مطالعه وضعیت عملکرد درون‎سازمانی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

3 استادیار، گروه علم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

4 کارشناسی ارشد، گروه علوم اطلاعات و دانش شناسی، دانشکده مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

چکیده

هدف پژوهش: هدف اصلی پژوهش حاضر شناسایی وضعیت نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‎سازمانی در ایران است.
 روش‌شناسی پژوهش: پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی است و برای انجام آن از روش پژوهش پیمایشیِ ارزیابانه استفاده شده است. روش گردآوری داده‌ها، مصاحبه با صاحب‎نظران و ارزیابی با استفاده از سیاهۀ وارسی است. جامعۀ پژوهش 23 نرم‌افزار کتابخانه‌ای درون‎سازمانی بوده است که به‎صورت سرشماری مطالعه شده‎اند.
یافته‌های پژوهش: یافته‌های پژوهش نشان داد از مجموع 23 نرم‌افزار کتابخانه‌ای درون‌سازمانی، 9 نرم‌افزار در حال حاضر در حال فعالیت هستند. همچنین، دلایل عمدۀ روی‎آوردن کتابخانه‌ها یا سازمان‌های ذینفع به تدوین نرم‌افزارهای درون‌سازمانی، کاهش هزینه‌ها، تعریف کارکردهای ویژه برای مؤسسه، یکپارچگی محیط نرم‌افزاری مؤسسه و ارتباط نرم‌افزار کتابخانه با سایر نرم‌افزارهای مؤسسه و یا مانند سازمان‌های نظامی، مسایل امنیتی بیان شده است. دیدگاه کتابداران از نرم‌افزاهای درون‌سازمانی در دو بخش عملکردی و فنّی، نشان داد که از لحاظ شاخص‌های عملکردی، بخش امانت نرم‌افزار پند با 4/64%، بخش امانت نرم‌افزار پروان با 1/70%، بخش امانت نرم‌افزار تهران با 2/56%، بخش امانت نرم‌افزار ماوا با 80% و بخش مدیریت اطلاعات (امانت و سفارش‎ها) نرم‌افزار سیماد با 7/72%، نسبت به سایر شاخص‌های بخش عملکردی در وضعیت مطلوبی قرار دارند. همچنین، از لحاظ شاخص‌های فنّی، بخش عملیاتی نرم‌افزار پند 6/46%، قابلیت اطمینان نرم‌افزار سیماد 100 %، بخش عملیاتی نرم‌افزار دانشگاه تهران 3/33%، بخش نگهداری نرم‌افزار تهران 53/61%، بخش کارایی نرم‌افزار مأوا 100% نسبت به سایر شاخص‌های فنّی در وضعیت مطلوبی قرار دارند.
نتیجه‌گیری: نتایج به‎دست‎آمده از این پژوهش نشان داد از بُعد شاخص‌های فنّی، نرم‌افزارهای درون‌سازمانی استانداردهای فنّی نرم‌افزارها را کامل رعایت نکرده‌اند. چنانچه این نرم‎افزارها بخواهند همگام با تغییرات در استانداردهای فراداده‌ای و مدل‌های مفهومی جدید حرکت کنند و ارتقا یابند، اصلاح آنها هزینه‌های هنگفتی را  بر سازمان تحمیل می‎کند و در نهایت به‎دلیل عدم‌پشتیبانی و به‎روز نشدن با تغییر و تحولات، نرم‌افزارهای موجود به بن‎بست می‎رسند و سبب اتلاف وقت و هزینه می‎شوند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A study of intra-organizational performance of the library softwares in Iran

نویسندگان [English]

  • Sahar Habibi 1
  • Mohsen Haji-Zeinolabedini 2
  • AmirReza Asnafi 3
  • Ebrahim Omrani 4
1 MA., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Assistant Prof., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Assistant Prof., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
4 MA., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Management, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده [English]

     Purpose: The main purpose of this research is to identify the status of intra-organizational library softwares in Iran.
     Methodology: To do this applied research an evaluative survey research method was used. Data collection method is interview with experts and evaluation by using checklist. Research population consisted of 23 intra-organizational library softwares.
     Findings: The research findings showed that out of a total of 23 intra-organizational library softwares, 9 softwares are running. It is also stated that the main reasons for turning libraries or organizations into develop intra-organizational softwares, are Reducing costs, defining specific functions for the institution, integrating the software environment of the institution, and communicating library software with other software of institution or like military organizations, are security issues. The viewpoint of librarians of intra-organizational softwares in two functional and technical sections shows that in terms of functional indicators, Loan department of Pand software (64.4%), Loan department of Parvan software (70.1%), Loan Department of Tehran software (56.2%), Loan department of Maava software (80 %) and information management department (Loan and Orders) of Simad software (72/7 %), in comparison with other indicators of the functional sector, are in a favorable situation. Also, in terms of technical indicators, the operational part of Pand software (46/6 %), Reliability of Simad software (100 %), the operational part of University of Tehran software (33/3 %), maintenance department of University of Tehran software (61/53 %) and performance department of Maava software (100 %), in comparison with other technical indicators, are in a favorable situation.
     Conclusion: In technical dimension, technical standards softwares were not fully considered and in the functional section, given the workflow of organizing and retrieving and loan of subset libraries, efforts have been made to address important needs of most libraries (from the perspective of software developers) that have not been successful. It seems that upgrading and modifying them also impose costly burdens on organizations, and finally, because of the lack of support and not being updated with the changes and development, the existing softwares are deadlocked, wasting time and money.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Library softwares
  • Intra-organizational design
  • Commercial softwares

مقدمه

نرم‌‌افزارهای کتابخانه‌ای ابزارهای مهمی برای ذخیره و بازیابی اطلاعات در تمامی کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‎رسانی شمرده می‎شوند به‎طوری‌که تصور وجود یک کتابخانۀ تخصصی بدون نرم‌افزار، کمی دشواراست. کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی تلاش می‌کنند با استفاده از نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای، زمینۀ رشد هرچه‎بیشتر خود و کاربران را فراهم کنند با این هدف که اطلاعات مرتبط با نیاز کاربران را در حداقل زمان ممکن در اختیار آنان قرار دهند. از این‎رو، تهیۀ یک نرم‌‌افزار کتابخانه‌ایِ کارآمد، به‎عنوان یک ضرورت مورد توجه کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی است (حاجی‌زین‌العابدینی، پازوکی و داودزاده، 1390: 15). نرم‌‌افزار کتابخانه‌ای یک برنامۀ رایانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای برای ذخیره، پردازش و بازیابی اطلاعات است که با یکی از زبان‌های رایج برنامه‌نویسی نوشته می‌شود (فتاحی و پریرخ، 1385).

