تحلیل جایگاه وقف در وجین منابع مکتوب از دیدگاه مراجع عظام تقلید، مدیران کتابخانه‎ها و حقوق موضوعۀ ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه قم، قم، ایران.

2 کارشناسی ارشد، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه خوارزمی، کرج، ایران.

چکیده

هدف: یکی از مشکلات رایج کتاب‎های وقفی، وجین آنهاست. پژوهش حاضر ضمن شناسایی مشکلات کتاب‎های وقفی در کتابخانه‎ها، راهکارهایی را از منظر مراجع عظام تقلید، منابع حقوقی و مدیران کتابخانه‎ها دربارۀ وجین کتاب‎های وقفی ارائه کرده است.
 روش: روش پژوهش کتابخانه‌ای و  پیمایشی است. ابزار گردآوری داده‎‍‌ها، منابع کتابخانه‌ای، پرسش‎نامه و مصاحبه بود. از منابع کتابخانه‌ای برای مبانی نظری، طرح پرسش‎ها و راهکارهای حقوق موضوعه ایران استفاده شد. از مصاحبه برای کسب نظرهای متخصصان و از پرسش‎نامه برای اخذ استفتائات از مراجع عظام استفاده شده است.
یافتهها: بر اساس یافته‎های پژوهش، بین 5 تا100% موجودی کتابخانه‎های جامعه پژوهش، کتاب‎های وقفی بوده است. باوجود این، همۀ مدیران کتابخانه‎ها وقف _ به‎ویژه کتاب‎های خطی و نفیس _ را  خوب و مفید دانسته‎اند. 70% مدیران، پذیرش کتاب‌های وقفی را منوط به نیازهای واقعی کاربران دانسته‌اند. از سوی دیگر، کتاب‎های وقفی برای مجموعۀ آنها موانعی از قبیل شرایط واقفان، تکراری‎بودن منابع و نبود امکان وجین را پدید آورده و سبب کمبود فضا و هزینه‌های نگهداری از آنها برای کتابخانه شده است. با توجه دیدگاه متخصصان، مراجع عظام (به‎استثنای حضرت آیة‎الله نوری همدانی) و حقوق موضوعه ایران، اگر کتاب‎ها آسیب دیده باشند می‌توان آنها را وجین کرد؛ اما اگر برای کتابخانه دیگری قابل استفاده باشند، می‌توان کتاب‎های وقفی را به کتابخانه‎های دیگر داد.  

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The place of Waqf in weeding of written resources from the points of view of the great religious authorities (Maraji Taqlid) , legal sources and library managers

نویسندگان [English]

  • Reza Karimi 1
  • Iman Narimani 2
1 Prof., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Management, University of Qom, Qom, Iran.
2 MA., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, Kharazmi University, Karaj, Iran.
چکیده [English]

Purpose: One of the most common problems with the waqf (endowed) books is their weeding. The present research, while identifying the problems of waqf books in libraries, aimed to present some solutions from the points of the view of the great religious authorities (Maraji Taqlid), legal sources and library managers regarding the weeding of waqf books.
Methodology: The research was conducted through library and survey methods. Data were collected via library resources, questionnaires and interviews. The library resources were used for preparing the theoretical foundations, designing the questions and identifying the solutions in Iranian law. Interviews were applied to obtain expert opinions and a questionnaire was used for obtaining references from the great religious authorities.  
Findings: According to the research findings, between 5% up to 100% of the book collections of the reviewed libraries were waqf books. However, all library managers considered waqf and especially manuscripts and exquisite books good and useful, and 70% of them suggested that the acceptance of waqf books depended on the actual needs of the users. On the other hand, waqf books had imposed them some obstacles such as waqifs’ (founder’s) preconditions, duplication of resources, and the impossibility of weeding. As a result, there was a problem with the lack of space and the maintenance costs of the waqf books for the libraries. According to the experts, the great  religious authorities (with the exception of Ayatollah Noori Hamedani) and Iranian law the waqf books could be weeded if they were damaged, but if they had the conditions of being used, they could be donated to other libraries.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Waqf
  • Collection development
  • Book weeding
  • Book donation
  • Islamic Libraries

مقدمه

مشارکت لازمۀ توسعه پایدار است. نوع مشارکت در جوامع مختلف متناسب با ارزش‌ها و عقاید موجود، متفاوت است. در جامعه ما به‎دلیل وجود باورها و عقاید مذهبی، بیشتر مشارکت‌ها در بافت و ساختار ارزش‌های مذهبی شکل می‌گیرند (گنجی، نیازی و احسانی راد، 1394: 26). وقف یکی از نمودهای مهمّ مشارکت در کشور ماست که از دوران باستان وجود داشته و پس از اسلام گسترش‌ یافته است.

