بررسی مهارتها و قابلیتهای کتابداران دیجیتال: موردپژوهی کتابداران کتابخانه‎های دانشگاهی تبریز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 عضو هیئت علمی گروه کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد همدان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی، واحد همدان

چکیده

زمینه و هدف: گسترش به‌کارگیری فناوری در کتابخانه‎ها و مراکز اطلاع‎رسانی در جوامع کنونی، ایجاد کتابخانه‎های دیجیتال[1] را در پی داشته است. و از آنجا که منابع انسانی تأثیرگذارترین مؤلفه در کتابخانه‎ها می‎باشند، می‎توان از تبدیل کتابداران سنتی به کتابداران دیجیتال[2] حایز مهارتهایی خاص در این زمینه به عنوان پیش‎نیاز تبدیل کتابخانه‎ها به کتابخانه‎های دیجیتال اشاره کرد. از این رو، پژوهش حاضر، با هدف بررسیمهارتها و قابلیتهای کتابداران دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاه‎های تبریز، علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز، انجام گرفته است.
روششناسی: برای گردآوری داده‎ها پرسشنامه‎ای تدوین شد که در برگیرندة هفت مهارت اصلی مورد نیاز کتابداران دیجیتال یعنی «مهارت آموزشی»، «مهارت پژوهشی»، «مهارت مدیریتی»، «مهارت اطلاعاتی»، «مهارت اینترنتی»، «مهارت شخصیتی» و «مهارت رایانه‎ای» است. هر مهارت اصلی نیز شامل چند زیرمهارت است که مهارتهای ذکر شده با مرور متون مرتبط با موضوع به دست آمده‎اند. در این پژوهش، 100 کتابدار از سه دانشگاه یادشده به سؤالهای مطرح در پرسشنامه پاسخ دادند.
نتایج: یافته‎ها نشان داد میانگین مقیاس مهارتهای دیجیتال 180، میانگین درجه اهمیت مهارتهای دیجیتال  54/251 و میانگین میزان توانمندی در مهارتهای دیجیتال 39/180 است. این بدین معناست که میانگین میزان توانمندی به میانگین مقیاس نزدیکتر است. همچنین، تنها 52% از کتابداران مورد پژوهش از توانمندی بالایی در انجام امور با مهارتهای دیجیتال برخوردارند، در صورتی که از نظر 90% کتابداران، داشتن مهارتهای دیجیتال دارای اهمیت است.
نتیجهگیری: به‎‎طورکلی، میزان توانمندی در مهارتهای دیجیتال در بین کتابداران مورد بررسی پایین بوده است، اما در صد بالایی از کتابداران از اهمیت مهارتهای دیجیتال آگاهند.
 



[1]. Digital libaraies.


[2]. Digital librarians.