با توجه به مزایای متعدد نرم‌‌افزارهای کتابخانه‌ای در تسهیل دسترسی به اطلاعات و پیشبرد مطلوب فرایندهای کتابخانه‌ای، چالش مهمّ پیش روی مسئولان کتابخانه‌ها، گزینش نرم‌‌افزار  مناسب خدمات و فعالیت‎های کتابخانه است. از مباحث مهمّ مطرح دربارۀ نرم‌‌افزارهای کتابخانه‌ای، توجه به ویژگی‌ها و قابلیت‌های این نرم‌‌افزارهاست. روش‌های مختلفی برای تهیۀ نرم‌‌افزارهای کتابخانه‌ای وجود دارد؛ اما دو روش آن یعنی خرید نرم‌‌افزار آماده و طراحی نرم‎افزار، در زمرۀ روش‌های رایج در سطح کتابخانه‌هاست. صاحب‎نظران دربارۀ طراحی و عدم طراحی نرم‌‌افزار کتابخانه‌ای در سازمان‎ها اختلاف نظر دارند. گروهی معتقدند سازمان‌های  توانمند بهتر است نرم‌افزار کتابخانه‌ای مورد نیاز را با استفاده از امکانات سازمانی خود طراحی و ارائه کنند. این گروه استدلال می‎کنند که نرم‌افزار تهیه‎شده به این روش، کاملاَ منطبق با نیازهاست و بخش‌های آن بر اساس قسمت‌ها و نیازهای کتابخانه و سازمان مادر طراحی می‌شود. علاوه بر این، هزینه‌های طراحی و پیاده‌سازی آن نیز کمتر است و در صورت نیاز، می‌توان به‎سرعت تغییرات لازم را در آن به‎وجود آورد. در مقابل، عده‌ای معتقدند طراحی و پیاده‌سازی نرم‌‌افزار توسط سازمان‌ها و کتابخانه‌های مختلف سبب عدم یکپارچگی و هماهنگی بین نرم‌افزارها می‎شود و به‎دلیل هزینه‌های سنگین طراحی، هزینۀ سرانۀ بالا و نبودِ امکان فروش، عدم توانایی پشتیبانی نرم‌‌افزار به‎وسیلۀ کتابخانه و... مقرون به صرفه نیست (حاجی زین‌‌العابدینی، پازوکی و داودزاده، 1390: 69).

با توجه به اهمیت این نرم‌افزارها در کارکردهای کتابخانه‌های امروز، ارزیابی آنها و اینکه تا چه حد امکانات و توانمندی‌های موجود در نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ تهیه‎شده، مطابق با نیازهای کاربران است، دارای اهمیت فراوان است. به‎دلیل اینکه طراحی نرم‌‌افزار کاری پرهزینه است و زمان و انرژی فراوانی برای آن صرف می‌شود، انتظار می‌رود نرم‌‌افزاری که طراحی و تولید می‌شود بتواند نیازهای کتابخانه را به‎درستی برآورده سازد. از این‎رو، پژوهش حاضر در نظر دارد به مطالعۀ وضعیت طراحی درون‎سازمانی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران بپردازد.

مطالعاتی در زمینۀ نرم‌افزار کتابخانه‌ای به‎ویژه معرفی امکانات و قابلیت‌های یک یا چند نرم‌افزار داخلی و خارجی، ارزیابی نرم‌افزارهای جامع کتابداری، ویژگی‌های محیط رابط نرم‌افزار از نظر کتابداران و کاربران و... صورت گرفته است که در ادامه به برخی از آنها اشاره می‌شود. «غائبی» (1372) در پژوهشی با عنوان «سنجش و ارزیابی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای با تأکید بر نرم‌افزارهای موجود در ایران» برای ارزیابی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای 144 معیار در نظر گرفته است. از این تعداد 55 معیار برای سنجش عمومی و کیفیت نرم‌افزار و 89 معیار برای سنجش پایگاه داده‌های کتاب‌شناختی است. بر اساس یافته‌های حاصل از این پژوهش، نرم‌افزارهای مورد مطالعه نتوانستند در رابطه با داده‌های کتاب‌شناختی امتیاز لازم را به‌دست آورند هرچند در زمینۀ معیارهای عمومی وضعیت بهتری داشتند. «فتاحی و پریرخ» (1379) در پژوهشی وضعیت کیفیت نمایش اطلاعات در فهرست‌های رایانه‌ای سه نرم‌افزار داخلی (کاوش، نوسا، پارس آذرخش) را بررسی کردند. سیاهۀ ‌وارسی، شیوۀ گردآوری اطلاعات در این تحقیق بوده است. میزان همخوانی نرم‌افزارها با معیارهای ارزیابی به تفکیک زمینه‌های مختلف نشان می‌دهد «نمایش امکانات کمکی و راهنما» میزان همخوانی کمی (48%) با معیارهای ارزیابی داشته است. کمترین میزان همخوانی (43 %) در زمینۀ «نمایش کوتاه و خطی» دیده می‌شود. در مجموع، ویژگی‌های نرم‌افزارهای موجود تنها تا ‎میزان 45% با اصول و استانداردهای مورد نظر همخوانی دارد. «ارسطوپور» (1386) در پژوهشی با عنوان «بررسی ویژگی‌ها و ماژول‎های عمده کو‌ها [1] (نرم‌افزار کد منبع باز مدیریت کتابخانه) و امکان‌سنجی استفاده از این نرم‌افزار در کتابخانه‌های متوسط و بزرگ» نتیجه گرفت رسید با توجه به برخی نارسایی‌ها و کاستی‌ها، کوها‌ نمی‌تواند برای کتابخانه‌های بزرگ دانشگاهی با شعبه‌های وسیع مناسب باشد و تنها در صورت تعدیل، نرم‌افزاری ایده‌آل برای کتابخانه‌های متوسط خواهد بود. در این نرم‌افزار به گزارش‎گیری یا تهیۀ فایل‌های پشتیبان توجه چندانی نشده است. «قاضی‌‌زاده» (1388) در پژوهشی با عنوان «معیار توانمندی یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای برای پوشش‎دادن نیازهای بخش امانت با تأکید بر مدیریت اطلاعات»، معیار توانمندی نرم‌افزارِ کتابخانه‌ای پارس‎آذرخش را در پنج قسمت اخطار دیرکرد، تغییر در زمان امانت، رزرو منابع، جریمه دیرکرد و تسویه حساب، بررسی و پیشنهادهایی را برای بهبود روند گردش کار نرم‌افزار  در بخش مزبور متناسب با خواسته‌های کتابدار ارائه کرد. طی این بررسی مشخص شد نرم‌افزار کتابخانه‌ای پارس‎آذرخش توانسته است تاحدودی پاسخگوی نیازهای بخش امانت کتابخانه‌ها باشد. «نوروزی، حفیظی و خویدکی» (1395) در پژوهشی نقش مشارکتی کتابداران در توسعۀ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای از دیدگاه شرکت‌های تولیدکننده این نرم‌افزارها را بررسی کردند. یافته‌های پژوهش نشان داد کتابداران دارای مهارت وب و اینترنت با میانگین 33/32 بیشترین و کتابداران آشنا به امور سخت‌افزاری با میانگین 83/6 کمترین مشارکت را در توسعۀ نرم‌افزار داشته‌اند. کتابداران بخش ثبت آثار نسبت به کتابداران فراهم‌آوری و اهدای منابع، نقش بیشتری در توسعۀ نرم‌افزار کتابخانه‌ای داشته‎اند. کتابداران در مرحلۀ توسعۀ نرم‌افزار نیز با میانگین 83/4 بیشترین و در مرحله طراحی با میانگین 5/1 کمترین مشارکت را داشته‌اند. همچنین، از نظر بخش‌های مختلف نرم‌افزاری در بخش سازماندهی، آماده‌سازی با میانگین 33/4 بیشترین و در قسمت امنیت نرم‌افزار  با میانگین 5/2 کمترین نقش را داشته‌اند.