وقف در لغت به‎معنای ایستادن و درنگ‎کردن است (دهخدا، ذیل واژه). تعریف پذیرفته‌شده در بین غالب فقها از وقف عبارت است از: «حبس عین موقوفه و تسبیل و اجرای منافع آن» ( بیومی‎غانم، 1386: 55). وقف یکی از سنت‎های رایج از صدر اسلام تاکنون است که به حلّ مشکلات اجتماعی و نیاز‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و مذهبی منجر می‎شود. یکی از مهم‎ترین ویژگی‌های وقف، پایدار بودن و ماندگاری آن است (زلالی و همکاران، 1394: 3).

پیشینۀ وقف کتاب به نیمۀ اول قرن اول هجری و در مساجد بازمی‎گردد. از مهم‎ترین این مساجد می‎توان به مسجد جامع ابوحنفیه در بغداد و مسجد جامع نیشابور و مسجدالنبی در مدینه اشاره کرد (معمار طلوعی، 1379: 19). از قرن چهارم هجری به بعد کتابخانه‌های وقفی در سراسر جهان اسلام رواج یافت که کتابخانه دارالعلم بغداد یکی از مهم‎ترین آنهاست. در این عصر کمتر شهری در بلاد اسلامی بود که خالی از کتابخانه باشد (ساعاتی، 1379: 35).

اهمیت وقف کتاب در نگاه علمای دینی و واقفان سبب شده است تا بسیاری از آنها به وقف کتاب بپردازند. همچنین در بسیاری از موارد مجموعه کتاب‌های یک عالم، پس از درگذشت او به یک کتابخانه وقف می‌شود. طبیعی است، هدف از وقف استفاده از کتاب‌ها و بهره‌مندشدن طالبان علم از آنهاست. باوجود این، در برخی موارد به‎دلایلی مانند متناسب‎نبودن موضوع کتاب با اهداف کتابخانه، تعدد نسخه‌های موجود در کتابخانه، تعدد وقف کتاب برای یک کتابخانۀ خاص سبب شده است تا منظور واقف از وقف کتاب به‎خوبی تأمین نشود.

همچنین کتاب‌های وقفی موجود در کتابخانه‌ها به مرور زمان ممکن است به دلایل مختلف قابلیت استفاده نداشته باشند. برخی از عوامل استفاده‎نشدن کتاب‎ها در کتابخانه‎ها عبارتند از:

1.ویرایش جدید منابع به تعداد کافی در کتابخانه موجود است و ویرایش قبلی کارایی خود را از دست داده است.

2.منابع فرسوده‌ای که دیگر قابل استفاده نیستند و معمولا هزینه صحافی آنها بیشتر از خرید نسخۀ جدید است.

3.منابعی که عمر متوسط و مفید آنها تمام و محتوای علمی‎شان کهنه شده‌ است.

4.نسخه‌های تکراری و اضافیِ منابعی که دیگر مورد استفاده نیستند (محسنی،1391: 269).

از سوی دیگر، بر اساس قانون اول رانگاناتان (کتاب‌ها برای استفاده می‎باشند) لازم است کتاب‌های غیر قابل استفاده در کتابخانه حذف و کتاب‌های مفید دیگری جایگزین آنها شود. به این فرایند وجین گفته می‎شود. واژهنامه علوم کتابداری و اطلاعرسانی انجمن کتابداران آمریکا وجین را «انتخاب منابع اطلاعاتی از مجموعه کتابخانه به‎منظور حذف یا انتقال به انبار» تعریف کرده است (محسنی،1391: 267). کمبود فضا و کمک به افزایش استفاده از منابع اطلاعاتی را می‌توان دو هدف عمده از وجین منابع اطلاعاتی در کتابخانه دانست (محسنی، 1391: 269).

با توجه به افزایش انتشار منابع اطلاعاتی، همۀ کتابخانه‌ها با محدودیت فضا و امکانات برای حفظ منابع روبه‎رو هستند. در بازدید از برخی کتابخانه‌های اسلامی شهر قم در پاییز سال 1396 مشاهده شد انبار‌هایی برای کتاب‌های وقفی ایجاد شده است که مورد نیاز کتابخانه نبوده‌اند و فضای زیادی را از ساختمان کتابخانه اشغال کرده است. همچنین حفظ و نگهداری این کتاب‎ها از آفات و اشغال فضای کتاب‎های مفیدتر در کتابخانه، از دیگر مشکلات به‎وجود آمده برای کتابخانه‌هاست.

با وجود این، به‎دلیل قوانین وقف (حبس مال) که شامل کتاب‌های وقفی نیز می‎شود، خارج‎کردن شیءِ وقف‎شده از محلّ وقف جایز نیست. مفهوم حسبی‎بودن در وقف بدین‎معناست که نمی‎توان از شرایط عقد وقف خارج شد و کاری مغایر با آن انجام داد، زیرا رجوع از شرایط واقف با معنای مورد نظر وقف منافات دارد و به‎منزلۀ هبه یا هدیه است (بیومی‎غانم، 1386: 57). حساسیت این قانون گاه تاحدی است که اگر شیءِ وقفی دچار خرابی نیز شود، احتیاط بر آن است که تعمیرکار به محل وقف بیاید و آن را تعمیر کند، تا آنکه شیءِ وقف‎شده از محل خارج شود. این موضوع در مصاحبه‌های انجام‎شده با بسیاری از مدیران کتابخانه‎ها نیز از مشکلات مهمّ آنها ذکر شد. متأسفانه وجود این مشکلات در وقف کتاب سبب شده است تا میل و رغبت کتابداران برای قبول کتاب‎های وقفی به‎جز در شرایط خاص بسیار کم باشد که این موضوع می‎تواند بر وقف کتاب تأثیر بگذارد.

