رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی مبتنی بر روش تصمیم‌گیری چند شاخصه

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

2 کارشناسی ارشد مدیریت اطلاعات، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.

3 استادیار علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران

چکیده

 
هدف: پژوهش حاضر به هدف رتبه‌­بندی کتابخانه­‌های عمومی خراسان رضوی با استفاده از شاخص­‌های ارزیابی کتابخانه­‌ها از طریق به‌کارگیری روش­‌های تصمیم­‌گیری چند شاخصه انجام شد.
روش پژوهش: پژوهش حاضر به روش پیمایشی - توصیفی انجام‌ گرفته است. جامعه مورد بررسی ۹۸ کتابخانه عمومی شهری تحت پوشش اداره کل کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی است که در قالب سرشماری و نمونه‌­ای 100 نفری از کارکنان و کتابداران شاغل در نهاد کتابخانه‌های عمومی استان به ‌صورت تصادفی انتخاب شدند. جهت گردآوری داده‌ها از سیاهه وارسی و پرسشنامه محقق ساخته استفاده گردید. روایی صوری پرسشنامه با استفاده از نظر اساتید و خبرگان تأیید شد و پایایی درونی پرسشنامه با استفاده از آلفای کرون باخ و پایایی ثبات ابزار اندازه­‌گیری با روش بازآزمایی اندازه‌­گیری شد و مورد تأیید قرار گرفت.
یافته‌ها: بر مبنای نتایج شاخص‌­های نیروی انسانی، دسترسی، خدمات، مقبولیت، فناوری، فضا، تجهیزات و منابع به‌ عنوان مهمترین شاخص‌ها به ترتیب اولویت­‌بندی شدند که کتابخانه‌ شهید باهنر کاخک در ابتدا و کتابخانه‌ شهدای مشهد در انتهای نظام رتبه‌بندی قرار گرفتند. نتایج پژوهش همچنین نشان داد که اکثر کتابخانه‌ها (۷۳ کتابخانه) رتبه کمتری نسبت به درجه نهاد به دست آورده‌­اند.
نتیجه‌گیری: پژوهش حاضر در راستای عینی‌سازی و واقع­گرایانه­‌تر نمودن نظام رتبه­بندی کتابخانه­‌های عمومی و درجه‌بندی آن‌ها بر اساس فنون مدیریتی مانند تاپسیس گامی در راستای تحقق اهداف ارزیابی کتابخانه‌ها و رتبه­‌بندی آن‌ها جهت سهولت تصمیم­‌گیری مدیران کتابخانه‌ها برای برنامه­‌ریزی و سایر فعالیت­‌های اداره کتابخانه­‌های عمومی برداشته است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Ranking of public libraries in Khorasan Razavi province based on Multi Attribute Decision Making method

نویسندگان [English]

  • Mohammad Javad Hashemzadeh 1
  • Mohammad Jafari 2
  • Leili Seifi 3
1 Associate Professor, Department of Knowledge and Information Science, Faculty of psychology & Education, University of Birjand, Birjand, Iran
2 Master of Knowledge and Information Science, Faculty of psychology & Education, University of Birjand, Birjand, Iran
3 Assistant Professor Department of Knowledge and Information Science, Faculty of psychology & Education, University of Birjand, Birjand, Iran
چکیده [English]

Abstract:
Objective: The purpose of this study is to rank public libraries in Khorasan Razavi province based on Multi Attribute Decision Making Method.
Methods: The study was a descriptive survey. The sample consists of a total of 98 urban public libraries under the Iraninan foundation of public libraries in Khorasan Razavi, and 100 employees and librarians working in public libraries were chosen randomly. For collection data a checklist and a researcher made questionnaire were used. The questionnaire validity was verified by professionals and experts in the field of public libraries and the reliability of questionnaire was verified and confirmed through Cronbach alpha test and test-retest method.
Results: The findings showed that the indicators in ranking public libraries through which the state of access to the libraries and collections, facility and speed of the process of membership were identified as important factors. And also overall indexes of human resources, access, services, acceptance, technology, space, equipment and resources were identified important indicators, respectively. The findings also showed that libraries of Shahid Bahonar Kakhk, Shahid Sayyad Shirazi Dargaz and Hasheminejad Bidokht were as high ranked libraries respectively. Meanwhile shohaday Mashhad, Beyt al Hoda Sabzevar and Nawab Safavi Mashhad libraries were at the bottom of the rankings list. The study showed that the rank of the majority of libraries (73 libraries) were lower than the foundation of public libraries ranking list. The results showed that there is no significant relationship between the scores of indicators used in this study. No consistency was found between the indicators of Iranian Foundation of pulic libraries and the proposed indictors used in this study.
Conclusion: It is not possible to achieve optimal scores in all evaluation indicators for a public library, and getting high scores in one evaluation indicator or more does not make it possible to identify a functioning library, so evaluating and rating public libraries should be based on multiple evaluation indicators and multi-indicator decision-making techniques that could be relevant in determining the ranking and effectiveness of a library. According to the results of the research, it is suggested that in the ranking of libraries, more attention should be paid to the quality indicators in the evaluation of libraries. It is also suggested that the decision makers of the Iranian Foundation of public libraries get the opinions of experts in public libraries, professors of information science and specialized librarians the field for collecting important indicators to evaluate public libraries. In order to make more objectivity and realizing the rating of public libraries, this study tried to rank them according to management techniques such as TOPSIS

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Ranking
  • Public libraries
  • Multi attribute decision making
  • Evaluation indicators
  • Khorasan Razavi

مقدمه

امروزه کتابخانه‌های عمومی سهم به سزایی در بالا بردن توسعه اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی جامعه داشته و بدون هیچ‌گونه تبعیضی (بدون در نظر گرفتن نژاد، مذهب، جنس، زبان و غیره) به همه اقشار جامعه خدمت می‌کنند (مزینانی،1393). با توجه به اهمیت کتابخانه‌­ها در جوامع بشری، مدیران آن باید با اصول علمی مدیریت آشنا باشند و برای دستیابی به بهره­‌وری مطلوب تصمیمات صحیح و به ‌موقع اتخاذ کنند.