کلیدواژه‌ها


مقدمه و بیان مسئله

پیشرفت تکنولوژی [فناوری] و اطلاعات همواره بر خدمات کتابخانه‎ها و مراکز اطلاع‌رسانی تأثیرگذار بوده است. در این بین، کتابخانه‎های دانشگاهی به دلیل دارا بودن نقشی اساسی در آموزش، تحقیق و پژوهش، از جمله اولین مراکزی هستند که در معرض تغییر و تحولات قرار می‎گیرند. در این میان، همگام بودن با فناوریهای روز، از نخستین هدفهای این کتابخانه‎هاست. برخی از کتابخانه‎های دانشگاهی در چند سال گذشته، به منظور ارائة خدمات بهتر و موفق‎تر، مجموعه‎های دیجیتالی را راه‌اندازی و برای ارائة خدمات خود، از کتابدارانی با قابلیتها و مهارتهای متفاوت با کتابداران سنتی، استفاده کرده‎اند. کتابخانه‎های دیجیتال، سازمانهایی هستند که در آنها کارکنان متخصص، به انتخاب وسازماندهی کمک برای دسترسی فکری به منابع اطلاعاتی می‎پردازند و تفسیر، توزیع و حفاظت از یکپارچگی اطلاعات دیجیتالی در مدت زمان طولانی مورد توجه قرار می‎گیرد تا از این طریق بتوان منابع اطلاعاتی دیجیتالی را با سرعت و از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه برای استفادة جامعة کاربران یا مجموعه‎ای از جوامع در دسترس قرار داد(طاهری، 1387: 22).یکی از عناصر تعیین‌کننده در دوام و موفقیت این کتابخانه‎ها، نیروی انسانی متخصص (کتابداران) است. با توجه به رویکرد حاکم بر مدیریت منابع انسانی در کتابخانه‎های سنتی، باید گفت چنین رویکردی در کتابخانه‎های دیجیتال نیز چه بسا جدی‎تر، ضروری است؛ زیرا محیط پویا و البته دیجیتال، توجه به نیروی انسانی متخصص و مدیریت کردن مهارتها و صلاحیتهای آنها را دو چندان کرده است (اسفندیاری مقدم و بیات، 1387). کتابداری دیجیتال نیز به معنای به‌کار گرفتن مجموعه‎ای از مهارتها برای گردآوری، سازماندهی، مجموعه‌سازی، اشاعه و ارزیابی اطلاعات در قالب الکترونیکی است. کتابدارانی که دارای مجموعه‎ای از مهارتها، دانش و ویژگیهای خاص محیطهای دیجیتالی هستند، از مهم‌ترین عوامل مؤثربر کارایی کتابخانه‎هایدیجیتال و تسهیل استفاده از منابع موجود در آنها به شمار می‎روند. با در نظر گرفتن خدمات و نیاز‎های کتابخانه‎های دیجیتال، مهارتهایی از قبیل «مهارت آموزشی»، «مهارت پژوهشی»، «مهارت مدیریتی»، «مهارت اطلاعاتی»، «مهارت اینترنتی»، «مهارت شخصیتی» و «مهارت رایانه‎ای» از جمله اصلی‎ترین مؤلفه‎هایی هستند که در صورت به‎کارگیری توسط کتابداران می‎توانند به ارتقای کیفیت امور مختلف در کتابخانه کمک شایانی داشته باشند. البته، هر کدام از این مهارتها دربرگیرندة چندین مهارت مرتبط دیگر نیز می‎باشند که اگر کتابداران به هر یک از قابلیتهای جزئی‎تر مجهز باشند (جدول 3) می‎توان گفت در زمینة اصلی دارای مهارت هستند. کتابداران دیجیتالی در کتابخانه‎های دانشگاهی با تکیه بر دانش کتابداری نظری و بهره‎مندی از توانمندیهای دیجیتال در عرصة عمل، می‎توانند به عنوان اصلی‎ترین عامل پیشبرد هدفهای کتابخانه‎های دیجیتال و کتابخانه‎های دانشگاهی، در نقش میانجی میان کاربران و مواد دیجیتال، خدمات ارائه دهند. به دلیل اهمیت نقش کتابداران دیجیتال در محیطهای کتابخانه‎ای برای ارتقای سطح ارائة خدمات در این سازمانها، پژوهش حاضر بر آن است تا به بررسی مهارتها و قابلیتهای کتابداران دیجیتال در دانشگاه‎های تبریز، علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز بپردازد و در پی پاسخگویی به این سؤال اصلی است که اهمیت مهارتهای دیجیتال و توانمندی کار با آنها از دیدگاه کتابداران مورد بررسی، چگونه است؟

سؤالهای اساسی پژوهش

  1. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای آموزشی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  2. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای پژوهشی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  3. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای مدیریتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  4. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای اطلاعاتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  5. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای اینترنتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  6. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای شخصیتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  7. از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای رایانه‎ای در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی چگونه است؟
  8. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای آموزشی چگونه است؟
  9. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای پژوهشی چگونه است؟
  10. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای مدیریتی چگونه است؟
  11. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای اطلاعاتی چگونه است؟
  12. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای اینترنتی چگونه است؟
  13. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای شخصیتی چگونه است؟
  14. میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای رایانه‎ای چگونه است؟