«لیان‎گو و همکاران»[2] (2006) در پژوهشی با عنوان «سیاهه ارزیابی برای ارزیابی نرم‌افزار  کتابخانه‌ای کد منبع باز» به تدوین سیاهۀ وارسی برای ارزیابی نرم‌افزارهای کد منبع کتابخانۀ دیجیتال پرداختند و با استفاده از این سیاهۀ وارسی، چهار نرم‌افزار کد منبع بازِ مطرح دنیا در حوزۀ کتابخانه‌های دیجیتالی گرین استون، فدورا، ای. پرینتس، و کرن‎سی‎دی اس ویر[3] را ارزیابی کردند. در مجموع، پنج معیار مدیریت محتوا، رابط کاربر، مدیریت کاربر، مدیریت نظام و ملزومات کلی، رئوس اصلیِ سیاهۀ وارسی را تشکیل می‌دادند که هرکدام برخی از معیارهای فرعی را نیز شامل می‌شد. در این بین، با امتیازدهی، بر اساس رعایت بیشترین معیارهای سیاهۀ وارسی، نرم‌افزار کتابخانه دیجیتال گرین استون مناسب‌ترین نرم‌افزار  برای راه‎اندازی پروژه شناخته و انتخاب شد. «حسین و عالم انصاری»[4] (2010) در پژوهشی با عنوان «بسته‎های نرم‌افزاری اتوماسیون کتابخانه‌ای هند: مطالعۀ ماژول‌های فهرست‎نویسی لیبسیس، آلیس تحت ویندوز و ویرچوا» دربارۀ ویژگی‌های بارز بخش فهرست‌نویسیِ سه بستۀ نرم‌افزاری لیبسیس، آلیس تحت ویندوز و ویرچوا مطالعاتی را انجام داده‎اند. نتایج آنان نشان داد نرم‌افزار  آلیس تحت ویندوز، ویژگی منحصربه‎فرد «دنبال‎کردن سند در یک مکان خاص» را داراست. به‎دلیل پشتیبانی‎کردن ویرچوا از استانداردهای یونی، کد این نرم‌افزار در مجموعه‌های کتابخانه‌ای با زبان‌های مختلف به‎خصوص زبان‌های شرقی، مورد استقبال سیستم عامل‌های مختلف اجرا می‌شود. این در حالی است که دو نرم‌افزار دیگر فقط بر روی سیستم عامل مشخص‎شده، اجرا می‌شوند. همچنین لیبسیس امکانات قدرتمندی را برای ورود داده‌ها با قالب مارک و غیرمارک در پایگاه داده‌های کتاب‌شناختی فراهم می‌کند. بخش فهرست‌نویسی این نرم‌افزار شامل تولید فهرست، تعمیر و نگهداری فهرست و ساخت اصطلاحنامه نیز هست. «چروکودان، کومار و کبیر»[5] (2013) در پژوهشی با عنوان «استفاده از یک نرم‌افزار کتابخانه کد منبع باز: یک مطالعه موردی در کتابخانه دانشگاه علم و صنعت کوچین» به توصیف طراحی و توسعه نرم‌افزار  کد منبع باز دی. اسپیس[6] در کتابخانه دانشگاه علم و صنعت کوچین پرداخته‌اند. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد این کتابخانه در مجموع در استفاده از نرم‌افزار دی. اسپیس، موفق بوده است اما کتابخانۀ دیجیتال در توزیع اسناد خوب عمل نکرده و به‎صورت ناهموار است. تعداد مقاله‎های قدیمی‌تر در این مجموعه، از مقاله‎ها و پژوهش‌های کمیاب بیشتر است. «هادرون کاری»[7] و «بارو»[8] (2014) در پژوهشی با عنوان «استفاده از نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در کتابخانه‌های نیجریه و چالش‌های آن» نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در کتابخانه‌های دانشگاه نیجریه و چالش‌ها و مشکلات آنها را بررسی کردند. یافته‌ها نشان داد کتابخانه‌های دانشگاهی در نیجریه به‎طور گسترده از نرم‌افزار  کتابخانه‌ای از قبیل سلم[9]، کوها[10]، ویرتا[11] برای عملیات کتابخانه خود استفاده می‌کنند. چالش‌هایی مانند کمبود نیروی انسانی ماهر، نبودِ نظام‌های پیشرفتۀ اطلاع‎رسانی و نبودِ سرمایه و... عمده‌ترین مشکلات کتابخانه‌های دانشگاهی نیجریه است. همچنین، کتابداران به کتابخانه‌هایی که به‎دنبال نرم‌افزار کتابخانه‌ای هستند، استفاده از نرم‌افزار کتابخانه‌ای سلم، کوها و ویرتا را پیشنهاد می‌کنند. «جابین و همکاران» (2018) در پژوهشی با عنوان «نظر کارشناسان کتابخانه دربارۀ پذیرش نرم‌افزار متن باز» 20 کتابخانه دانشگاهی و 20 کتابخانه پژوهشی در پکن و چین را بررسی کردند. یافته‎های آنان نشان داد کتابخانه‎های دانشگاهی و پژوهشی در پکن و چین به استفاده از نرم‌افزارهای تجاری بیشتر و به نرم‌افزارهای کتابخانه‎ای متن باز کمتر تمایل دارند. اگرچه تعداد کتابداران علاقه‎مند به استفاده از نرم‌افزارهای متن باز بیشتر بود اما این افراد به‎دلیل نداشتن تخصص حرفه‌‌ای و نبودِ آموزش حرفه‌‌ای و منافع غلط دولت چین، به استفاده از نرم‌افزار متن باز تمایلی نداشته‌‌اند. با مرور پیشینه‌های پژوهش مشخص شد، پژوهش‌های بسیاری در کشور و خارج کشور در زمینۀ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای انجام شده است. منابع گوناگون انتشاریافته به زبان فارسی، به جنبه‌های مختلفی مانند برشمردن معیارها و استانداردهای نرم‌افزار مطلوب، مباحث نظری و معرفی امکانات و قابلیت‌های یک یا چند نرم‌افزار کتابخانه‌ایِ داخلی و خارجی و ویژگی‌های محیط رابط نرم‌افزار از نظر کتابداران و کاربران و نمایش و... توجه کرده‌اند. در خارج کشور نیز پژوهش‌هایی وجود دارد که نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای را از جنبه‌های گوناگون  ارزیابی می‎کند. این پژوهش‌ها نیز بیشتر دربارۀ نرم‌افزارهای کد منبع باز بوده‌اند. با مطالعۀ آنها نتیجه‎گرفته می‌شود که تنها «غائبی» (1372) و «پذیرش» (1392) تمام جنبه‌های نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ موجود در ایران را ارزیابی کرده‎اند. بنابراین، با مرور پژوهش‌های انجام‎گرفته می‌‌توان اذعان کرد که تاکنون به نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‎سازمانی که برای طراحی آن نیروی انسانی، زمان و بودجۀ زیادی صرف می‌شود توجه‌ نشده و پژوهشی که این نرم‌افزارها را شناسایی و معرفی و قابلیت‌های نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی را ارزیابی کند، صورت نگرفته است. در واقع، پژوهش مشابهی با عنوان «مطالعۀ وضعیت طراحی درون‎سازمانی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران» انجام نشده است.