پژوهش حاضر با درک این مشکل، در پی پاسخگویی به این مسئله است که مهم‌ترین مشکلات  موجودکتاب‌های وقفی در کتابخانه‎ها چیست و از منظر مراجع عظام، متخصصان و منابع حقوقی وجین کتاب‌های وقفی در کتابخانه‌ها را با استفاده از چه راهکارهایی می‎توان انجام داد؟

 هدف اصلی پژوهش

مشخص‎کردن جایگاه وقف در وجین منابع مکتوب از دیدگاه مراجع عظام تقلید، حقوق موضوعه ایران و صاحب‌نظران.

اهداف فرعی:

1. شناسایی وضعیت آماری کتاب‎های وقفی در میان کتابخانه‎های علوم اسلامی شهر قم.

2. شناسایی رویکرد کتابخانه‎های اسلامی نسبت به منابع وقفی.

3. شناسایی موانع موجود دربارۀ وضعیت وجین کتاب‎های وقفی.

4. شناسایی و ارائه راهکارهای مناسب جهت برون‎رفت از مشکلات موجودِ وجین کتاب با توجه به منابع حقوقی.

5. شناسایی و ارائۀ راهکارهای مناسب جهت برون‎رفت از مشکلات موجود وجین با توجه به دیدگاه متخصصان.

6. شناسایی و ارائه راهکارهای مناسب جهت برون‎رفت از مشکلات موجود وجین با توجه به نظر مراجع عظام.

روش پژوهش   

با توجه به اینکه این تحقیق از چندین زاویه به مشکلات پیش‎ِرو توجه کرده است، روش تحقیق مورد استفاده در این پژوهش از نوع کاربردی است و به روش کتابخانه‌ای و پیمایشی انجام شده است. برای گردآوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای، پرسش‎نامۀ محقق‎ساخته و فنّ مصاحبۀ ساختاریافته استفاده شده است. نخست با روش کتابخانه‌ای و مصاحبه با کارشناسان موضوعی، مشکلات، موانع و راهکارهای وجین کتاب در کتابخانه‌های اسلامی شناسایی شد. سپس بر اساس نظر ده نفر از کتابداران و استادان رشتۀ علم اطلاعات و دانش‎شناسی بر پایه مشکلات و راهکارهای شناسایی‎شده دو پرسش‎نامه برای متخصصان و آیات عظام تنظیم گردید. در بخش پرسش‎نامه متخصصان، برای شناسایی وضعیت آماری، رویکردهای کتابخانه‌های اسلامی، موانع موجود و همین‎طور بهره‎گیری از تجارب این افراد در کتابخانه‌ها در وجین کتاب، پرسش‌ها بر اساس مصاحبه نیمه‎ساختمند تدوین گردید. پس از اینکه مصاحبه‎ها در دی‎ماه 1396 انجام شد، متن مصاحبه‌ها بعد از چندین‎بار بازخوانی دقیق توسط پژوهشگران، با استفاده از رویکرد تحلیل محتوای کیفی به روش استقرایی و به‎صورت مقوله‌های استقرایی محوریِ ایجادشده، تجزیه‎وتحلیل شد. در پرسش‎نامۀ دوم با هدف راهکارهای مشکلات وجین کتاب بر اساس نظرهای آیات عظام حضرات آیات خامنه‌ای، شبیری زنجانی، سیستانی، مکارم شیرازی، نوری همدانی، سبحانی تبریزی و صافی گلپایگانی، عین جواب‌ها آورده شده است. اما در پاسخ به پرسش چهارم پژوهش، راهکارها با توجه حقوق موضوعی ایران به روش کتابخانه‌ای آورده شده است. برای تعیین روایی، پس از تهیۀ پرسش‎نامه‎ها تعدادی از آنها بین چند تن از متخصصان حوزۀ علم اطلاعات و دانش‎شناسی توزیع و بر حسب پیشنهادهای آنان، تصحیح گردید. جامعۀ آماری پژوهش شامل هفت نفر از مدیران کتابخانه‌های اسلامی آیه‎الله مرعشی نجفی، کتابخانه آیه‎الله بروجردی، کتابخانه فیضیه، کتابخانۀ محقق طباطبایی،کتابخانۀ آستان مقدسه حضرت معصومه‎(س)، کتابخانه تاریخ اسلام و کتابخانه فقه و حقوق قم است. ملاک گزینش این افراد سابقۀ خدمت چندین‎ساله و وجود تعداد زیادی از کتاب‌های وقفی در مجموعه آنها نسبت به کتابخانه‎های دیگر  قم  بوده است.