پیشینة پژوهش

«چگونه یک کتابدار دیجیتال بسازیم»، عنوان مقاله‎ای است که در آن «هاستینگو تننت»(Hasting and Tannent, 1996) حرفه کتابداری را بررسی و اشاره می‌کنند که اصلی‎ترین مؤلفه در کتابخانه‎های دیجیتال، کتابداران دیجیتال هستند. کتابخانه‎های دیجیتال به کتابداران دیجیتال نیاز دارند تا مجموعه‎های دیجیتال را  فراگرفته، انتخاب و سازماندهی نمایند، در دسترس قرار دهند و حفظ کنند. خدمات دیجیتال نیز باید طراحی شده به کار گرفته شوند و مورد حمایت قرار گیرند. همچنین، در این مقاله به آموزشهای مورد نیاز کتابداران نیز اشاره شده است. «چوئیو راسموسن»(Choi and Rasmussen, 2006) نیز در پژوهش خود با عنوان «برای آموزش کتابداران دیجیتال چه چیز‎هایی مورد نیاز است؟» به این نتیجه رسیده‌اند که به دلیل تغییرات ناشی از افزایش مقدار اطلاعات که به شکل دیجیتال قابل دسترسی است، آموزش کتابداران دیجیتال امری ضروری است. برای طراحی و ارائة درسها و روشهای تدریس مناسب برای آموزش کتابداران دیجیتال ماهر، آموزش دهندگان می‎توانند از بازخورد کتابداران فعلی استفاده کنند تا بتوانند به طور دقیق مهارتهای مورد نیاز کتابداران دیجیتال را برای مؤثر بودن در محیطهای کاری دیجیتال، تعیین کنند.

«چوئیو راسموسن»(Choi and Rasmussen, 2006) همچنین در مقاله‎ای دیگر با عنوان «کتابداران دیجیتال چه می‎کنند؟» به این مورد اشاره کرده‌اند از آنجا که فعالیتها و اقدامهای کتابخانه‎ای رو به تکامل است، کتابخانه‎های مدل سنتی که بر منابع و خدمات فیزیکی تمرکز دارند، به مدل مدرن تغییر شکل می‎دهند. در این راستا، منابع و خدمات کتابخانه‎ای نیز برای ارائة آموزش و یادگیری و تحقیق، به قالب دیجیتال تغییر یافته‌اند و این تحول بر نقشها و فعالیتهای متناسب با مهارتهای کسب شدة جدید مؤثر واقع شده است. «عقیلی و اسفندیاری مقدم»(Aqili and Isfandyari-Moghaddam, 2008) در مقالة خود با عنوان «پر کردن شکاف دیجیتال: تأملی بر نقش کتابداران و متخصصان اطلاعات در هزار‎ة سوم»، نشان داده‌اند که چگونه اصطلاح رایج شکاف دیجیتال، از عبارتهای منسوخی چون «دارا‎ها و ندار‎های اطلاعاتی» و« اطلاعات ناقص و کامل» ریشه می‎گیرد. این مقاله به نقش کتابداران و اطلاع‌رسانان در پر کردن شکاف دیجیتالی پرداخته و افزوده است که شکاف دیجیتال، افرادی را که به فناوریهای اطلاعاتی و ارتباطی دسترسی دارند و ندارند، در رسیدن به منابع دچار مشکل می‌کند. هم‎اکنون سعی بر این است که هر شخصی خود، امکان دسترسی و اشتراک‌گذاری اطلاعات را داشته باشد. درهمین راستا، «چوئی و راسموسن»(Choi and Rasmussen, 2009) در مقاله‎ای با عنوان «کدام شرایط و مهارتها بر موقعیتهای شغلی کتابداران تأثیرگذار می‎باشند؟» به بیان تأثیر مهار‎تها و ویژگیهای کتابداران دیجیتال بر موقعیتهای شغلی آنان در کتابخانه‎های دیجیتال می‌پردازند و بر این مسئله تأکید دارند که با تکامل فعالیتها و اقدامهای کتابخانه‎های دیجیتال، کتابخانه‎های سنتی که بر منابع فیزیکی تمرکز دارند، به مدلهای مدرن گرایش پیدا کرده‌اند. از این‌رو، منابع و خدمات کتابخانه‌ای برای ارائة آموزش، یادگیری و تحقیق به قالب دیجیتال تغییر یافته‌اند و این تحول نیز بر نقشها و فعالیتهای متناسب با مهار‎تهای کسب شدة جدید، مؤثر واقع شده است.