از روش­‌های کاربردی و چند بعدی که بتواند با راهکاری صحیح و دقیق، عملکرد و کارایی یک کتابخانه را به‌ درستی مورد ارزیابی و سنجش قرار داده و اطلاعاتی منطقی به‌ منظور تصمیم‌گیری صحیح در اختیار مدیران قرار دهد، رتبه‌بندی[1] کتابخانه‌ها بر اساس شاخص‌های ارزیابی است. در دانش رتبه­‌بندی، فنون و رهنمودهای مختلفی ابداع و به کار گرفته ‌شده است. یکی از فنون مورد توجه پژوهشگران جهت رتبه‌بندی، فنون تصمیم‌گیری چند شاخصه[2] است (کتابی، میراحمدی، کریم پور آذر،1390). در این‌ گونه فنون چندین شاخص که گاه با هم متضاد هستند، در نظر گرفته می‌شوند. تصمیم‌­گیری چند شاخصه، فنون مختلفی دارد که در این میان فن تاپسیس[3] از شهرت و محبوبیت بیشتری نسبت به سایر فنون برخوردار است. علت کاربرد بیشتر این فن، سهولت تحلیل، دقت بالا و قابلیت کاربرد در بسیاری از موضوعات است. این فن توسط هوآنگ و یون در سال 1981 پیشنهاد شد و یکی از بهترین فنون تصمیم‌­گیری چند شاخصه است. این فن بر این مفهوم استوار است که گزینه انتخابی، باید کمترین فاصله را با راه‌حل ایده‌آل مثبت (بهترین حالت ممکن) و بیشترین فاصله را با راه‌حل ایده‌آل منفی (بدترین حالت ممکن) داشته باشد (آذر و وفایی، 1389؛ اصغرپور، 1387؛ زنگ و هوانگ[4]، 2011).

 

مرور پیشینه

در حوزه کتابخانه‌­هاٰ دهقانی سانیج و محمودی (1390) در پژوهشی با هدف شناسایی و رتبه­‌بندی معیارهای مؤثر بر مکان­‌یابی کتابخانه‌­های عمومی با بررسی متون و پژوهش‌­های مشابه، شش معیار اصلی و بیست ‌و چهار شاخص فرعی به دست آوردند.

محبوب و قشقایی (1388) به رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی جهان مبتنی بر شاخص‌های عملکرد کمی و با استفاده از رویکرد تصمیم‌گیری چند شاخصه پرداختند. در پژوهش مذکور آمار مربوط به کتابخانه‌های عمومی 39 کشور جهان در 14 شاخص و با رویکرد تصمیم‌گیری چند شاخصه ارزیابی گردید. در این پژوهش برای تعیین وزن شاخص‌ها از ترکیبی از مطالعات نظری و نظر ارزیاب و آنتروپی شانون استفاده شد و برای رتبه‌بندی شاخص‌ها نیز مدل مجموع ساده وزین­ شده مورد استفاده قرار گرفت.

جناب زاده (1396) به شرح و تفسیر MADM پرداخته و 13 شاخص مهم را در انتخاب مدل مناسب تصمیم‌گیری چند شاخصه در نظر گرفته و با استفاده از روش‌های فازی، تصمیم‌گیری چند شاخصه را مورد بحث قرار داده و در مورد نحوه رتبه‌بندی بر این اساس مواردی را تبیین نموده است.

سهیلی، سیدی، حسینی و احمدی (1397) در پژوهشی با هدف ارزیابی و رتبه‌بندی کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های جامع و صنعتی با استفاده از روش تاپسیس پرداختند. این پژوهش به روش پیمایشی-توصیفی انجام‌ شده بود. نتایج رتبه‌بندی نشان داد که کتابخانه‌های دانشگاه ارومیه، تحصیلات تکمیلی علوم پایه زنجان و شیراز به ترتیب رتبه‌های اول تا سوم را کسب کرده ‌اند همچنین دانشگاه شهید باهنر و بوعلی سینا هم در رده آخر قرارگرفته ‌اند.

محسن زاده، راداد و علی‌پور حافظی (1396) در پژوهشی به هدف شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر یکپارچه‌سازی کتابخانه‌های دیجیتالی در دانشگاه‎های علوم پزشکی کشور با استفاده از روش تاپسیس فازی پرداختند. این پژوهش از نوع پژوهش‌های کتابخانه‌ای و دلفی بود. یافته‌ها نشان داد که عوامل مؤثر بر یکپارچه‌سازی کتابخانه‌های دیجیتالی به ترتیب عبارتند از: عوامل راهبردی، فنی، دیجیتالی، سازمانی و انسانی. از نظر هم‌اندیشی خبرگان مجموعه عوامل راهبردی اولویت اول را در خصوص عوامل مؤثر بر یکپارچه‌سازی دارا بوده است.

پژوهش‌هایی نیز با دیگر روش‌های رتبه‌بندی در حوزه کتابخانه‌ها انجام‌گرفته است. زندیان، امینی قراقیه و حسن‌زاده (1397) در پژوهشی به رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی تحت پوشش نهاد کتابخانه‌های عمومی در استان آذربایجان غربی بر اساس خدمات اطلاع‌رسانی با فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی پرداختند. روش این پژوهش پیمایشی- توصیفی بود. نتایج نشان داد در بین 67 باب کتابخانه عمومی استان آذربایجان غربی، کتابخانه عمومی شیخ شلتوت مهاباد با کسب امتیاز 060/0 در رتبه اول و کتابخانه مرکزی ارومیه با کسب امتیاز 054/0 در رتبه دوم از لحاظ میزان ارائه خدمات اطلاع‌رسانی قرارگرفته ‌اند.