پیشینۀ پژوهش

به دلیل پیشینۀ طولانی وقف در ایران که به زمان پیش از اسلام نیز برمی‎گردد، وقف یکی از موضوعات مهمّ  اجتماعی در زمان‎های مختلف بوده است. در زمینۀ وقف کتاب و کتابخانه نیز پژوهش‎های زیادی به‎شکل مروری انجام گرفته است که به تاریخچۀ وقف کتاب و شکل‎گیری کتابخانه‎های وقفی در ایران می‎پردازند. با این‎حال، با وجود چالش‎ها و مشکلاتی که بر سر راه وقف کتاب و همچنین وجین آن وجود داشته است، پژوهش‎های کمی در این زمینه انجام شده است که در ادامه به آنها خواهیم پرداخت.

«شهریاری و همکاران» (1394) در پژوهشی به بررسی عوامل مؤثر بر وقف کتاب به سازمان کتابخانه‎ها، موزه‎ها و مرکز اسناد آستان‎قدس‎رضوی پرداخته‎اند. این پژوهش به روش پیمایشی و با استفاده از دو پرسش‎نامۀ محقق‎ساخته انجام شده است. یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهند مهم‎ترین انگیزه‎های واقفان از وقف کتاب، انگیزه‎های دینی، خدمت به مردم و همنوع و گسترش علم و دانش در جامعه است. همچنین، طبق یافته‎های این پژوهش، مهم‎ترین موانع وقف کتاب، آگاهی نداشتن جامعه از اهمیت و ضرورت مشارکت در کتابخانه‎ها و نبود فرهنگ وقف در جامعه و تورم موجود در جامعه است.

«دیلوکو و گوتلیو» (2003) در پژوهشی با عنوان «وجین کردن: بخش اصلی مأموریت کتابخانه عمومی» دیدگاه‎های کتابداران را دربارۀ وجین و همچنین روش‎های وجین منابع در مؤسسه آنها بررسی کردند. یافته‎های این پژوهش نشان می‎دهد سه معیار رایج برای وجین عبارتند از: تعدد نسخه‎ها، وضعیت فیزیکی و صحت اطلاعات. همچنین، کتابداران معتقدند وجین باعث افزایش استفاده از کتاب‎ها و رضایت کاربران می‎شود. به‎علاوه، وجین در کتابخانه‎ها پویایی را برای آنها به ارمغان می‎آورد.

«اکرمن و دلوکا» (2017) در پژوهشی با موضوع «وجین و مجموعه‎سازی منابع علوم سیاسی» تجربیات، دیدگاه‎ها و شیوه‎های وجین کتابدارانی را که مسئولیت مدیریت مجموعه‎های کتاب درحوزه علوم سیاسی و رشته‎های مرتبط را دارند، بررسی کردند. یافته‎های پژوهش آنان نشان داد بیشتر کتابداران مجموعۀ کتابخانه را به‎طور سالانه و یا هر دو یا سه‎سال وجین می کنند.  همچنین در مقایسه بین وجین کتاب‎ها و مجله‎ها، نشان داده‎شد که کتابداران وجین کتاب‎ها را مهم‎تر از وجین مجله‎ها می‎دانند.  به‎علاوه، کتابداران نسبت به توانایی وجین خود احساس اطمینان داشته‎اند. همچنین آنان معتقدند در صورتی‎که کتابی در کتابخانه‎های کنسرسیوم آنها موجود باشد، احتمال وجین آن بیشتر است.

با مروری بر ادبیات پژوهش این حوزه درمی‎یابیم که بسیاری از متون به روش تاریخی و مروری بر اسناد وقفی نوشته‌ شده‌اند و پژوهشی پیرامون چالش‌های وقف در وجین و مجموعه‌سازی کتابخانه‌ها انجام‌ نشده است. از این‌جهت می‌توان این پژوهش را بدیع دانست.

یافته‌های پژوهش

1. وضعیت آماری کتاب‌های وقفی در میان کتابخانه‌های اسلامی شهر قم چگونه است؟

پیش از پرداختن به آمار کتاب‌های وقفی، توجه به دو نکته ضروری به‎نظر می‌رسد. نخست، با توجه به ثبت‎نشدن و تفکیک کتاب‌های وقفی نسبت به سایر کتاب‌های کتابخانه، آمار دقیقی از کتاب‌های وقفی وجود ندارد. با این‌حال، آمار‌های ارائه‌شده حدودی و بر اساس تجربۀ کتابداران و مدیران بوده است. همچنین، با توجه به اینکه بخشی از کتاب‌های وقفیِ وارد شده به کتابخانه‌ها تکراری و یا مورد نیاز کتابخانه نبوده‌اند، این کتاب‌ها بدون ثبت در نرم‌افزار به انبار جداگانه‌ای منتقل می‌شوند و در آمار‌های ارائه‌شده به آنها اشاره‌ای نشده است و تنها کتاب‌های موجود در قفسه و نرم‌افزار مورد توجه بوده است.