«فرج پهلو و دانش» (Farajpahlou and Danesh, 2009) نیز در مقالة خود با عنوان «ملزومات شغلی برای کتابداران سیستمها در کتابخانه‎های دانشگاهی ایران» هدف از ارائة این مقاله را فراهم آوردن و پیشنهاد دادن یک توصیف شغلی برای کتابداران سیستم و تعیین کردن موقعیتهای آنان در کتابخانه‎های دانشگاهی ایران ذکر کرده‌اند. این تحقیق سعی دارد تعریفی جدید برای شغل کتابداران ارائه دهد. «اُحاجی»(Ohaji, 2010) نیز در پژوهش خود با عنوان «تغییر ظاهر حرفه‎ای کتابداران، با تمرکز بر موقعیت کاری در کتابخانه‎های دانشگاهی امریکا»، آورده است: افزایش قابلیت ایجاد و استفاده از منابع تکنولوژیکی در فرایند کتابخانه بویژه در عصر اطلاعات، کتابخانه و کتابداری را به طور غیر منتظره‎‎ای به سوی دیجیتالی شدن سوق می‎دهد. به این منظور، کتابداران سعی در بازتعریف مجموعه مهارتهای جدید در رأس مهارتهای اصلی کتابداری دارند و در نتیجه، سبک، وضعیت و موقعیت جدیدی در رویارویی با کتابخانه‎های دیجیتال در انتظار آنان است.

«لونگو واگان» (Leong and Vaughan, 2010) نیز در یک مطالعة موردی با عنوان «تجهیز کتابداران جدید به حرفه و تأثیر سازمانی» فعالیتها و نتایج کار یک گروه از کتابداران جدید را بررسی کرده‌اند. در این مقاله، هدفهای کتابداران مورد بررسی بدین‌صورت بیان شده است: افزایش شبکه‎سازی حرفه‎ای، ارتقا و بهبود موقعیتهای شغلی، افزایش رضایت شغلی، حفظ انگیزة کارکنان، رشد حس مسئولیت‎پذیری شرکت‌کنندگان در کارهای اداری و افزایش تمایل به ارائة ایده‌های خوب برای بهبود خدمات.

در ایران، «رضایی شریف‎آبادی»(1381) در پژوهش خود با عنوان «گامی به سوی کتابخانه‎های دیجیتالی، زمینه‎ها و چالشهای موجود» بر آن است تا با اشاره به زمینه‎های موجود برای ایجاد کتابخانه‎های دیجیتال در داخل کشور، به چالشهای پیش روی کتابداران دیجیتال اشاره کند. «کوشا»(1381) نیز در مقاله‎‎ای با عنوان «کتابداری دیجیتال: مهارتهای مورد نیاز برای ارائه خدمات به استفاده‎کنندگان در عصر کتابخانه‎های دیجیتال»، به بیان مهارتهای مورد نیاز برای اداره و ایجاد کتابخانه‎های دیجیتال می‎پردازد. وی در این پژوهش به این نتیجه رسیده است که کتابداران امروزی باید در ارائة خدمات اطلاع‌رسانی، هم مجموعه‎های چاپی و هم دیجیتالی را مد نظر قرار دهند. همچنین، به این مسئله اشاره شده است که فراگیری مهارتهای دیجیتال به عنوان مقابله با اندیشه‎ها و تفکرات سنتی کتابداری و مهارتهای ارزشمند گذشته نیست.