مکی‌‎زاده، فرزین یزدی، رضایی شریف‌آبادی (1398) در پژوهشی با هدف مقایسه و رتبه‌بندی کتابخانه‌های تخصصی و دانشگاهی بر اساس وضعیت کیفیت خدمات و میزان به‌ کارگیری نوآوری پرداختند؛ که به روش پیمایشی و از نوع کاربردی انجام‌ شده بود. جامعه پژوهش شامل کلیه کتابخانه‌های تخصصی و دانشگاهی شهر یزد بودند. یافته‌های پژوهشی حاکی از آن بود که کتابخانه‌های مورد بررسی از لحاظ شاخص‌های کیفیت خدمات دارای وضعیت مطلوبی بوده ‌اند؛ اما کتابخانه‌های تخصصی شهر یزد از وضعیت مطلوب‌تری در زمینه نوآوری نسبت به کتابخانه‌های دانشگاهی این شهر برخوردار بودند.

کتابی و دیگران (1390)، در پژوهشی با هدف ارزیابی عملکرد کتابخانه‌های عمومی استان‌ها توسط فن تحلیل پوششی داده‌ها (DEA)، در راستای محاسبه کارایی و رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی استان‌های ایران، کتابخانه‌های عمومی 30 استان کشور را بر حسب شاخص‌های ورودی و شاخص‌های خروجی مورد ارزیابی قراردادند. یافته‌های پژوهش بیانگر آن بود که کتابخانه‌های 15 استان کارا و مابقی ناکارا تشخیص داده شدند.

بیات، اسفندیاری مقدم و امیری (1395) در پژوهشی به شناسایی مهمترین شاخص‌های مورد استفاده در ارزیابی کتابخانه‌های دانشگاهی با استفاده از مدل تحلیل پوششی داده‌ها پرداختند. این پژوهش از نوع توصیفی- تحلیلی انجام ‌شده بود. جامعه آماری پژوهش شامل آن دسته از تولیدات علمی بود که در زمینه  ارزیابی کارایی کتابخانه‌های دانشگاهی با رویکرد تحلیل پوششی داده‌ها و یا شناسایی و تعیین شاخص‌های ارزیابی کارایی را مورد بحث قرار داده ‌اند. یافته‌های پژوهش حاکی از آن بود که در نهایت ده شاخص ورودی و پنج شاخص خروجی برای ارزیابی کتابخانه‌های دانشگاهی در نظر گرفته شد.

ریچمن و سامراسگاتر ریچمن[5] (2006) به یک مقایسه بین‌المللی با استفاده از تحلیل پوششی داده‌ها به ارائه چارچوبی برای ارزیابی عملکرد 118 کتابخانه دانشگاهی از کشورهای استرالیا، کانادا، آلمان، سوئیس و ایالات ‌متحده آمریکا پرداختند. آن‌ها در ارزیابی خود از فن تحلیل پوششی داده‌ها استفاده نمودند. نتایج بیانگر آن بود که تقریباً یک‌ سوم از این کتابخانه‌ها کارا و بقیه ناکارا تشخیص داده شدند.

لیو و چوآنگ[6] (2009) در پژوهشی با عنوان اندازه‌گیری عملکرد فازی در تحلیل پوششی داده‌ها با کاربرد آن در کتابخانه‌های دانشگاهی به ارزیابی عملکرد 24 کتابخانه دانشگاهی در تایوان پرداختند. آن‌ها در پژوهش خود از روش تحلیل پوششی داده‌ها به ‌صورت فازی بهره بردند که رویکردی ترکیبی است. نتایج نشان دادند از 24 کتابخانه مورد بررسی 6 کتابخانه کارا و بقیه ناکارا بودند.

با بررسی پژوهش‌های قبلی مشخص گردید که فنون مبتنی بر تصمیم‌گیری چند شاخصه کمتر در مدیریت عینی کتابخانه‌ها مورد توجه بوده است و همچنین شاخص‌­های ثابت و استاندارد شده بومی به‌ منظور رتبه­‌بندی کتابخانه‌ها در کشور تبیین نشده است و در این زمینه فقط از شاخص‌های محدود و صرفاً کمی در درجه‌بندی کتابخانه‌های عمومی استفاده‌ شده است. همچنین بررسی نتایج پژوهش‌­ها نشان داد که در زمینه رتبه‌­بندی فنون تاپسیس یکی از بهترین فنون رتبه‌­بندی سازمان­‌ها است.

در رویکرد تصمیم­گیری چند شاخصه و همچنین فن تاپسیس، تعیین شاخص‌های چندگانه به‌ صورت دقیق و قابل ‌اعتماد یکی از مهمترین مراحل تصمیم‌گیری است. وجود شاخص‌های قابل ‌اعتماد عملکردی، وسیله‌ای ضروری برای ارزیابی، پیشرفت، کارایی، اثربخشی و کیفیت خدمات است (محبوب و قشقایی، 1388). آگاهی از نتایج رتبه‌بندی با استفاده از ترکیبی از شاخص‌ها برای مدیران سازمان در تصمیم‌گیری‌های صحیح دارای اهمیت فراوانی است. ارزیابی فعالیت­‌های کتابخانه بر اساس شاخص‌های ارزیابی می­تواند اطلاعات لازم برای برنامه‌ریزی بهتر را فراهم کند و مدیران را در تصمیم‌گیری‌ها آگاه سازد. هرچند نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با توجه ویژه به شاخص‌هایی مانند مساحت ساختمان، منابع و خدمات ویژه به درجه‌بندی کتابخانه‌ها پرداخته است، اما توجه ویژه ‌بر عواملی بسیط مانند مساحت کتابخانه به‌ عنوان پایه این درجه‌بندی باعث عدم‌ کفایت، پایایی لازم و بعضی از نابسامانی­‌ها در آن شده و عموماً رتبه‌بندی‌های موجود، همخوان با وضعیت واقعی کتابخانه‌های عمومی در ایران نیست. این امر باعث بروز مشکلات ثانوی در سطوح مدیریتی و نوع نگرش مسئولان در سطح کلان در کشور شده است. در این پژوهش سعی شده تا با گردآوری اطلاعات از طریق رتبه‌بندی کتابخانه‌ها با استفاده از شاخص‌های ارزیابی و مبتنی بر یک رویکرد ریاضی تصمیم‌گیری چند شاخصه، به مدیران کتابخانه‌های مورد بررسی جهت اخذ تصمیم در برنامه‌ریزی، هدایت، کنترل، سازمان‌دهی و مدیریت منابع انسانی یاری شود.