 روش پژوهش

پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی است و از روش پژوهش پیمایشی ارزیابانه برای اجرای آن استفاده شده است. برای یافتن نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی از مطالعات میدانی، جستجوهای میدانی، تماس با کتابخانه‌های مختلف، تماس با شرکت‌های مختلف و مصاحبه با افراد متخصص در این حوزه استفاده شده است. برای ارزیابی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای دربارۀ  قابلیت‌های نرم‌افزارها، از روش توصیفی استفاده شده است؛ بدین‎ترتیب که پس از گردآوری، مطالعه و بررسی منابع موجود (کتاب، پایان‌نامه، متون چاپی نمایه‎شده در بانک‌های اطلاعاتی و اینترنت و... ) نسبت به استخراج و تدوین معیارها و مؤلفه‌های موجود در یک سیاهۀ وارسی اقدام شده و پس از آن، پرسش‎نامه‌ای مطابق با معیارها و مؤلفه‌های سیاهه‌های وارسی موجود در منابع مستند تنظیم و بر اساس آن، نمونه‌های مورد مطالعه ارزیابی شده است. به اعتبار اینکه معیارها و مؤلفه‌های ارزیابی در این پژوهش از منابع موجود در این حوزۀ موضوعی استخراج شده است، پژوهش حاضر از روش کتابخانه‌ای بهره برده و به اعتبار اینکه به ارزیابی بخش عملکردی و فنیِ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی پرداخته، نوعی پژوهش ارزیابانه شمرده می‌شود. علاوه بر این، به اعتبار اینکه نتایج این پژوهش مورد استفادۀ طراحان و استفاده‌کنندگان از این نرم‌افزار  قرار خواهد گرفت، پژوهش حاضر کاربردی است. برای گردآوری داده‌های پژوهش نیاز به فراهم‎ساختن یک سیاهۀ ‌وارسی بود. بنابراین، پژوهشگر ابتدا با روش مطالعۀ کتابخانه‌ای، متون و منابع مرتبط را به‎منظور یافتن سیاهه‌های استاندارد و معتبر بررسی کرد. براساس جستجوهای انجام‎شده، سیاهۀ وارسیِ متعددی یافت شد اما سیاهه‌ای که به‎طور خاص شامل همۀ بخش‌های یک نرم‌افزار که مدّنظر پژوهشگر و به‎روز باشد مشاهده نشد. در نهایت سعی شد با توجه به سیاهه‌های موجود ‌و پژوهش‌های پیشین، مانند «طاهری» (1391)، «حاجی زین‌العابدینی، پازوکی و داودزاده» (1390)، «پاک‎نژاد» (1387)، «شریفی‌نیا و سپهر» (1390)، «علیپور حافظی» (1390)، «زره‌ساز» (1384)، «فتاحی» (1387)، «کریمی» (1391) و... و همچنین  سه پژوهش «فتاحی و رداد» (1381)، «غائبی» (1372) و «پذیرش» (1391) که بخش‎های بیشتری  از یک نرم‎افزار را  در نظر گرفته بودند و نیز مشاهدۀ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای و نظر متخصصان این حوزه، مواردی که همخوانی بیشتری با مقتضیات پژوهش حاضر دارد انتخاب و بر مبنای آن سیاهه‌ای جدید تنظیم شد. برای سنجش اعتبار ابزار پژوهش، سیاهۀ وارسی در اختیار شش نفر متخصص شامل دو نفر اعضای هیئت‎علمی، دو نفر طرّاح نرم‌افزار و دو نفر کاربر حرفه‌ای گذاشته شد و اعتبار محتوایی آن مورد سنجش قرار گرفت و پس از رفع نواقص، سیاهۀ وارسی تدوین شد.

پژوهش حاضر شامل 2 گروه جامعۀ آماری بود. جامعۀ اول نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ تدوین‎شده توسط کتابخانه‌های وابسته به سازمان است که با استفاده از سیاهۀ وارسی ارزیابی شدند. جامعۀ دوم کتابداران شاغل در مراکزی است که برای انجام فعالیت‌های روزانۀ خود از نرم‌افزار کتابخانه‌ایِ طراحی‎شدۀ درو‌ن‌سازمانی استفاده می‎کردند. پژوهشگر برای شناسایی مراکز و نیز تعیین جامعۀ آماری خود از نظرهای صاحب‎نظران و متخصصانی که با این مراکز آشنایی داشته‌اند بهره گرفت و از روش گلوله‎برفی استفاده کرد. بر اساس اطلاعات موجود در این پژوهش و نیز مشاوره با متخصصان حوزۀ نرم‌افزار ، 23 مرکز شناسایی گردید.

برای نمونه‎گیری از روش طبقه‌ای استفاده شد. طبق جدول کرجسی مورگان، تعدادی از افراد به‎عنوان نمونه انتخاب شدند که با برخورداری از تجربۀ مشارکت یا اجرایی در هنگام طراحی نرم‌افزار یا به‎کارگیری نرم‌افزار، بتوانند به سؤال‎های پژوهش پاسخ دقیق بدهند. بنابراین، در پژوهش حاضر، ملاک انتخاب افراد در گروه نمونه، برخورداری از مشارکت در زمان قبل از طراحی یا زمان اجرا یا هنگام کار با نرم‌افزار  است. در این پژوهش، به شیوۀ کمّی و از طریق نمونه‌‌گیری هدفمند، حجم نمونه تعیین شده است. نمونه‎گیری تا زمان اشباع داده‌ها ادامه یافت. از این رو، 286 نفر به‎عنوان حجم نمونه در بخش کمّی مشخص شدند. این افراد علاوه بر آشنابودن در زمینۀ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای، دارای سوابق اجرایی در حوزۀ نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‌سازمانی بودند. برای تجزیه‎وتحلیل داده‌ها از روش‌های آمار توصیفی (فراوانی، درصد فراوانی نسبی) استفاده شد. شایان ذکر است، از نرم‌افزار  اس‎پی‎اس‎اس نیز بهره گرفته شده است.

اهداف پژوهش

هدف اصلی از انجام این پژوهش، شناسایی وضعیت نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‎سازمانی در ایران است. در راستای این هدف اصلی، اهداف فرعی زیر نیز مدّنظر هستند:

اهداف جزئی پژوهش

1. شناساییدلایل روی‎آوردن کتابخانه‎ها یا سازمان‎های ذی‎نفع آنها به تدوین نرم‎افزارهای اختصاصی.

2. شناسایی، معرفی و وضعیت فعالیت نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‎سازمانی در ایران.

3. تعیین وضعیت نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی بر اساس شاخص‌های فنّی از دید کتابداران.