همچنین، «منصوریان»(1381) در مقالة خود با عنوان «مروری بر نقش کتابداران در کتابخانه‎های عصر دیجیتال» نقش کتابداران دیجیتال را به اجمال بررسی و به این مورد اشاره کرده است که با گسترش منابع الکترونیکی، نه تنها نقش کلیدی کتابداران در کتابخانه‎ها کم‌رنگ نمی‎شود، بلکه بر اهمیت آن نیز افزوده خواهد شد. نتیجة این تحقیق این بود که اگر کتابداران بر اهمیت حرفة خود آگاه باشند و بتوانند به درستی نقش خویش را در شرایط جدید تعریف و تبیین کنند، بیشتر و مؤثر‎تر به ارائة خدمات دیجیتال در محیطهای دیجیتالی خواهند پرداخت. «دانش» (1385) نیز در مقاله‌ای با عنوان «بررسی مسئولیتها، نقشها، ویژگیها و نیاز‎های آموزشی کتابداران سیستمها: مروری اجمالی بر پیشینه‎ها»، مسئولیتها، نقشها و مهارتهای مورد نیاز کتابداران سیستمها را برای مدیریت فناوریهای نوین کتابخانه‎ای آشکار می‎سازد. وی همچنین دوره‎های آموزشی رسمی و تخصصی کتابداری سیستمها و نیاز‎های آموزشی مهم این گروه از کتابداران را برای انجام وظایف محوله شرح داده و خاطرنشان کرده است که کتابداران سیستمها زمانی در انجام وظایف محوله موفق خواهند بود که دارای ویژگیهایی باشند که بتوانند از آنها در انجام مسئولیتهای خود استفاده کنند. وی در بیان عوامل شکست برخی از کتابداران سیستمها در انجام مسئولیتهایشان، نبود آموزشهای علمی و اصولی در این زمینه را بر شمرده است.

از مرور مقاله‌های در دسترس چنین نتیجه‎گیری می‎شود که کتابداران، متولیان گردآوری، سازماندهی و اشاعة دانش در جهت افزایش آگاهی جامعة بشری معرفی شده‌اند و این مهم تنها زمانی میسّر می‎شود که کتابداران خود را به مهارتهایی در جهت بهره‎گیری بهینه از امکانات موجود، مجهز کنند. در این بین، موقعیتهای بسیاری برای کتابداران وجود دارد تا بتوانند در زمینة وظایف و مسئولیتهایی که در کتابخانه‎های دیجیتال دارند، آموزش ببینند. بررسیها نشان می‎دهد فناوری رایانه‎ای بر موقعیتهای کتابخانه و نیاز‎های آنها تأثیر داشته و مهارتهای کتابداران نیز در طول زمان و مطابق با پیشرفتهای جدید در عرصة فناوری، تغییر و رشد میکند. نتیجة به دست آمده از این بررسیها نشان می‎دهد ایجاد کتابخانه‎های دیجیتالی در کنار کتابخانه‎های سنتی، امری اجتناب ناپذیر است که نباید شتابزده و ناآگاهانه به سمت آن گام برداشت.

روششناسی

جامعة آماری پژوهش حاضر را کتابداران کتابخانه‎های دانشگاه تبریز، دانشگاه علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز تشکیل می‎دهند.

 

جدول 1. دانشگاه‎های مورد پژوهش و تعداد کتابداران آنها

دانشگاه

تعداد کتابدار

دانشگاه تبریز

32

دانشگاه علوم پزشکی تبریز

48

دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز

20

جمع

100

پژوهش حاضر از نوع کاربردی است که به روش توصیفی تحلیلی، میزان مهارتهای کتابداران را در 3 دانشگاه تبریز، دانشگاه علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز با استفاده از پرسشنامة محقق‌ساخته‎ای که بر اساس مرور متون مرتبط با موضوع (جدول 2) طراحی شده است، مورد ارزیابی قرار می‎دهد.

 

جدول2. متون مورد استفاده و مهارتهای ذکر شده در آنها

نویسندگان

مهارتهای ذکر شده

احاجی (Ohaji, 2010)

آموزش و یادگیری مداوم، راهنمایی و آموزش کاربران، توانایی سریع مباحث نوین، برنامه‌ریزی راهبردی، مدیریت منابع انسانی و مالی، مدیریت مجموعه‎های دیجیتال، سازماندهی اطلاعات، آشنایی با وب، طراحی پرتال، آشنایی با ابزار‎های جستجوی وب، آشنایی با پایگاه‎های اطلاعاتی، طراحی وب سایت، آشنایی با پادکست[1] و شبکه‎های اجتماعی و RSS[2]، انعطاف‌پذیری، تمایل طبیعی به پذیرش خطر، پذیرش تغییرات و استفاده از آن به عنوان فرصتی برای پیشرفت، داشتن روحیة کار تیمی بالا، آشنایی با زبانهای برنامه‌نویسی، آشنایی با زبانهای نشانه‌گذاری، آشنایی با معماری شبکه، آشنایی با OCR[3]