پژوهش حاضر بر آن است تا مشخص نماید رتبه کتابخانه‌های مورد پژوهش بر اساس شاخص‌های مورد توجه ارائه‌ شده در پژوهش حاضر چگونه است؟ در همین راستا پژوهش حاضر اولویت شاخص‌های تأثیرگذار در رتبه‌بندی کتابخانه‌های خراسان رضوی را بررسی کرد و رتبه کتابخانه‌های عمومی را با استفاده از شاخص‌های به‌ دست ‌آمده بر اساس معیارهای عینی و منطقی مطابق با فنون تاپسیس محاسبه و تعیین نمود.

هدف پژوهش حاضر رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی با استفاده از شاخص‌های ارزیابی کتابخانه­ها با به‌ کارگیری فن تاپسیس است.

 

سؤالات پژوهش

1-      به ‌طور کلی وضعیت رتبه مؤلفه‌های مورد استفاده در پژوهش حاضر توسط کتابداران بر اساس فنون تصمیم­‌گیری چند شاخصه چگونه است؟

2-      کدام‌ یک از شاخص­‌های استفاده ‌شده در این پژوهش بر اساس مدل تصمیم­‌گیری تاپسیس دارای اولویت بیشتری است؟

3-      چه رابطه‌ای بین شاخص‌­های اولویت­‌بندی شده در این پژوهش وجود دارد؟

4-      وضعیت رتبه کتابخانه‌­های عمومی خراسان رضوی بر اساس هرکدام از شاخص‌­های ارزیابی توسط کتابخانه‌­ها به ‌صورت جداگانه چگونه است؟

5-      به‌ طور کلی رتبه هر یک از کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی بر اساس شاخص‌­های ارزیابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از فنون تاپسیس چگونه است؟

6-       به‌ طور کلی کتابخانه‌های عمومی استان خراسان رضوی بر اساس رتبه‌بندی تاپسیس در چه طبقاتی قرار می‌گیرند؟

7-      آیا بین نظام درجه­‌بندی کتابخانه­‌های عمومی توسط نهاد و رتبه­‌بندی تاپسیس تفاوتی وجود دارد؟

8-      چه رابطه­‌ای بین شاخص‌­های دوگانه استفاده ‌شده در این پژوهش در رتبه­‌بندی کتابخانه­‌ها وجود دارد؟

 

روش پژوهش

پژوهش حاضر از نوع کاربردی است که به روش پیمایشی- توصیفی انجام ‌شده است. این پژوهش شامل دو جامعه آماری است. جامعه اول را 98 کتابخانه عمومی شهری تحت پوشش اداره کل کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی تشکیل دادند و جامعه دوم شامل 803 نفر از کتابداران و کارکنان تحت پوشش نهاد کتابخانه‌های عمومی در استان که دارای مدرک کارشناسی ارشد و دکترا بودند. نمونه­‌گیری به‌ صورت سرشماری برای جامعه اول پژوهش 98 کتابخانه عمومی و نمونه‌­ای 100 نفری از جامعه دوم پژوهش که به‌ صورت تصادفی انتخاب شدند.

در این پژوهش از دو ابزار برای گردآوری داده‌ها استفاده‌ شده، پرسشنامه محقق ساخته (شامل 65 گویه در قالب 8 شاخص) که تمام گویه‌های این پرسشنامه از نوع بسته پاسخ بود. از آنجا که میزان امتیاز هر گزینه نسبت به هر شاخص به‌ صورت طیف لیکرت یا هر طیف قراردادی دیگری به دست می‌آید؛ در این پژوهش نیز از طیف نه ارزشی تاپسیس در جمع‌آوری داده­‌ها استفاده‌ شده است. گویه‌های مربوط به هرکدام از شاخص‌های اصلی با مطالعه مبانی نظری و پیشینه پژوهش و همچنین بهره­‌گیری از نظر متخصصان علم اطلاعات و دانش­‌شناسی و پژوهشگرانی که در زمینه رتبه­‌بندی کتابخانه­‌های عمومی دارای پژوهش بودند، طراحی گردید. برای کسب اطمینان از اعتبار و روایی پرسشنامه، از نظر اساتید و خبرگان حیطه کتابخانه‌های عمومی استفاده گردید و برای سنجش پایایی درونی از آلفای کرونباخ (0/89) استفاده شد و همچنین بعد از مدتی از اجرای آزمون، پرسشنامه بین تعدادی از نمونه پژوهش توزیع شد و پایایی ثبات پرسشنامه با استفاده از روش بازآزمایی (0/75) اندازه‌گیری شد. همچنین ابزار دوم در قالب سیاهه وارسی از آمارهای مربوط به کتابخانه­‌های تحت پوشش اداره کل کتابخانه‌­های عمومی خراسان رضوی استفاده گردید. در این پژوهش از فن تاپسیس استفاده شد که یکی از فنون تصمیم­‌گیری چند شاخصه است. این فن بر این مفهوم استوار است که گزینه انتخابی، باید کمترین فاصله را با راه‌حل ایده آل مثبت (بهترین حالت ممکن) و بیشترین فاصله را با راه‌حل ایده آل منفی (بدترین حالت ممکن) داشته باشد. از شاخص‌های آمار توصیفی و آزمون‌های استنباطی جهت اولویت‌بندی شاخص‌ها و تحلیل داده‌ها استفاده گردید.

 

یافته‌ها

در پاسخ به پرسش اول پژوهش اهمیت هر یک از گویه‌های ارزیابی کتابخانه‌های عمومی به دست آمد و به‌ منظور شناسایی دقیق میزان اهمیت گویه‌ها، از فن تاپسیس در جهت اولویت‌بندی گویه‌های مورد نظر پژوهش استفاده شد. در جدول (1) نتایج حاصل از اولویت‌بندی تعدادی از عناصر بر اساس فنون تاپسیس نشان داده‌ شده است.