بر اساس یافته‌های پژوهش، کتاب‌های وقفی بخش مهمی از مجموعه‎کتابخانه‌های اسلامی شهر قم را تشکیل می‌دهد. طبق مصاحبه‌های انجام‌شده، در کتابخانۀ شماره یک، تمامی کتاب‌ها در حکم وقف بوده‌اند و این کتابخانه بیشترین آمار کتاب‌های وقفی را به خود اختصاص داده است. همچنین کتابخانه شماره شش با 56% و کتابخانه شماره چهار با 51% به‎ترتیب بیشترین درصد کتاب‌های وقفی را داشته‌اند.

ازنظر تعداد کتاب‌های وقفی موجود در مجموعه کتابخانه‌ها نیز کتابخانۀ شماره 6 با 568000  جلد و کتابخانه شماره چهار با 90.000 جلد، بیشترین تعداد کتابِ وقفی را داشته‌اند. جدول1 وضعیت آماریِ کتاب‌های وقفی کتابخانه‌های اسلامی شهر قم را نشان می‌دهد.

جدول1. وضعیت آماریِ کتاب‌های وقفی

 

 

2.  رویکرد کتابخانه‌های اسلامی شهر قم نسبت به منابع وقفی چگونه است؟

بر اساس نتایج حاصل از مصاحبه با مدیران کتابخانه‌ها، همۀ مدیران وقف کتاب را عملی خوب و مفید برای حیات کتابخانه می‌دانند. با وجود این، برخی از مدیران وقف کتاب را در صورت وجود شرایطی، مفید می‌دانند. بر این اساس، مدیران سه کتابخانه وقف را در صورتی‌که کتاب‌های مورد نیاز و مرتبط با موضوع کتابخانه وقف شود، مفید می‌دانند. همچنین دو مدیر، وقف را در صورتی مفید می‌دانند که واقف پیش از وقف با صاحب‌نظران مشورت کند.

 

 

نمودار1. رویکرد کتابخانه‌های اسلامی نسبت به منابع وقفی

 

3.کتاب‌های وقفی چه موانعی را برای کتابخانه‌های اسلامی شهر قم بهوجود آورده‌اند؟

 در پاسخ به این پرسش که کتاب‌های وقفی موانعی را برای کتابخانه‌ها ایجاد کرده‌اند، پنج نفر از مدیران کتابخانه‌ها معتقد به ایجاد موانع هستند. همچنین مدیران کتابخانه‌ها مهم‌ترین مانع ایجادشده را نبودِ امکان وجین و انبارکردن کتاب‌های وقفی می‌دانند. علاوه بر آن، تکراری‎بودن کتاب‌های وقف‌شده و شرایطی که واقفان برای کتاب‌ها می‌گذارند، ازجمله دیگر موانعی است که برای کتابخانه‌ها ایجادشده است.

 

نمودار2. موانع کتاب‌های وقفی برای کتابخانه‌های اسلامی

 

4. راهکارهای مناسب برای رفع  مشکلات موجود وجین کتاب با توجه به منابع حقوقی چیست؟

در قانون مدنی، در 37 ماده از مواد 55 تا 91 به موضوع وقف پرداخته‌شده است. در ماده 55 قانون مدنی با توجه به فقه امامیه در تعریف وقف، چنین مقرر شده است:  «وقف عبارت است از اینکه عین مال حبس و منافع آن تسبیل شود.» با توجه به تعریف وقف در مادۀ 55 قانون مدنی می‌توان به این نتیجه رسید که همه فقها و حقوقدانان در موضوع وقف در دو مسئله اشتراک نظر دارند: 1. حبس مال از تمامی نقل و انتقال‎های اعتباری و خارجی؛ بدین معنا که وقتی مالی وقف شد اصولاً قابل‌خرید و فروش نیست مگر در موارد استثنایی که در فقه قانون مدنی پذیرفته‌شده است؛ مانند اختلاف شدید بین موقوف علیهم یا خرابی مال موقوفه (نک: 88 قانون مدنی) 2. تسبیل منافع یعنی صرف منافع مال موقوفه در جهت خاص در وقف؛ منافع مال موقوفه در جهتی که واقف تعیین کرده است مصرف می‌شود و قطعاً شخص یا اشخاصی غیر از واقف از منافع مال موقوفه بهره‌مند می‌شوند.با توجه به ماده 72 قانون مدنی، اگر واقف خود را جزء موقوف علیهم با پرداخت دیون و مخارج خود را از منافع مال موقوفه قرار دهد، وقف باطل خواهد شد(ابهری علی‌آباد و رضیان، 1386).

با توجه به ماده 88 قانون مدنی «بیع» وقف درصورتی‌که خراب شود یا خوف آن باشد که منجر به خرابی گردد به‌طوری‌که انتفاع از آن ممکن نباشد، در صورتی جایز است که عمران آن متعذر باشد یا کسی برای عمران آن حاضر نشود».