پرسش‌های پژوهش

1. دلایل روی‎آوردن کتابخانه‌ها یا سازمان‎های ذی‎نفع آنها به تدوین نرم‎افزارهای اختصاصی چیست؟

2. نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی در ایران کدامند و وضعیت فعالیت (فعال‎بودن و غیرفعال‎بودن) نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‌سازمانی، چگونه است؟

3. قابلیت نرم‌افزارهای کتابخانه‎ایِ‌ طراحی‎شده، بر اساس معیارهای مربوط به شاخص‌های فنّی چگونه است؟

 یافته‌های پژوهش

پاسخ به سؤال اول: دلایل روی‎آوردن کتابخانه‌ها یا سازمان‎های ذی‎نفع آنها به تدوین نرم‎افزارهای اختصاصی چیست؟

بررسی‌ها نشان داد از جمله دلایل علاقه‎مندی سازمان‌ها به طراحی و ایجاد نرم‌افزار کتابخانه‌ای، اتکا به نیروی انسانی متخصص یا سرمایۀ انسانی و هزینه‌های سنگین نگهداری و پشتیبانی نرم‌افزارهای تجاری است. با توجه به اینکه در بخش خصوصی، شرکت‎های نرم‌افزاری با اهداف تجاری نرم‌افزار کتابخانه‌ای طراحی می‌کنند، علاوه بر قیمت بالای این‎گونه نرم‌افزارها هنگام خرید، سالانه هزینه‌ای را برای نگهداری و پشتیبانی و به‎روزرسانی این نرم‌افزارها دریافت می‎کنند که پرداخت آن برای کتابخانه‌ها سنگین است و با این تفکر که نرم‎افزاری که خود سازمان طراحی می‎کند کاهش هزینه‎ها را در پی خواهد داشت، به این سمت حرکت کردند.  از جمله دلایل مهمّ دیگری که ذکر کرده‎اند، تعریف کارکردهای ویژه برای مؤسسه‌ و یا مانند سازمان‎های نظامی، مسائل امنیتی را در اختیار کامل خود داشته باشند. همچنین، دربارۀ نرم‎افزارهایی که در سال‎های اخیر طراحی شده‌اند، یکپارچگی محیط نرم‎افزاری مؤسسه و ارتباط نرم‎افزار کتابخانه با سایر نرم‎افزارهای مؤسسه، عنوان شده است.

یافته‎‌ها نشان می‎دهد در نرم‎افزارهایی که در دهه‌های پیش کار خود را آغاز کرده‌اند، بودجه مؤسسه با هزینه‌های توسعۀ نرم‎افزار همخوان نیست‌ و اغلب یا غیرفعال شده‎اند و‌ یا در حال رفتن به سمت نرم‎افزارهای دیگری هستند‌ و امکان به‎روز رسانی‌های جدی در آن وجود ندارد. در واقع، این نرم‌افزارها  پس از تدوین و نصب، به نگهداری و پشتیبانی نیاز دارند. همچنین، باید بتوانند ضمن همگامی با پیشرفت‌های فنّاورانه، طیف وسیعی از نیازهای سازمان‌های عضو جامعۀ مخاطب خود را برطرف کنند. بنابراین، باید با فناوری همگام شوند. از جمله دلایل غیرفعال‎شدن برخی از  این نرم‌افزارها، هماهنگ‎نبودن با فناوری و عدم پشتیبانی در گذر زمان است که نتوانسته‎اند پاسخگوی نیاز کاربران باشند. از سویی، دو نرم‎افزار که در پنج‎سال گذشته به نرم‎افزارهای درون‎سازمانی اضافه شده‌اند، یعنی نرم‎افزارهای دانشگاه‎ شهید بهشتی (پند) و نرم‎افزار دانشگاه فردوسی مشهد (سیماد)، بر اساس نیاز دانشگاه به هوش سازمانی[1] و جستجوهای یکپارچه و امکان ارتباط با سایر نرم‎افزارهای مالی و پژوهشی، توانسته‎اند نیازهای دانشگاه را برطرف کنند، لیکن از نگاه کتابداران این سازمان‎ها جوابگوی نیاز کتابخانه‎ها نیستند.

پاسخ به سؤال دوم: نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی در ایران کدامند و وضعیت فعالیت (فعال‎بودن و غیرفعال بودن) نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی چگونه است؟

فهرست نرم‎افزارهای کتابخانه‌ای درون‎سازمانی در ایران در جدول 1 آمده است. از این جدول چنین برمی‎آید که در مجموع 23 نرم‎افزار کتابخانه‎ای درون‎سازمانی در ایران تولید شده است. جدول 1 نشان می‎دهد که در مجموع 9 نرم‎افزار (نرم‌افزار  و بانک اطلاعاتیِ توزیع‎شدۀ دانشگاه تهران، کتابیار پند، پروان، مأوا، سیستم یکپارچه مرکز اطلاع‌رسانی (سیماد)، نرم‌افزار سیستم جامع کتابداری تبیان، سامان، سامانه مدیریت اسناد و مدارک دیجیتال سها و نرم‌افزار سامانه جامع کتابخانه‌های سازمان عقیدتی و سیاسی ارتش) به‎عنوان نرم‎افزارهای کتابخانه‌ای درون‎سازمانی در این فرایند فعال هستند که پنج مورد آنها در دانشگاه‌ها مورد استفاده قرار می‎گیرد. 18 نرم‎افزار کتابخانه‌ایِ تولیدشدۀ درون‎سازمانی دیگر فعال نیستند.

جدول 1. نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‌سازمانی

وضعیت (درحال طراحی، فعال است، فعال نیست)

تهیهکننده

نام نرم‌افزار

ردیف

فعال است

مرکز انفورماتیک و آمار دانشگاه تهران

نرم‌افزار  و بانک اطلاعاتی توزیع شده دانشگاه تهران

1

فعال است

دانشگاه شهید بهشتی

کتابیار پند

2

فعال است

دانشگاه صنعتی شریف

پروان

3

فعال است

دانشگاه صنعتی مالک اشتر، وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح

مأوا

4

فعال است

بخش فناوری اطلاعات دانشگاه فردوسی مشهد

سیستم یکپارچه مرکز اطلاع‌رسانی (سیماد)

5

فعال است

مؤسسه فرهنگی و اطلاع رسانی تبیان

نرم‌افزار  سیستم جامع کتابداری تبیان

6

فعال است

نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور

سامان

7

فعال است

کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران در قم

توسط شرکت ایده پرداز ترسیم

سامانه مدیریت اسناد و مدارک دیجیتال سها

8

فعال است

توسط شرکت فناوری اطلاعات روزنه شرق

نرم‌افزار  سامانه جامع کتابخانه‌های سازمان عقیدتی و سیاسی ارتش

9

فعال نیست

انفورماتیک وزارت امورخارجه

نرم‌افزار  آرشیو و کتابخانه وزارت امور خارجه

10

فعال نیست

مرکز مدارک و اسناد میراث فرهنگی

نقش جهان

11

فعال نیست

 (و در حال حاضر از نرم‌افزار  کتابخانه‎ای پیام مشرق استفاده می‌شود)

سازمان آموزش و پرورش شهر تهران

نرم‌افزار  کتابخانه‎ای کتابدار 7

12

فعال نیست

عملیاتی سیاسی کل نیروهای مسلح

رهنمون

12

فعال نیست

 (و در حال حاضر از نرم‌افزار  کتابخانه‌ای پیام مشرق استفاده می‌کنند)

 

دانشگاه علم و صنعت

14

فعال نیست

شرکت نرم‌افزار ی وب آفرینان وب‎گستر (زیرنظر مجتمع فنی تهران)

پاپیروس

15

فعال نیست

گروه طراحی و توسعۀ سیستم جهاد دانشگاهی خواجه نصیرالدین طوسی

گروه نرم‌افزار ی و اطلاع رسانی دانشگاه امام حسین

سیستم جامع کتابخانه لوح کتاب

16

فعال نیست

 (در حال حاضر از نرم‌افزار  کتابخانه‌ای پیام مشرق استفاده می‌کنند)

دانشگاه اصفهان

یابانا

17

فعال نیست

 (در حال حاضر از نرم‌افزار  کتابخانه‌ای کاوش پروانه استفاده می‌کنند)