اسفندیاری مقدم و بیات (2008)

Isfandyari-Moghaddam and Bayat (2008)

راهنمایی و آموزش کاربران، آموزش مهارتهای سواد اطلاعاتی، داشتن مهارتهای سواد اطلاعاتی، آشنایی با فرایند پژوهش، آشنایی با پژوهشهای کمّی الکترونیکی، مدیریت بحران، سازماندهی اطلاعات، آشنایی با تحلیل، تفسیر و تبدیل اطلاعات، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی، آشنایی با وب، آشنایی با ابزارهای جستجوی وب، آشنایی با پایگاه‎های اطلاعلاتی، طراحی پرتال، انعطاف‌پذیری، داشتن قوة ابتکار، تمایل طبیعی به پذیرش خطر، ظرفیت و توانایی انجام امور به طور مستقل، پذیرش تغییرات و استفاده از آن به عنوان فرصتی برای تغییر، احترام به اخلاق حرفه‎ای، داشتن روحیه کار تیمی بالا، آشنایی با زبانهای نشانه‎گذاری، آشنایی باOCR

فرج پهلو و دانش (2009)

Farajpahlou and Danesh (2009)

راهنمایی و آموزش کاربران، آشنایی با فرایند پژوهش، شناخت اصول و قواعد مدیریت، سازماندهی اطلاعات، آشنایی با تحلیل، تفسیر و تبدیل اطلاعات، داشتن قوة ابتکار، داشتن روحیة کار تیمی بالا، طراحی سیستم کتابخانه‎

پری (Parry, 2008)

آموزش مهارتهای سواد اطلاعی، داشتن مهارتهای سواد اطلاعاتی، مدیریت منابع انسانی و مالی، بازاریابی، مدیریت زمان، آشنایی با وب، آشنایی با پایگاه‌های اطلاعاتی، انعطاف‌پذیری، داشتن قدرت تفکر تحلیلی و انتقادی، داشتن قوة ابتکار، کنجکاوی، احترام به اخلاق حرفه‎ای، داشتن روحیة کار تیمی بالا، طراحی سیستم کتابخانه‎ای

شیه (Sheih, 2009)

آموزش مهارتهای سواد اطلاعی، داشتن مهارتهای سواد اطلاعاتی

چوئی و راسموسن Choi and Rasmussen, (2006)

مدیریت منابع انسانی و مالی، آشنایی با تحلیل، تفسیر و تبدیل اطلاعات، حفاظت دیجیتالی، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی، داشتن روحیه کار تیمی بالا، آشنایی با زبانهای نشانه‌گذاری

باودن و همکاران

(Bawden et al., 2005)

مدیریت مجموعه‎های دیجیتال، آشنایی با اینترنت، آشنایی با وب، آشنایی با ابزارهای جستجوی وب، طراحی پرتال،

کُرل (Corrall, 2010)

مدیریت مجموعه‎های دیجیتال

سو و تد Saw and (Todd, 2007)

انعطاف‌پذیری، داشتن قدرت تفکر تحلیلی و انتقادی، داشتن قوة ابتکار، پذیرش تغییرات و استفاده از آن به عنوان فرصتی برای پیشرفت، داشتن روحیة کار تیمی بالا، مهارت در شناخت نیاز کاربران.

 

تعداد کلّ سؤالهای پرسشنامه 60 مورد، شامل 7 مهارت اصلی مورد نیاز کتابداران دیجیتال و مهارتهای فرعی است که در زیرمجموعة آنها قرار گرفته‌اند:

 

جدول3. مهارتهای کتابداری دیجیتال بر اساس متون مرتبط

الف) مهارتهای آموزشی

1

آموزش و یادگیری مداوم

2

راهنمایی و آموزش کاربران

3

توانایی یادگیری سریع مباحث نوین

4

به کارگیری مصاحبة مرجع در ارائه خدمات به کاربران دیجیتال

5

آموزش مهارتهای سواد اطلاعاتی

ب) مهارتهای پژوهشی

6

آشنایی با انواع پژوهش (پژوهش عملیاتی، اقدام پژوهی، امکان‎سنجی)

7

داشتن مهارتهای سواد اطلاعاتی

8

آشنایی با فرایند پژوهش

9

آشنایی با پژوهشهای کمّی الکترونیکی (وب‎سنجی، مطالعات اینترنتی و...)