مال وقف باید در زمرۀ اموالی باشد که با انتفاع از آن، عین مال از بین نرود؛ ولی گاهی مانند کتاب‌های وقفی بر اثر کثرت استعمال فرسوده شده‌اند یا به‎دلیل کهنه‎شدن محتوای علمی، مال موقوفه از بین می‌رود. در این صورت، با توجه به ماده 88 قانون مدنی، اگر  قابلیت انتفاع یا فروش را نداشته باشند می‌توان آنها را جزء منابع تلف‌شده به‎شمار آورد (امینیان مدرس، 1381: 167).

با توجه به ماده 58 قانون مدنی «فقط وقف مالی جایز است که با بقای عین بتوان از آن منتفع شد؛ اعم از اینکه منقول باشد یا غیرمنقول، مشاع باشد یا مفروز». دربارۀ کتاب‌های وقفی طبق مادۀ فوق، می‌توان دو حالت را برای کتاب‌های با ویرایش جدید که نسخه جدید آن در کتابخانه موجود است یا نسخه‌های اضافی از کتاب که جای کتاب‌های مفید دیگر را اشغال کرده است، متصور شد. حالت اول این‌‎گونه کتاب‌ها،  نه برای این کتابخانه و نه برای کتابخانه‌های دیگر قابل‌استفاده نباشد که در این صورت وقف جایز نیست. اما در حالت دوم اگر برای این کتابخانه که کتاب‌های وقفی در آن مکان قرار دارند قابل‌استفاده نباشد اما در مکان‌های دیگر قابل‌استفاده باشد، نظر اکثر  فقها همانند امام خمینی (ره) در تحریر الوسیله، محقق حلی در شرایع، شهید ثانی در مسالک، علامه حلی در قوائد، محقق ثانی در جامع المقاصد و غیرههم، در این است که وقف را هنوز باقی می‌دانند. بعضی دیگر از فقها قایل به تفصیل شده‌اند؛ بدین‎نحو که اگر شرایط صریح یا ضمنی وقف از بین برود، وقف باطل می‌‎گردد مانند آنکه کتاب‌ها برای گروهی خاص و یا درس خاص وقف‌شده باشد و در حال حاضر دیگر آن گروه یا درس خاص وجود نداشته باشد.

5. راهکار‌های اتخاذشده توسط متخصصان در رفع مشکلات موجود در وجین کتاب‎‎های وقفی چه هستند؟

طبق نتایج حاصل از پژوهش، چهار نفر از مدیران کتابخانه‌ها، هیچ راهکاری برای خروج از موانع ایجادشده برای کتاب‌های وقفی نداشته‌اند. همچنین دو کتابخانه اقدام به گسترش کتابخانه خود و ایجاد کتابخانه پشتیبان، کتابخانه اقماری و کتابخانه‌های وابسته کرده و منابع وقفی را به آن‎جا منتقل کرده‌اند. علاوه بر آن، یکی از کتابخانه‌ها نیز استفتائاتی را از مراجع اعظام تقلید انجام داده بود که به نتیجۀ مشخصی دست پیدا نکرده بود.

 

نمودار2. موانع کتاب‌های وقفی برای کتابخانه‌های اسلامی

 

6. راهکارهای مناسب جهت برون‌رفت از مشکلات موجود وجین با توجه به نظر مراجع عظام چیست؟

در مصاحبه با مدیران کتابخانه‌ها مشخص شد مهم‌ترین عامل برای اهدانکردن کتاب‌های وقفی به سایر کتابخانه‌ها، نداشتن اجازۀ کتبی از سوی مراجع عظام تقلید است. به‎همین‎دلیل، در بخشی از این پژوهش استفتانامه‌ای با مشورت از متخصصان علوم دینی برای پرسش از مراجع تقلید آماده و به دفاتر آنها ارسال شد. همچنین، برای تشریح بهتر موضوع، پژوهشگر به دفتر هر یک از مراجع تقلید مراجعه کرد و مشکلات و موانع موجود در کتابخانه‌ها و همچنین قواعد کتابداری مانند وجین را برای آنان شرح داد. با توجه به آنکه پاسخ‌های داده‌شده با درنظرگرفتن پرسش طرح شده است، در ادامه به شرح فرض و پرسش‎های مطرح‌شده می‌پردازیم.

در استفتای ارسال‌شده به دفاتر مراجع تقلید، ابتدا به موانع و مشکلات به‎وجودآمده توسط کتاب‌های وقفی برای کتابخانه‌ها اشاره و سپس کتاب‌های وقفی مازاد کتابخانه‌ها به چهار دستۀ زیر تقسیم گردید:

1. کتاب‌هایی که چندین نسخه از آنها در کتابخانه موجود است و گاه بیش از دو یا سه نسخۀ آنها مورد استفاده قرار نمی‎گیرد.

2. کتاب‌هایی که از نظر محتوایی مناسب کتابخانه نیست و طی چندین سال هیچ مراجعه‎کننده‌ای نداشته است.

3. کتاب‌هایی که ویرایش جدید آنها منتشر‌شده و در کتابخانه موجود است و ویرایش قدیم آن بلااستفاده مانده است.