 

جدول 1. میانگین اهمیت، انحراف معیار میانگین، رتبه و نمره هر گویه بر اساس رتبه‌بندی تاپسیس

 

در پاسخ به پرسش دوم با توجه به نتایج به ‌دست ‌آمده از جدول 2 شاخص نیروی انسانی با نمره رتبه 6129/0 و شاخص منابع با نمره رتبه 277/0 به ترتیب دارای بیشترین و کمترین رتبه از داده‌های مربوط به هر شاخص را دریافت کرده ‌اند.

 

جدول 2. رتبه نهایی شاخص‌ها بر اساس فن تاپسیس

در پاسخ به سؤال سوم با توجه به داده‌های حاصل از جدول شماره 3، نتایج حاصل از آزمون همبستگی پیرسون نشان داد بین کلیه شاخص‌های استفاده ‌شده در این پژوهش، در سطح 000/0>p رابطه مثبت معنی‌دار وجود دارد.

 

جدول 3. آزمون همبستگی پیرسون میان شاخص‌های مورد استفاده در پژوهش

 

 در پاسخ به سؤال چهارم با توجه به یافته‌های جدول 4 در مؤلفه میزان دسترسی به کتابخانه‌های عمومی، کتابخانه عمومی شهید صیاد شیرازی با 0/56 بیشترین مقدار دسترسی نسبت به جمعیت شهر به دست آورده است. در این مؤلفه، کمترین مقدار (0/01) به کتابخانه‌های عمومی شهر مشهد اختصاص‌ یافته است.

 

جدول 4. مقادیر بیشینه و کمینه مؤلفه‌های شاخص‌های ارزیابی کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی

 

در پاسخ به پرسش پنجم بعد از انجام محاسبات لازم و با استفاده از فن تاپسیس، امتیاز و رتبه کلی هر کتابخانه محاسبه شد. با توجه به داده‌های جدول 5 به ترتیب کتابخانه‌های شهید باهنر کاخک، شهید صیاد شیرازی درگز و شهید هاشمی نژاد بیدخت حائز رتبه بالاتری شدند و کتابخانه‌های شهدای مشهد، بیت‌الهدی سبزوار و شهید نواب صفوی مشهد در انتهای این جدول قرار گرفتند. نتایج نشان داد که اکثر کتابخانه‌های مورد بررسی بر اساس رتبه‌بندی حاصل از فن تاپسیس و شاخص‌های ارزیابی کتابخانه‌های عمومی نمره قابل قبولی به دست نیاوردند و در رتبه‌های پایین این رتبه‌بندی قرار دارند.

جدول 5. اولویت­‌های حاصل از رتبه‌بندی 98 کتابخانه عمومی خراسان رضوی بر اساس امتیاز به ‌دست‌ آمده به روش تاپسیس

 

در پاسخ به پرسش ششم بر اساس نمره به ‌دست‌ آمده از فن تاپسیس برای هرکدام از کتابخانه‌ها و برای خلاصه‌سازی و این که بتوان تفاوت بین رتبه به‌ دست ‌آمده و درجه‌بندی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور را که به کتابخانه‌ها اختصاص داده‌ شده است، به‌ صورت مقایسه‌ای استحصال نمود، نمره‌های به‌ دست‌ آمده به 9 طبقه مساوی تقسیم گردید. در جدول 6 طبقات به‌ دست‌آمده از نمره تاپسیس و تعداد کتابخانه‌های موجود در هر طبقه قید گردیده است.

 

جدول 6. رتبه تاپسیس بر اساس طبقات و تعداد کتابخانه‌های موجود در هر رتبه

 

در پاسخ به سؤال هفتم جهت تعیین تفاوت بین رتبه و درجه کتابخانه‌ها با توجه به رتبه‌ای بودن و عدم‌ تأیید فرض نرمالیته داده‌ها، با استفاده از آزمون ویلکاکسون تفاوت بین این دو نظام درجه‌بندی بررسی شد. نتایج آزمون نشان داد که در 73 مورد در رتبه‌بندی پژوهش حاضر، کتابخانه‌هایی با رتبه پایین‌تر از درجه‌بندی نهاد وجود دارد. در 11 مورد بالاتر و در 14 مورد رتبه‌های مورد نظر این پژوهش و درجه‌های نهاد مساوی یکدیگر هستند. درجه تفاوت در این آزمون در سطح معنی‌داری 0/001 رقم 6/772- به دست آمد که نشان داد بین رتبه‌بندی کتابخانه‌ها برحسب تاپسیس در پژوهش حاضر و نظام درجه‌بندی نهاد تفاوت وجود دارد.

 

جدول 7. آزمون نا پارامتریک ویلکاکسون برای بررسی تفاوت میان درجه‌بندی کتابخانه‌ها و رتبه‌بندی تاپسیس رتبه‌ها

 

در پاسخ به سؤال هشتم نتایج حاصل از آزمون همبستگی پیرسون نشان داد که بین شاخص‌های مقبولیت (0/296-r=) و تجهیزات (0/215- r=) و شاخص متناظر آن‌ها در سطح 0/05>p همبستگی منفی معنی‌داری وجود دارد اما بین شاخص‌های دسترسی، فضا، منابع، نیروی انسانی، تجهیزات، فناوری و خدمات با شاخص‌های متناظرشان رابطه‌ای مشاهده نشد.

 

جدول 8. آزمون همبستگی پیرسون بین شاخص‌های مورد استفاده در پژوهش

 

 

بحث و نتیجه‌گیری

با نگرشی کلی به پژوهش‌های پیشین می‌توان دریافت که رتبه­‌بندی سازمان­‌ها سهم عمده‌­ای در برنامه‌­ریزی بهتر و تصمیم‌گیری صحیح مدیریت ایفا می‌­کند. بهره‌­گیری از دستاوردهای رتبه‌­بندی به‌ صورت علمی و جامع می­‌تواند سازمان را به سمت کارایی بهتر سوق دهد؛ اما آمارها نشان می­‌دهد که در حوزه کتابخانه­‌های عمومی در ایران از این روش علمی بهره کمتری برده شده و مدیران و برنامه‌­ریزان کتابخانه­‌های عمومی در مدیریت کتابخانه‌های تحت پوشش خود فقط از شاخص­‌های محدود و صرفاً کمی در درجه‌­بندی این نوع کتابخانه­‌ها استفاده کرده ­اند

