشران. کتابداری و اطلاع‌رسانی، 13(1)، 35- 52.
خلیلی، لیلا (1394). موانع استفاده از مجلات دسترسی آزاد به‌ عنوان کانال انتشاراتی از دیدگاه اعضاء هیئت علمی دانشگاه‌های علوم پزشکی کشور. مدیریت اطلاعات سلامت، 12(4)، 435-444.
عبدخدا، محمدهیوا؛ علی‌بیگ، محمدرضا؛ حسینی، آغافاطمه؛ راوند، سامان؛ محمدی، مسعود؛ زارعی، جواد (1392). بررسی میزان آشنایی و نگرش اعضای هیئت علمی نسبت به جنبش دسترسی آزاد به اطلاعات علمی در دانشگاه علوم پزشکی تهران. مجله پیاورد سلامت، 7(5)، 457-467.
فتاحی، رحمت‌الله؛ منصوریان، یزدان؛ ارسطوپور، شعله (1385). مدیریت نشریه‌های ادواری: جنبه‌های نظری و کاربردی گزینش، فراهم‌آوری و ارائه خدمات ادواری‌های چاپی و الکترونیکی. تهران: دبیزش.
قانع، محمدرضا (1386). بررسی موانع دسترسی آزاد اعضای هیئت علمی دانشگاه‌های کشور به اطلاعات علمی و ارائه مدلی برای ارتباطات علمی ایران. پایان نامه دکترای علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه تهران.
نوروزی، علیرضا (1385). مجله‌های دسترسی آزاد و نقش آ‌ن‌ها در گسترش دانش و پیشرفت علمی ایران، رهیافت، 38، 15-21.
 References
Abdekhoda, M. H., Alibeyk, M. R., Hosseini, A. F., Ravand, S., Mohammadi, M., & Zarei, J. (2013). A survey study to identify Tehran University of Medical Science faculty members' familiarities with open access movement and their attitude about it. Payavard Salamat, 7(5), 457-467. (in Persian)
Asadi Far Far, F. (2011). Examining the citation rate of physics faculty members' articles of Tehran state universities indexed in the Science Citation Database 2008-2009, to open access journals and the affecting factors, Master’s Dissertation, Al-Zahra University. (in Persian)
Baro, E. E., & Eze, M. E. (2017). Perceptions, preferences of scholarly publishing in open access routes: A survey of academic librarians in Nigeria. Information and Learning Science, 118(3/4), 152-169
Bosah, G., Oleji, C. C., & Baro, E. E. (2017). Perceptions, preferences of scholarly publishing in open access journals: A survey of academic librarians in Africa, Digital Library Perspectives, 33(4), 378-394.
Chan, G. R., & Cheung, A. S. C. (2017). The transition toward open access: The University of Hong Kong experience. Library Management, 38(8/9), 488-496.
Creaser, C., Fry, J., Greenwood, H., Oppenheim, C., Probets, S., Spezi, V., & White, S. (2010). Authors awarness and attitudes toward open access repositories. New Review of Academic Librarianship, 16(1), 61-145.
Fattahi, R., Mansourian, Y., & Arastoopour, S. (2006). Serials management handbook: Collection development, organization and services. Tehran: Dabizesh. (in Persian)
Hassanzadeh, M., & Kanani Hoochghan, F. (2010). Investigation of barriers against providing open access to Iranian scholarly journals: Publishers' point of view. Library and Information Science, 13(1), 35-52. (in Persian)
Ivwighreghweta, O., & Onoriode, O. K. (2012). Open sccess and scholarly publishing: Opportunities and challenges to Nigerian researchers. Chinese Librarianship: An International Electronic Journal, 33. Available at: http://www.iclc.us/cliej/cl33IO.pdf
Jain, P. (2012). Promoting open access to research in academic libraries. Library Philosophy and Practice (e-journal), 737. Available at: http://digitalcommons.unl.edu/libphilprac/737
Khalili, L. (2015). Barriers of using open access journals as a publishing channel from the perspective of faculty members of medical universities. Health Information Management, 12(4), 435-444. (in Persian)
Kousha, K., & Thelwall, M. (2006). Motivations for URL citations to open access library and information science articles. Scientometrics, 68(3) 501-517.
Morris, S. (2006). Open access: How are publishers reacting?. Serials Review, 30)4(, 304-307.
Norouzi, A. (2006). Open access journals and their role in the development of Knowledge and scientific progress in Iran. Rahyaft Journal, 38, 15-21. (in Persian)
Qane, M. R. (2007). Investigating the barriers of free access of faculty members to scientific information and providing a model for scholarly communication in Iran, Ph.D Thesis, University of Tehran. (in Persian)
Zhang, H., Zhou, J., Zhang, X., & Xiao, X. (2004). Thoughts on the development of web resources navigation system for major subjects during the 10th 5-year plan. Journal of Academic Libraries, 2, 34–37.