سازمان اسناد و مدارک انقلاب اسلامی

نوربار

18

فعال نیست

 (در حال حاضر از نرم‌افزار  کتابخانه‌ای کاوش پروانه استفاده میکنند)

دفتر پژوهش‌های فرهنگی وزارت ارشاد

نرم‌افزار  کتابخانه‌ای کوریس

19

فعال نیست

وزارت آموزش و پروش

کتاب الف

20

فعال نیست

و در حال حاضر از نرم‌افزار  نوسا و ثنا استفاده می‌کند

سازمان برنامه و بودجه

معاونت انفورماتیک

دفتر طراحی و خدمات ماشینی

سیستم کتابخانه برنامه و بودجه

21

فعال نیست

موسسه آموزشی تحقیقاتی صنایع دفاع

صنایع دفاع

22

فعال نیست

و در حال حاضر نرم‌افزار  خاصی ندارند و هر مرکز بنا به بودجه خود نرم‌افزار‌های متفاوتی استفاده می‌کند و قصد طراحی "نرم‌افزار  سامانه یکپارچه کتابخانه" را برای مراکز وابسته علمی و کاربردی دارد. نرم‌افزار  کتابخانه‌ای ثنا.

دو سال پیش غیرفعال شد به دلیل اینکه نتوانست آپدیت شود و پشتیبانی آن هم بر عهده مسئول سایت بوده است.

مرکز آموزش علمی و کاربردی شرکت داده پردازان ایران

سیستم کتابخانه شرکت داده پردازی ایران

23

 

پاسخ به سؤال سوم: قابلیت نرم‌افزارهای کتابخانه‎ایِ‌ طراحی‎شده بر اساس معیارهای مربوط به شاخص‌های فنّی چگونه است؟

به‎منظور ارزیابی مطلوبیت نرم‌افزارهای کتابخانه‌ایِ درون‌سازمانی بر اساس شاخص‎های انتقال‎پذیری، قابلیت نگهداری، کارایی، قابلیت استفاده، قابلیت اطمینان و عملیاتی‎بودن، سیاهۀ وارسی تهیه شد که شیوۀ تدوین آن و گردآوری داده‌ها از طریق سیاهۀ وارسی مذکور، به‎طور کامل در بخش روش پژوهش ذکر شده است.

میزان مطلوبیت نرم‌افزار پند (کتابخانه دانشگاه شهید بهشتی ) در بخش فنّی

چنان‎که در نمودار 1 مشاهده می‌‌شود از دید کارکنان و مسئولان بخش فنّی، 66/46% از معیارهای مربوط به ویژگی‌های عملیاتی بودن نرم‌افزار پند، در وضعیت مطلوبی قرار دارد که از میان شاخص‌های فنی وضعیت بهتری دارد.

 

نمودار 1. میزان مطلوبیت نرم‌افزار  پند به لحاظ شاخص‌‌های فنی

میزان مطلوبیت نرم‌افزار سیماد (کتابخانه دانشگاه فردوسی مشهد ) در بخش فنی

چنان‎که در نمودار 2 مشاهده می‌‌شود، از دید کارکنان و مسئولان بخش فنی، 100% از معیارهای مربوط به ویژگی‌های قابلیت استفادۀ نرم‌افزار سیماد در وضعیت مطلوبی است که از میان شاخص‌های فنی در وضعیت بهتری قرار دارد.

 

نمودار2. میزان مطلوبیت نرم‌افزار  سیماد به لحاظ شاخص‌‌های فنی

 

میزان مطلوبیت نرم‌افزار  پروان (کتابخانه دانشگاه شریف ) در بخش فنی

چنان‎که در نمودار3 مشاهده می‌‌شود، از دید کارکنان و مسئولان بخش فنّی، 33/3% معیارهای مربوط به ویژگی‌های عملیاتی بودن نرم‌افزار پروان در وضعیت مطلوبی است که از میان شاخص‌های فنّی در وضعیت بهتری قرار دارد.

 

نمودار3. میزان مطلوبیت نرم‌افزار پروان به لحاظ شاخص‌‌های فنی

 

میزان مطلوبیت نرم‌افزار  دانشگاه تهران در بخش فنی

چنان‎که در نمودار4 مشاهده می‌‌شود از دید کارکنان و مسئولان بخش فنی، 53/61% معیارهای مربوط به ویژگی‌های نگهداری نرم‌افزار  تهران، در وضعیت مطلوبی است و از میان شاخص‌های فنی در وضعیت بهتری قرار دارد.

 

نمودار4. میزان مطلوبیت نرم‌افزار  دانشگاه تهران به لحاظ شاخص‌‌های فنی

میزان مطلوبیت نرم‌افزار  ماوا (کتابخانه دانشگاه مالک اشتر ) در بخش فنی

چنان‎که در نمودار 5 مشاهده می‌‌شود از دید کارکنان و مسئولان بخش فنی، 100% از معیارهای مربوط به ویژگی‌های کارایی نرم‌افزار ماوا، در وضعیت مطلوبی قرار دارند.

 

نمودار 5. میزان مطلوبیت نرم‌افزار مأوا به لحاظ شاخص‌‌های فنی

بحث و نتیجه‌گیری

کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی تلاش می‌کنند با استفاده از نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای، زمینۀ رشد هر چه بیشتر خود و کاربران را فراهم کنند با این هدف که اطلاعات مرتبط با نیاز کاربران را در حداقل زمان ممکن در اختیار آنان قرار دهند. روش‌های مختلفی برای تهیۀ نرم‌‌افزارهای کتابخانه‌ای وجود دارد اما دو روش آن یعنی خرید نرم‌‌افزار آماده و طراحی نرم‌‌افزار، در زمرۀ مهم‌ترین روش‌های رایج در سطح کتابخانه‌هاست. هدف از این پژوهش، مطالعۀ وضعیت طراحی درون سازمانی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران بود. پژوهش‌های متعددی دربارۀ ارزیابی نرم‎افزارهای کتابخانه‌ایِ تولیدشده توسط شرکت‌ها و سازمان‎های غیردولتی انجام شده است که بیشتر بر چگونگی بهبود و توسعۀ آنها متمرکز بوده است. پژوهش‌هایی از قبیل «پذیرش» (1392)، «حریری و فیروزی» (1390)، «قاسم‌پور» (1389)، «قاضی‌‌زاده» (1388)، «تحریری» (1386) و «نوکاریزی» (1385) که بیشتر آنها درخصوص قابلیت‎هایی نظیر رابط کاربری یا گردش امانت از این نرم‎افزارها به بررسی پرداخته‎اند. لیکن، در این پژوهش، یافته‌های به‌دست‎آمده نشان داد نرم‌افزارهای تهران، پند و پروان در بخش‌های مختلف نرم‌افزار یکپارچه نیست. در واقع، در یک محیط، استفاده از بخش‌ها و اجزای مختلف نرم‌افزار در پیوند با یکدیگر امکان‌پذیر نیست در حالی‎که یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای زمانی که یکپارچه باشد، می‌تواند امکان مدیریت بهتر اطلاعات را فراهم سازد. در نرم‌افزارهای تهران، پند، پروان و مأوا امکان استفاده از بخش‌های مختلف و مجزای برنامه به‎طور جداگانه وجود ندارد؛ یعنی این امکان وجود ندارد که بتوانند یک بخش را نصب کنند و  نسبت به نصب بخش دیگر اقدام نکنند. فقط امکان دسترسی به بخشی که نیاز ندارند به کتابداران داده نمی‌شود. نرم‌افزارهای تهران، پند و پروان به‎طور کامل از سایر برنامه‌های رایانه‌ای که در سامانۀ یکپارچه دانشگاه فعالیت دارند، پشتیبانی نمی‎کنند. نرم‌افزار باید بتواند اطلاعات دانشجویان را به‎صورت خودکار و بدون نقص از آموزش دریافت کند. بدین‎ترتیب، مشخص شد که در مجموع 23 نرم‌افزار کتابخانه‌ای درون‌سازمانی شناسایی شده‌اند که از این 23 نرم‌افزار، 9 نرم‌افزار در حال حاضر در حال فعالیت هستند. نتایج این تحقیق نشان داد نرم‌افزارهای فعلی، به‎طورکامل پاسخگوی نیاز کتابداران این مراکز نبوده‌ است. هریک از این نرم‌افزارها در جای خود در بخش‌های مختلف دارای نقاط ضعف هستند. همچنین، نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای درون‌سازمانی از بُعد فنی، استانداردهای فنّی نرم‎افزارها را کامل رعایت نکرده‌اند و در بخش عملکردی با توجه به گردش کار سازماندهی و بازیابی و امانت کتابخانه‌های زیرمجموعه، تلاش شده نیازهای با اهمیت بیشتر کتابخانه‎ها (از نگاه نرم‎افزارنویسان) را برطرف کنند که چندان موفق نبوده‌اند. بنابراین، همان‎طورکه «نوروزی، حفیظی و خویدکی» (1395) در پژوهش خود اشاره کرده‌اند، نقش کتابداران در توسعۀ نرم‎افزارهای کتابخانه‎ای حایز اهمیت است. «هادرون کاری»[12] و «بارو»[13] (2014) نیز در پژوهش خود به این مسئله اشاره کرده‎اند چالش‌هایی مانند کمبود نیروی انسانی ماهر، نبود سامانه‌های پیشرفته و فقدان سرمایه و... عمده‌ترین مشکلات کتابخانه‌های دانشگاهی نیجریه است.