نتایج حاصل از فنون تاپسیس در پژوهش حاضر آشکار ساخت که رشته تحصیلی کتابداران، وضعیت دسترسی کاربران به منابع و مجموعه کتابخانه­‌ها، سادگی و سرعت فرایند عضویت در کتابخانه­‌ها نسبت به سایر عناصر مطرح ‌شده از اهمیت بالاتری برخوردار است. نتایج به ‌دست ‌آمده با پژوهش میر فخرالدینی، طحاری مهرجردی و زارعی محمودآبادی (1390) که نشان داد بعد نیروی انسانی از اهمیت بالاتری نسبت به دیگر ابعاد در ارزیابی کتابخانه­‌ها نقش دارد، همخوانی دارد. در توجیه نتایج حاصل از اولویت­‌بندی عناصر می‌توان بیان کرد که با توجه به پیشینه پژوهش و اهمیت نیروی انسانی در سازمان­‌ها و کتابخانه به ‌عنوان یک سازمان و شاید درک درست نمونه مورد بررسی از اهمیت نیروی انسانی در کتابخانه­‌ها و اهمیت شاخص نیروی انسانی در رتبه‌­بندی کتابخانه­‌ها باعث شده است، عناصر مربوط به شاخص نیروی انسانی در اولویت بالاتری قرار گیرد. با توجه به نتایج پژوهش، تقویت و توجه بیشتر به آموزش و بالا بردن سطح تحصیلات تخصصی کتابداران، امکانات رفاهی، امنیت شغلی، مشارکت در تصمیم­‌گیری، ارتقاء شغلی و بسیاری از عوامل دیگر که در میزان کارایی کتابداران نقش عمده‌­ای دارد، برای اثربخشی و کارایی سایر شاخص‌­ها و خدماتی که در کتابخانه ارائه می‌گردد، ضروری به نظر می­‌رسد.

با توجه به نتایج به‌ دست ‌آمده شاخص­‌های نیروی انسانی، دسترسی، خدمات، مقبولیت، فناوری، شاخص، تجهیزات و منابع به ترتیب بیشترین تا کمترین رتبه از داده­‌های مربوط به هر شاخص را بر اساس فنون تاپسیس دریافت کرده ­­اند. در پژوهش­‌هایی نیز به اهمیت نیروی انسانی در کتابخانه­‌ها اشاره ‌شده و وضعیت کتابداران از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفته است. زندیان، ایمنی قراقیه و حسن‌زاده (1397) و کتابی میراحمدی و کریم پور آذر (1390) پژوهش­‌هایی به ‌منظور بررسی عملکرد کتابخانه‌های عمومی انجام دادند که در اهمیت نیروی انسانی اشتراک نظر دارند.

با نگاهی به نمرات شاخص‌­ها از رتبه­‌بندی تاپسیس این نکته مشخص می­‌شود که بین شاخص‌­های دسترسی، خدمات و مقبولیت تفاوت زیادی به چشم نمی‌­خورد و از دیدگاه کتابداران اهمیت تقریباً یکسانی برای این شاخص­‌ها در رتبه‌­بندی کتابخانه­‌های عمومی در نظر گرفته‌ شده است. به نظر می­رسد که کتابخانه‌های عمومی باید به‌ صورت عادلانه­ای از هر کدام از این شاخص‌­ها برخوردار باشند و کتابداران نیز به این امر توجه کرده ­اند.

یافته­‌های پژوهش بیانگر آن است که کتابخانه­‌ها احتمالاً از نظر داشتن تجهیزات سخت­‌افزاری و تعداد رایانه­‌هایی که جوابگوی نیازهای کارمندان و مراجعه­‌کنندگان باشد و تعداد قفسه­‌های کتاب مشکل خاصی در کتابخانه­‌ها احساس نکرده ­اند؛ ولی در مورد ابزارهای تکثیر (دستگاه کپی) و تجهیزات مربوط به گروه‌­های خاص (نابینایان) و تجهیزات ذخیره­سازی با کاستی‌های عمده‌­ای روبه‌رو بوده و به نظر می‌­رسد این کاستی‌­ها در تصمیم­‌گیری کتابداران در اولویت­‌بندی شاخص­‌های تأثیرگذار در اولویت­‌بندی کتابخانه­‌ها نقش مؤثری داشته و باعث شده شاخص ارزیابی تجهیزات در اولویت­‌های پایین‌­تر قرار گیرد.

در اولویت‌­بندی شاخص‌­های ارزیابی کتابخانه­‌های عمومی از دیدگاه کتابداران، کمترین ارزش را در رتبه‌بندی کتابخانه‌ها، شاخص منابع دریافت کرده است. ابراهیمی (1390) نیز کمبود منابع را از ضعف­‌های موجود در کتابخانه‌­های عمومی کشور معرفی می­‌کند. یافته­‌های پژوهش حاضر نیز این احتمال را که ضعف منابع موجود در کتابخانه‌­ها از لحاظ عدم تناسب با نیازهای جامعه استفاده­ کننده، عدم وجود منابع الکترونیکی (کتاب، پایان‌نامه و سایر منابع)، کمبود منابع دیداری و شنیداری و منابع برای گروه­‌های خاص (نابینایان و کم‌بینایان) و فرسودگی منابع موجود در اولویت شاخص منابع، به‌ عنوان آخرین اولویت نقش داشته است روشن ساخته است. لذا به مدیریت کتابخانه‌های عمومی پیشنهاد می­‌شود تا منابع متناسب با نیازهای جامعه و مخاطبان کتابخانه­‌های عمومی فراهم گردد تا کتابخانه بتواند راهنمای استعدادهای جامعه و شکوفا کننده آن‌ها در مسیر نیل به اهداف اصیل جامعه باشد.