4. کتاب‌هایی که از نظر ظاهری و صحافی از بین رفته و گاه هزینه‌های صحافی آن بیش از خرید نسخۀ جدید آن کتاب است.

سپس با طرح این فرض که بسیاری از کتابخانه‌های حوزوی و علوم اسلامی در شهر‌های دیگر با کمبود منابع مفید روبه‌رو هستند، دو مورد زیر از مراجع اعظام تقلید پرسیده شد:

1. هدیه کتاب‌های وقفی اما سالم و مازاد به کتابخانه‌هایی که از نظر منابع در مضیقه هستند.

2. امحا و خمیرکردن کتاب‌های فرسوده که از نظر ظاهری و صحافی قابل‌ استفاده نیستند و صحافی و تعمیر آنها نیز هزینه‌ای بیش از خرید نسخه‌ای جدید از آن را بر کتابخانه تحمیل می‎کند.

در جدول2 پاسخ‌های هر یک از مراجع عظام تقلید به پرسش مطرح‎شده ارائه شده است. [1]

جدول2. نظر مراجع عظام تقلید دربارۀ مشکلات موجود در وجین کتاب‌های وقفی

 

بحث ‎و نتیجه‌گیری

هدف این مقاله بررسی جایگاه وقف در وجین منابع مکتوب از دیدگاه مراجع عظام تقلید، حقوق موضوعی ایران و صاحب‌نظران است. در این راستا وضعیت، موانع و رویکردها از دیدگاه مدیران کتابخانه‌ها علوم اسلامی و راهکارها با استفاده از نظرهای آیات عظام و  حقوق موضوعه ایران بررسی شد.

بر اساس یافته‌های پژوهش، بسیاری از کتاب‌های وقفی در نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ثبت‌ نشده‌اند که خود دلیلی بر تکراری‎بودن و مازادبودن آنها در مجموعۀ کتابخانه‌هاست. باوجود این، کتاب‌های وقفی در سه کتابخانه، بیش از 50 % مجموعه را تشکیل می‌دهند.

همۀ مدیران کتابخانه‎ها وقف را خوب و مفید دانسته‌اند.70% مدیران پذیرش کتاب‌های وقفی را منوط به نیازهای واقعی کاربران دانسته‌اند. ضروری است کتابخانه‎ها برحسب چشم‌انداز و اهداف خود رویکردهای مناسبی را برای پذیرش کتاب‌های وقفی در نظر بگیرند. در رابطه با کتاب‌های خطی و نفیس، با توجه به اهمیت حفظ و نگهداری آنها، بهترین رویکرد، وقف و ثبت آنها در نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای است. اما در مورد کتاب‌های چاپی که متناسب با نیازهای مجموعه‌شان است، مدیران کتابخانه‎ها نخست باید با آنها صحبت کنند و موانع و مشکلاتی را که بر سر راه کتاب‌های وقفی است با آنان در میان بگذارند تا کتاب‌هایشان را به مجموعه اهدا کنند.

همچنین در مصاحبه با بسیاری از مدیران کتابخانه‌ها مشخص شد هنگام مراجعۀ افراد برای اهدای کتاب‌های وقفی، از آنان خواسته‌شده تا به‎دلیل موانع موجود در وقف، کتاب‌ها را به‌صورت اهدایی در اختیار کتابخانه‌ها قرار دهند که این موضوع سبب افزایش کتاب‌های اهدایی این کتابخانه‌ها و تعداد نسبتاً کمتر کتاب‎های وقفی موجود از گذشته، شده است.

بر اساس یافته‌های پژوهش71 % مدیران کتابخانه‎ها معتقدندکتاب‌های وقفی برای مجموعه آنها موانعی از قبیل شرایط واقفان، تکراری‎بودن منابع و نبودِ امکان وجین ایجاد کرده است. در نتیجه، مشکل کمبود فضا و هزینه‌های نگهداری از آنها را برای کتابخانه پدید آورده است.

پرسش‌های چهارم، پنجم و ششم به‎ترتیب راهکارهایی را برای برون‌رفت مشکلات وجین کتاب ارائه کرده است. پرسش چهارم، راهکارها را با توجه به حقوق موضوعی ایران ارائه کرده است. با توجه به مادۀ 58 قانون مدنی، چنانچه کتاب‌های وقفی مازاد بر نیاز کتابخانه آسیب‌دیده‌اند و نمی‌توان از آنها استفاده کرد، وقف جاری نیست و می‌توان آنها را وجین کرد؛ اما اگر به‎دلیلی برای این کتابخانه قابل‌استفاده نباشد اما برای کتابخانه‌های دیگر قابل‌استفاده باشد، می‌توان کتاب‌ها را  به‌صورت وقفی به آنها داد.