بنابراین، باید بیان داشت که یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای باید با همکاری دو گروه و در کنار هم انجام شود، گروه اول کتابداران به‎عنوان متخصصان عملیاتی کتابخانه‌ها و گروه دوم متخصصان نرم‌افزار که بستر حرکت اطلاعات و زیرساخت‌ها و امنیت را بر اساس نیاز گروه عملیاتی تأمین می‎کنند. این تقسیم ‌کار و همکاری مصداق عملیاتی فناوری اطلاعات است که متخصصان کتابداری «بخش اطلاعات» و متخصصان فناوری «بخش بستر و زیرساخت اطلاعات» را انجام می‌دهند و هر یک بدون کمک دیگری کاری ناقص تحویل خواهند داد. چنان‎که گفته شد، در این نرم‌افزارها شاید از لحاظ نرم‌افزاری _ به‎عنوان مثال، امکاناتی که برای قسمت جستجو یا امانت تعریف می‌‎کنند _  مشکلات کمتر به چشم بیاید اما این نرم‌افزارها از نظر ورود اطلاعات و سازماندهی و در نهایت هرآنچه مربوط به  استانداردهای کتابخانه‎ای است، ضعف‎های عمیق و اساسی دارند. این در حالی ‌است که نرم‌افزارها نباید صرفاَ به نیازهای فعلی و آنی کتابداران توجه کنند، بلکه باید به‎گونه‌ای دارای انعطاف باشد که بتواند نیازهای آتی آنها را نیز پوشش دهد و پاسخگوی این نیازها باشد. از نظر متخصصان حوزۀ کتابداری، طراحی نرم‌افزار به دلایل زیر مقرون به صرفه نیست: 1. هزینه‌های سنگین جهت نگهداری 2. ناتوانی کتابخانه‌ها و سازمان‎های دولتی در تولید انبوه و توانایی فروش نرم‌افزار 3. عدم مقرون‎به‎صرفه نبودن پشتیبانی نرم‌افزار با توجه به منحصربه‎فرد بودن آن. آنچه در تهیۀ یک نرم‌افزار مهم است، توجه کافی به ویژگی‎های کاربر نهایی است زیرا آنچه نرم‌افزار را در نگاه اول کارآمد می‌سازد، کاربرپسندبودن[14] و راحتی استفاده[15] از آن است. از آنجاکه کتابخانه‌ها در بعضی موارد مجبور به استفاده از فهرستگان کتابخانه‌های دیگر و معمولاً جهانی می‌شوند، پیش‌بینی انواع ورودی رکورد[16] در نرم‌افزار بسیار مهم است زیرا اگر نرم‌افزاری تواناییِ انطباق با این قالب را نداشته باشد یا اینکه برنامه‌‌ای برای پشتیبانی نرم‌افزار با توجه به نیازهای جدید بازار درنظر گرفته شود، این نرم‌افزار در زمانی نه‎چندان طولانی به بن‌بست خواهد رسید. آنچه یک نرم‌افزار را دربین نرم‌افزارهای مشابه متمایز می‌کند: 1. سرعت در بازیابی اطلاعات 2. حجم کافی برای ذخیرۀ انواع بایگانی‎های اطلاعات 3. سادگی از نظر راه‎اندازی نظام، ورود، اصلاح تبادل و بازیابی اطلاعات است. بنابراین، یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای خوب می‌تواند به مجموعۀ منابع و مدارک سر و سامان بدهد، در «زمان مناسب» به «کاربر مناسب» اطلاعات درست ارائه دهد، به سازمان در مسیر رسیدن به اهداف مرتبط با فعالیت‎های علمی و پژوهشی کمک کند و موجب سهولت ورود و خروج اطلاعات در قالب‎های درست و کاربردی شود. پژوهش حاضر نمایان ساخت که کتابخانه‌های دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم، از نرم‌افزارهای مختلف و متنوعی استفاده می‎کنند و این تنوع و تکثّر نرم‌افزارها، رعایت‎نشدن یکپارچگی و نبود تمرکز در آنها، رعایت‎نکردن اصول استاندارد و یکدست‌سازی را در ثبت و بازیابی مواد به‎دنبال دارد. از سوی دیگر، در این پژوهش، معیارهایی برای انتخاب نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای به‎دست آمد. درصورتی‎که کتابخانه‌های دانشگاه‌های وابسته به وزارت علوم تمایل داشته باشند نرم‌افزارکتابخانه‎ای مورد نیاز و متناسب با اهداف و کارکردهای مرکز خود را تهیه کنند، پیشنهاد می‌شود بر اساس معیارهای به‎دست‎آمده در این پژوهش، همۀ این دانشگاه‌ها با همکاری همدیگر و وزارت علوم، نسبت به طراحی یا گزینش مناسب‌ترین نرم‌افزار کتابخانه‌ای اقدام کنند؛ مانند کتابخانه‌های وابسته به وزارت بهداشت که از نرم‌افزار کتابخانه‌ای پارس‎آذرخش استفاده می‌کنند یا کتابخانه‌های دانشگاه آزاد که همه از نرم‌افزار کتابخانه‌ای سیمرغ استفاده می‌کنند. پیشنهاد می‌شود معیارهای ارائه‎شده برای طراحی یک نرم‌افزار استاندارد و جامع در این پژوهش توسط شرکت‌ها و متخصصان طراحی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای و با بهره‌گیری از مشاورۀ کتابداران و متخصصان حوزۀ نرم‌افزار، در هنگام طراحی نرم‌افزار یا انتخاب یک نرم‌افزار، مورد توجه قرار گیرد. در نهایت، پیشنهاد می‌شود پس از طراحی نرم‌افزار، ابتدا نرم‌افزارها به‎صورت آزمایشی در یک محیط کوچک به‎کار گرفته شوند سپس توانایی و قابلیت‌های آنها سنجیده و بعد برای استفاده در کلّ مجموعه به‎کار گرفته شوند.