10

توانایی تحلیل آماری

ج) مهارتهای مدیریتی

11

شناخت اصول و قواعد مدیریت

12

توانایی تشخیص اولویتهای سازمانی

13

برنامه‎ریزی راهبردی

14

سنجش و ارزیابی عملکرد خدمات کتابخانه

15

به کارگیری و پیاده‎سازی انواع فناوری‎

16

مدیریت منابع انسانی و مالی

17

بازاریابی

18

مدیریت زمان

19

مدیریت بحران

20

مدیریت مجموعه‎های دیجیتال

21

مدیریت محیطهای مجازی

22

مدیریت حقوق/ قوانین حق مؤلف

د) مهارتهای اطلاعاتی

23

سازماندهی اطلاعات

24

آشنایی با تحلیل، تفسیر و تبدیل اطلاعات

25

آشنایی با فنون تولید مدارک، فایلها و فرمتهای دیجیتال مثل doc، pdf و...

26

حفاظت دیجیتالی

27

چکیده‎نویسی و نمایه‎سازی

28

مهارتِ استفاده از فناوریهای اطلاعاتی جهت دسترسی آزاد به اطلاعات

29

داشتن ارتباطات علمی

30

آشنایی با دبیزش (مهارت در دسترسی، سازماندهی و اشاعة منابع دیجیتالی)

ه‍ ) مهارتهای اینترنتی

31

آشنایی با اینترنت

32

آشنایی با وب

33

آشنایی با ماهیت و انواع کتابخانه‎های دیجیتال

34

آشنایی با منابع الکترونیک مانند e-book, e- journal و ...

35

مهارت در ارائه خدمات مبتنی بر وب

36

آشنایی با ابزار‎های جستجوی وب

37

آشنایی با پایگاه‌های اطلاعاتی

38

طراحی وب سایت

39

طراحی پرتال (درگاه)

40

آشنایی با پادکست، RSS و شبکه‎های اجتماعی

و) مهارتهای شخصیتی

41

انعطاف‌پذیری

42

داشتن قدرت تفکر تحلیلی و انتقادی

43

داشتن قوة ابتکار

44

کنجکاوی

45

تمایل طبیعی به خطر‎پذیری

46

ظرفیت و توانایی انجام امور به طور مستقل

47

پذیرش تغییرات و استفاده از آن به عنوان فرصتی برای پیشرفت

48

احترام به اخلاق حرفه‎ای

49

داشتن روحیة کار تیمیِ بالا

50

مهارت در شناخت نیاز کاربران

51

شناخت حقوق مالکیت معنوی

ز) مهارتهای رایانهای

52

طراحی سیستم کتابخانه‎ای

53

داشتن مهارت در خودکارسازی

54

آشنایی با زبانهای برنامه‎نویسی

55

آشنایی با زبانهای نشانه‎گذاری

56

آشنایی با مهارتهای فتوشاپ

57

آشنایی با معماری شبکه

58

آشنایی با مهارتهای ICDL [4]

59

آشنایی با OCR (تبدیل مدارک دیجیتال شده به مدارک قابل پردازش)