متخصصان برای برون‌رفت از مشکلات موجود جهت وجین کتاب‌های وقفی پیشنهاد‌هایی را ارائه داده‌اند که می‌توان به مواردی چون توسعه کتابخانه‌ها و ایجاد کتابخانه‌های وابسته، استفتا از برخی از علما، اجازه از متولی وقف، ایجاد انبار برای کتاب‌های وقفی مازاد، ایجاد کتابخانه پشتیبان، تقسیم کتابخانه به دو بخش امانی و مخزن اشاره کرد. با وجود این، برای کتاب‌هایی که قبلاً به کتابخانه وقف‌شده است یا توسط فردی که در قید حیات نیست وقف‌شده، راهکار مشخصی در نظر نداشته‌اند. همچنین برخی از مدیران پیشنهاد‌هایی را برای حلّ این مشکل مطرح کرده‎اند که مهم‌ترین راهکار پیشنهادشده، کسب مجوز از مراجع تقلید و یا متولیان و واقفان بوده است. بر اساس استفتائات صورت‎گرفته از مراجع عظام، همۀ آنها ـ به‌استثنای حضرت آیه‎الله‎العظمی نوری همدانی ـ بیان فرموده‌اند که کتاب‌های وقفی اگر آسیب‌دیده و قابل استفاده نیستند، می‌توان آنها را وجین کرد؛ اما اگر در کتابخانه دیگری قابل‌استفاده باشند می‌توان کتاب‎ها را به آنها سپرد.

در نهایت و با توجه به نتایج این پژوهش، کتابداران و مدیران کتابخانه‌ها می‌توانند با رعایت اصول گفته‌شده و در شرایطی که وجود کتاب‌های وقفی کتابخانه‌ها انتفاعی برای این کتابخانه‌ها نداشته باشد، می‌توانند آن‎ها را به سایر کتابخانه‌ها اهدا کنند.

سپاسگزاری

از استاد عبدالحسین طالعی، عضو هیئت‌علمی گروه علم اطلاعات و دانش‎شناسی دانشگاه قم و حجت‎الاسلام رضا مختاری مدیر مؤسسه کتابشناسی شیعه، به جهت راهنمایی در نگارش استفتا از مراجع اعظام تقلید سپاسگزاریم. همچنین، از انجمن کتابداری قم و مجمع کتابخانه‌های تخصصی قم (مکتا) به جهت همکاری و حمایت از استفتاهای ارسال‌شده به مراجع عظام تقلید، قدردانی می‌شود.

پیوست



[1].  تصویر پاسخ استفتائات مراجع تقلید در پیوست آورده شده است.

[2].  پاسخ استفتائات حضرات آیات صافی گلپایگانی  و آیت‌الله سیستانی در پاسخ به دو سؤال پرسش‌نامه، در دو قسمت یک و دو آورده شده است.

-      امینیان مدرس، محمد (1381). وقف از دیدگاه حقوق و قوانین، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها ( سمت).

-      بیومی غانم، ابراهیم (1386). ساختار وقف در جهان اسلام، ترجمه صادق عبادی، قم: اسوه.

-      ابهری علی‌آباد، حمید و رضیان، عبدالله (1386). «مفهوم و ماهیت وقف و وضعیت مالکیت مال موقوفه در فقه امامیه ‌و حقوق مدنی ایران»، مجله مقالات و بررسی‌ها،40 ،(86)،11-30.

-    زلالی، بهروز و همکاران (۱۳۹۴). «آسیب‌شناسی مدیریت طرح‌های مشارکت مردمی: مطالعه موردی، وقف»، دومین کنفرانس بین المللی اقتصاد، مدیریت و فرهنگ ایرانی اسلامی، اردبیل، مؤسسه پیشگامان فرهیختگان فرهنگ و اندیشه ولیعصر، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان اردبیل. تاریخ بازیابی 13/12/1396. در دسترس از:

https://www.civilica.com/Paper-VALIASR02-VALIASR02_003.html

-    شهریاری، امیرعطا؛ سالاری، محمود و بهزادی، حسن (1394). «بررسی عوامل مؤثر بر وقف کتاب به سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی»، فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی،18(ش 4(پیاپی 72)), 75-98.

-      معمارطلوعی، محبوبه (1379). «اهمیت وقف کتاب و کتابخانه در اسلام و ایران»، کتاب ماه کلیات.(31)،19-20.

-      محسنی، حمید (1391). مجموعه‌سازی و خدمات تحویل مدرک، تهران: نشر کتابدار.

-      ساعاتی، یحیی‎محمود (1374). وقف و ساختار کتابخانه‌های اسلامی؛ کاوشی در میراث فرهنگی اسلام، ترجمه محمد امیری شادمهری، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

-      گنجی، محمد؛ نیازی، محسن و احسانی‎راد فاطمه (1394). «مشارکت در امور خیریه و وقف، پیش درآمدی بر توسعۀ پایدار»، مطالعات توسعه اجتماعی ـ فرهنگی. ۳ (۴) :۲۵-۴۵

-      Ackerman, E., & DeLuca, L. (2017). Weed'Em and Reap? Deselection of Political Science Books. The Journal of Academic Librarianship.

-      Dilevko, J., & Gottlieb, L. (2003). Weed to achieve: a fundamental part of the public library mission?. Library Collections, Acquisitions, and Technical Services, 27(1), 73-96.