آنچه از نتایج پژوهش به دست آمد بیشترین نمره مربوط به شاخص نیروی انسانی است که تقریباً 40 درصد با نمره مطلوب فاصله دارد. به نظر می‌­رسد که میزان رضایت کتابداران نسبت به وضع موجود مربوط به هرکدام از شاخص­‌های مورد استفاده در پژوهش در اولویت­‌بندی شاخص‌­ها تأثیرگذار بوده است و حتی می‌توان نتایج به ‌دست ‌آمده از پژوهش را به ‌نوعی یک ارزیابی و تعیین میزان رضایت کتابداران از وضعیت موجود بر اساس هر کدام از شاخص‌­های مورد بررسی در کتابخانه‌­های عمومی تحت پوشش نهاد کتابخانه­‌های عمومی دانست.

شاخص‌­های مورد بررسی رابطه تنگاتنگی با یکدیگر دارند و می­‌توان گفت که شاخص‌­های مطرح‌ شده در پژوهش حاضر از همبستگی و محتوای مناسب و به هم پیوست‌ه­ای برخوردار بوده ­اند که مقادیر هر یک از آن‌ها با دیگری رابطه داشته است، بنابراین مجموعه این شاخص­‌ها می­‌توانند به‌ صورت یکپارچه در رتبه‌­بندی و درجه‌­بندی کتابخانه­‌ها مورد استفاده قرار گیرند. نتایج پژوهش حاضر با پژوهش میر فخرالدینی و دیگران (1390) که به اولویت­‌بندی شاخص‌­های کیفی در ارزیابی کتابخانه‌­های عمومی اهمیت خاصی قائل شده ­اند، مطابقت دارد.

با توجه به نتایج رتبه‌­بندی کتابخانه­‌های عمومی خراسان رضوی بر اساس شاخص‌­های فن تاپسیس می‌توان گفت که اکثر کتابخانه­‌های عمومی خراسان رضوی نمره قابل قبولی به دست نیاورده­ اند و در رده‌های پایین این رتبه­‌بندی قرار دارند. نتایج حاصل از این پژوهش با نتایج پژوهش‌های کتابی و دیگران (1390)، ریچمن و سامراسگاتر ریچمن (2006) و لیو و چوانگ (2009) از این نظر همخوانی دارد که آنان نیز دریافتند که اکثر کتابخانه‌های تحت بررسی کتابخانه­‌های ناکارا تشخیص داده شدند. تعداد کمی از کتابخانه­‌ها از حداکثر امتیاز در یک شاخص برخوردار بوده و دیگر کتابخانه­‌های عمومی خراسان رضوی با اختلاف فاحشی در رتبه­‌های بعدی پس ‌از آن قرارگرفته ‌اند. به نظر می‌رسد این مسئله به دلیل قرار گرفتن چند نوع کتابخانه در یک شهر بزرگ، وجود کتابخانه­‌های دانشگاهی و کتابخانه­‌های عمومی تحت پوشش سازمان­‌های دیگر (شهرداری، آستان قدس، پژوهش سراها) بوده و نحوه محاسبه شاخص‌­ها باعث شده که نمره بالاتری در رتبه کسب کنند.

دستیابی به نمره‌­های بهینه در همه شاخص‌­های ارزیابی برای یک کتابخانه عمومی در یک‌ زمان ممکن نیست و دریافت نمرات بالا در یک یا چند شاخص ارزیابی محض باعث نمی­‌شود که یک کتابخانه کارا تشخیص داده شود، بنابراین باید هنگام سنجش و رتبه‌­بندی کتابخانه‌­های عمومی از شاخص­‌های ارزیابی متعدد و فنون تصمیم­‌گیری چند شاخصه استفاده شود و همچنین به شرایط مکنون و سایر گزینه­‌ها و امکانات و دلایلی که ممکن است در تعیین رتبه و مؤثر بودن یک کتابخانه از اهمیت برخوردار باشد توجه ویژه‌­ای کرد تا بتوان به یک ارزیابی صحیح از کتابخانه و رتبه آن دست ‌یافت.

با توجه به نتایج پژوهش پیشنهاد می­‌شود، در درجه‌­بندی و رتبه­‌بندی کتابخانه‌­ها به شاخص­‌های کیفی در ارزیابی کتابخانه‌­ها نیز توجه خاص شود و همچنین مدیران اداره کل کتابخانه­‌های خراسان رضوی با شناسایی کتابخانه‌­های برتر توسط این پژوهش و پژوهش‌­های مشابه که در این راستا انجام می­‌گیرد و قرار دادن کتابخانه­‌های کارا به ‌عنوان الگو، جهت افزایش کارایی و عملکرد بهینه دیگر کتابخانه‌ها برنامه‌­ریزی کنند و مسئولین و کتابداران کتابخانه‌­هایی که رتبه پایینی در رتبه‌­بندی پژوهش حاضر به دست آورده ­اند با استفاده از تجارب و الگوبرداری از کتابخانه­‌های با رتبه بالاتر مسیر بهبود و تعالی را در عملکرد خود تدارک ببینند. همچنین پیشنهاد می­‌شود که تصمیم‌گیران نهاد کتابخانه­‌های عمومی کشور با استفاده از نظرات خبرگان حوزه کتابخانه­‌های عمومی، اساتید فرهیخته رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی و کتابداران متخصص و باسابقه، شاخص‌­های مهم در ارزیابی کتابخانه­‌های عمومی را گردآوری و بومی‌سازی نمایند؛ تا در پژوهش‌­های کاربردی در ارزیابی­‌های عینی کتابخانه­‌های عمومی کشور بتوان از آن استفاده کرد.