[1]. Koha.

[2]. Goh et al.

[3]. Greenstone,Fedora,Eprints and CDSware.

[4]. Husain & Ansari.

[5]. Cherukodan & Kumar & Kabir.

[6]. Dspace.

[7]. Kingdom Hudron Kari.

[8]. Ebikabowei Emmanuel Baro.

[9]. Slam.

[10]. Koha.

[11]. Virta.

[12]. Kingdom Hudron Kari.

[13]. Ebikabowei Emmanuel Baro.

[14]. user friendly.

[15]. Simple interface.

[16]. various format.

-    آخشیک، سمیه و رجبعلی‌بیگلو، رضا (1392). «استفاده‎پذیری نرم‌افزار سیمرغ از دید کاربران؛ لزوم بازنگری در پارادایم طراحی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای. فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی، 62، 29-48.

-      ارسطوپور، شعله (1386). «نرم‌افزار نظامی با کدمنبع باز: نگاهی نو به قابلیت‌‌ها و ماژول‌‌های نظام یکپارچه کتابخانه‌‌ای کوها (KOHA)». نما، 7 (2)، 37-20.

-    پذیرش، نسرین (1392). بررسی مقایسه‌ای امکانات و ویژگی‌های نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای ایران (پارس آذرخش، پیام مشرق، کاوش، نوسا) و ارائه الگویی برای ارزیابی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای. پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه پیام نور، مشهد.

-    تحریری، شهره. (1386). بررسی تطبیقی کارآیی نرم‌افزار‌های نوسا و پارس آذرخش از جنبه جستجو و بازیابی اطلاعات. تهران. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تربیت مدرس.

-    سپهر، فرشته و شریفی‎نیا، علی‎اصغر (1390). «مطالعۀ تطبیقی نرم‌افزارهای کتابخانه دیجیتال کد منبع باز». فصلنامه دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات)، 3 (12)، 35-20.

-      غائبی، امیر (1372). سنجش و ارزیابی نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای با تأکید بر نرم‌افزارهای موجود در ایران (تهران). پایاننامۀ کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال.

-      حاجی زین‌العابدینی، محسن، پازوکی، فاطمه و داودزاده سالستانی، سیروس (1390). نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای در ایران. تهران: مجموعه کتابدار.

-    حریری، نجلا و فیروزی، صغری (1390). سنجش رضایت کاربران نرم‌افزار کتابخانه دیجیتال پیام در کتابخانه‌های استفاده‎کننده از آن. مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 4 (22)، 102-84.

-    زره‎ساز، محمد (1384). بررسی و تحلیل عناصر و ویژگی‌های مطرح در رابط کاربر نرم‌افزار  سیمرغ و تعیین میزان رضایت دانشجویان دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی از تعامل با آن. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد.

-    فتاحی، رحمت‎اله و پریرخ، مهری (1385). نرم‌افزار جامع کتابخانه و آرشیو. دایرةالمعارف کتابداری و اطلاع رسانی. سرویراستار عباس حری، ویراستار همکار نرگس نشاط، دستیاران علمی محمد حسن رجبی، نرگس نشاط. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران. ج2: 1773-1779.

-    ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ . (1379). بررسی و ارزیابی کیفیت نمایش اطلاعات در فهرست‌های رایانه‌ای داخلی و ارائه رهنمودهایی برای بهبود آن. در: فهرست‌های رایانه‌ای: کاربرد و توسعه: مجموعه مقالات همایش کاربرد و توسعه فهرست‌های رایانه‌ای در کتابخانه‌های ایران. 27 و 28 آبان 1378، مشهد. مشهد: دانشگاه فردوسی مشهد؛ تهران: مرکز اطلاع‌رسانی و خدمات علمی جهاد سازندگی: 27- 38.

-      فتاحی، رحمت‌االله و رداد، ایرج (1382). نظام‌های رایانه‌ای یکپارچه کتابخانه: قابلیت‌ها، ویژگی‌ها و معیارهای ارزیابی برای کتابداران و طراحان نرم‌افزارهای کتابخانه‌ای. تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران.

-    قاسم‎پور، سکینه (1389). دیدگاه کتابداران و کارکنان کتابخانه ملی ایران درخصوص قابلیت‎های نرم افزار جامع کتابخانه‎ای رسا. پایاننامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران.

-      قاضی‎زاده، حمید (1388). «معیار توانمندی یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای جهت پوشش‎دادن نیازهای بخش امانت با تأکید بر مدیریت اطلاعات». کتابداری و اطلاع‌رسانی، 12 (2)، 93-81.

-    هراتی، هادی و باب‎الحوائجی، فهیمه (1395). «بررسی میزان درک دانشجویان دانشگاه فردوسی مشهد از واژگان محیط رابط کاربری جستجوی منابع در نرم‎افزار کتابخانه‎ای سیماد». تعامل انسان و اطلاعات، 2 (3)، 89-80.

-      نوروزی، یعقوب؛ حفیظی، زینب و خویدکی، سمانه (1395). «نقش مشارکتی کتابداران در توسعه نرم‎افزارهای کتابخانه‌ای». مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 27 (4)، 81-68.

-    نوکاریزی، محسن. (1385). تحلیل جستجوهای موضوعی کاربران در فهرست رایانه‌ای به لحاظ نوع و چگونگی همخوانی آن‌ها با سرعنوان‌های موضوعی فارسی (با استفاده از ثبت داد و گرفت). پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده علوم تربیتی و روانشناسی، دانشگاه فردوسی مشهد.

-      Bhupendra. R. Lecturer. (2013). Library Automation. At:

http: //www. clib. dauniv. ac. in/E-Lecture/Library Automation. pdf.

-      Cherukodan, G. ؛ Kumar, S. Kabir, H. (2013). Using open source software for Digital Libraries: A Case study of CUSAT, Electronic Library, 31 (2), 217-225.

-      Goh, D. H. Chua, A. Anqi, k. D. Khoo, E. B.: mak, E. B.: Maple, w. (2006). A Checklist for Evaluating Open Source Digital Library Software. Online Information Review, 30 (4), 360-379.

-      Husain, s. h; Alam Ansari, M. (2010). Library Outomation Software Pakages In India: A Study OF the Cataloguing Modules of Alice For Windows, Libsys And Virtua of Library And Information Studies, 54, 146-151.

-      Kumar, v. (2010). Comparative Evaluation of Open Source Digital Library Packages. At: http: //www. drtc. isibang. ac. in/ …/ comparative evaluation of digital Library software13-01-09. ppt.

-      Hudron kari, K. , & Baro. (2014). The use Library Software in Nigerian University Libraries and Challenges.  Library Hi Tech News, 31, 15-20