اگرچه با استفاده از روش­‌ها و فنون کمی می­توان به ارزیابی عملکرد، رتبه و جایگاه کتابخانه و نحوه ارائه خدمات کتابخانه پرداخت، اما امروزه ثابت ‌شده که تنها با این رویکردها نمی­‌توان سازمان­‌ها و به خصوص کتابخانه­‌ها را به نحو سودمند ارزیابی نمود؛ زیرا روش­‌های کمی صرفاً مبتنی بر آمار و ارقام هستند؛ بنابراین رویکردهای کیفی و خدمات محور در ارزیابی و رتبه­بندی کتابخانه­‌ها و سازمان­‌ها از اهمیت دوچندان برخوردار هستند. رتبه­‌بندی کتابخانه‌­ها گامی مؤثر برای کمک­‌رسانی به مدیران جهت تصمیم‌­گیری در اجرای فعالیت‌های مدیریتی است. در این راستا پژوهش حاضر از طریق رتبه­‌بندی کتابخانه‌­های عمومی خراسان رضوی با استفاده از شاخص­‌های ارزیابی و مبتنی بر یک رویکرد منطقی (مدل تاپسیس)، تلاش کرد تا گامی در یاری‌رساندن به مدیران جهت اخذ تصمیم­‌گیری در برنامه‌­ریزی، هدایت، کنترل، سازماندهی و مدیریت منابع انسانی در کتابخانه­‌ها بردارد. پژوهش حاضر همچنین تلاش نمود در راستای عینی‌سازی و واقع­گرایانه‌­تر نمودن رتبه کتابخانه‌­های عمومی و درجه‌بندی آن‌ها بر اساس فنون مدیریتی تاپسیس و تحقق اهداف ارزیابی کتابخانه­‌ها و رتبه‌­بندی آن‌ها جهت سهولت تصمیم­گیری مدیران کتابخانه‌­ها برای برنامه­‌ریزی و سایر فعالیت‌های اداره کتابخانه‌­های عمومی گام بردارد.



[1]. Ranking

2. Multi Attribute Decision Making Method

[3]. Technique for order preference by similarity to ideal solution

[4]. Tzeng & Hwang

7. Reichmann & Sommersguter- Reichmann

8. Liu & Chuang

آذر، عادل؛ وفایی، فرهاد (1389). رتبه‌بندی فنون تصمیم‌گیری چند شاخصه MADM با استفاده از برخی روش­های تصمیم‌گیری چندمعیاره در محیط فازی و مقایسه آن با رتبه­بندی به روش DEA. راهبردهای بازرگانی (دانشور رفتار)، 41، 23-38.

ابراهیمی، رحمان (1390). بررسی نقش و جایگاه کتابخانه عمومی در افزایش سرمایه اجتماعی شهروندان: مطالعه موردی شهر تهران. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، تهران.

اصغر پور، محمدجواد (1388). تصمیم‌گیری‌های چندمعیاره. تهران: دانشگاه تهران.

بیات، محمد کریم؛ اسفندیاری مقدم، علیرضا؛ امیری، مقصود (1395). بررسی شاخص‌های ارزیابی کتابخانه‌های دانشگاهی مورد نیاز مدل تحلیل پوشش داده‌ها (DEA)؛ ارائه الگوی پیشنهادی. مدیریت اطلاعات،2(3-4)، 116-143.

بهرامی، رحمت‌الله (1394). تحلیلی بر میزان توسعه‌یافتگی بخش بهداشتی و درمانی شهرستان‌های استان کردستان با استفاده از روش تاپسیس خطی. فصلنامه علمی- پژوهشی اطلاعات جغرافیایی (سپهر)، 24(96)،39-49.

جناب زاده، حانیه (1396). رتبه‌بندیفنونتصمیم‌گیریچندشاخصه"MADMبااستفادهازبرخیروش‌هایتصمیم‌گیریچندمعیارهدرمحیطفازی. کنفرانس سالانه مدیریت و اقتصاد کسب‌ و کار. تهران، ایران. 1-18

دهقانی سانیج، جلال؛ محمودی، حسن (1390). شناسایی و رتبه‌بندی معیارهای مؤثر بر مکان‌یابی کتابخانه‌های عمومی با استفاده از ANP فازی و تاپسیس فازی. فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی. 14(1)، 319-345.

زندیان فاطمه؛ امینی قراقیه حجت‌الله؛ حسن‌زاده محمد (1397). رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی استان آذربایجان غربی بر اساس خدمات کتابخانه‌ای با فرآیند تحلیل سلسله‌مراتبی. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی. ۲۴(۴)،۶۱۳-۶۳۳.

سهیلی، فرامرز؛ سیدی طاجار، حسیبه؛ حسینی، مهدی؛ احمدی، حمید (1397). رتبه‌بندی کتابخانه‌های مرکزی دانشگاه‌های جامع و صنعتی به روش تاپسیس. تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 52(3)، 13-38.

کتابی، سعیده؛ میراحمدی، سید محمدرضا؛ کریم پور آذر، آسیه (1390). ارزیابی عملکرد کتابخانه­های عمومی استان­ها توسط تکنیک تحلیل پوششی داده­ها. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی،17(1)،9-28.

محبوب، سیامک؛ قشقایی، علی (1388). رتبه‌بندی کتابخانه‌های عمومی جهان مبتنی بر شاخص‌های عملکرد کمی با استفاده از رویکرد MADM و مدل SAW. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی (پیام کتابخانه)، 15(2)،33-48.

محسن زاده، فرانک؛ رداد، ایرج؛ علیپور حافظی، مهدی (1396). شناسایی و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر یکپارچه‌سازی کتابخانه‌های دیجیتالی در دانشگاه‎های علوم پزشکی کشور با روش تاپسیس فازی. مدیریت سلامت، 20(68)، 53-64.

مزینانی، علی (1393). کتابخانه و کتابداری. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).

مشکینی، ابوالفضل؛ قاسمی، اکرم (1394). سطح‌بندی شهرستان‌های استان زنجان بر اساس شاخص‌های توسعه فرهنگی با استفاده از مدل TOPSIS. فصلنامه برنامه‌ریزی منطقه‌ای، 7، 1-11.

مکی زاده، فاطمه؛ فرزین یزدی، محبوبه؛ رضایی شریف‌آبادی، سعید (1396). مقایسهورتبه‌بندیکتابخانه‌هایتخصصیودانشگاهی بر اساسوضعیتکیفیتخدماتومیزانبه ‌کارگیرینوآوری. همایش کتابخانه‌های تخصصی: مسائل، رویکردها و فرصت‌ها. شیراز، ایران. 82-99

میر فخرالدینی، سید حیدر؛ طحاری مهرجردی، محمدحسین؛ زارعی محمودآبادی، محمد (1391). اولویت‌بندی عوامل مؤثر بر بهبود کیفیت خدمات کتابخانه‌ای بر اساس شاخص‌های مدل لایب کوال با رویکرد MADM.تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 18(4)، 449-468.