60

آشنایی با نشر الکترونیک

روایی و پایایی پرسشنامه

پس از تدوین پرسشنامه بر اساس استاندارد‎ها و مرور متون مرتبط، به منظور تأمین روایی، پرسشنامه برای10 متخصص که در زمینة کتابداری دیجیتال فعالیتهای قابل توجهی داشتند فرستاده و از نظرهای آنها در شکل‎دهی نهایی سؤالها استفاده شد. روایی پرسشنامه توسط استاد راهنما نیز تأیید گردید.همچنین، برای بررسی پایایی، در یک آزمون مقدماتی، پرسشنامه بین 30 نفر از کتابداران 3 دانشگاه توزیع شد. برای انجام این بررسی، از روش آلفای کرونباخ استفاده گردید. از آنجا که ضریب آلفای محاسبه شده برای درجه اهمیت برابر 985% و برای میزان توانمندی 974% می‎باشد و چون هر دو مقدار بزرگتر از 7% هستند، پرسشنامة مورد نظر دارای پایایی قابل قبولی است. در این پژوهش، علاوه بر روش آلفای کرونباخ، از روش تصنیف (دو نیمه کردن) نیز برای بررسی ضریب پایایی و درجه اهمیت و میزان توانمندی مهارتهای مورد نیاز، استفاده شده است.

تجزیه و تحلیل دادهها

الف) اطلاعات جمعیت شناختی

دانشگاه محل خدمت: 48% کتابداران مربوط به دانشگاه علوم پزشکی تبریز، 20% مربوط به دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز و 32% مربوط به کتابداران دانشگاه تبریز می‎باشد و بیشترین و کمترین مقدار به ترتیب مربوط به دانشگاه علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز است.

جنسیت: 72% کتابداران زن و 28% مرد هستند.

تحصیلات: 8% کتابداران دارای مدرک تحصیلی دیپلم، 66% لیسانس، 25% فوق لیسانس و 1% دکتری هستند. بیشترین و کمترین درصد از نظر مدرک تحصیلی، به ترتیب مربوط به کتابداران دارای مدرک لیسانس و دکتری است.

سن: 2% بین 25-20 سال، 49% بین 35-26 سال، 39% بین 45-36 سال و 10% بیش از 46 سال دارند. بیشترین تعداد کتابداران از نظر سن، مربوط به گروه سنی 35-26 سال و کمترین تعداد مربوط به گروه سنی 25-20 سال است.

سابقة خدمت: 5% سابقة کار زیر یک سال، 12% سابقة کار بین 1 تا 5 سال، 29% سابقة کار بین 6 تا 10 سال، 41% سابقة کار بین 11 تا 20 سال و 13% سابقه کار بین 21 تا 30 سال دارند. با توجه به جدول و نمودار مربوط، بیشترین درصد مربوط به کتابداران دارای سابقة کار بین 11 تا 20 سال و کمترین درصد مربوط به کتابداران دارای سابقة خدمت زیر 1 سال است.

سمت: 8% کتابداران سمت خود را مشخص نکرده‎اند. 71% دارای سمت کتابدار، 3% دارای سمت مسئول سفارشات، 5% سمت رئیس، 5% سمت کارشناس کتابهای مرجع، 7% دارای سمت فهرست‌نویس و 1% دارای سمت متصدی اطلاعات کتابخانه می‎باشند. با توجه به جدول و نمودار مربوط، بیشترین تعداد مربوط به سمت کتابدار با 71% و کمترین تعداد یعنی 1% مربوط به متصدی امور کتابخانه است.

ب) پاسخگویی به سؤالهای پژوهش

سؤال اول: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای آموزشی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارت آموزشی از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 81/20، دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز 50/18 و دانشگاه تبریز 66/22 است. میانگین اهمیت مهارت آموزشی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی به میانگین مقیاس 15 نزدیکتر است. 100% کتابداران دانشگاه تبریز گفته‌اند داشتن مهارتهای آموزشی در ارائه خدمات دیجیتال حایز اهمیت است، در صورتی که این میزان از نظر کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز 70% است. بر اساس نظرهای ابراز شدة کتابداران، میزان اهمیت مهارت آموزشی از دیدگاه کتابداران دانشگاه تبریز بالاتر از کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد تبریز است.

سؤال دوم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای پژوهشی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی، چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارت پژوهشی از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 17/49، و دانشگاه تبریز 91/54 است. میانگین اهمیت مهارت پژوهشی از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز به مقیاس 36 نزدیکتر است. 100% از کتابداران دانشگاه تبریز گفته‌اند کتابداران دانشگاه برای مهارت پژوهشی اهمیت زیادی قایل هستند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 75% است. بر اساس نظرهای ابراز شده کتابداران، میزان اهمیت مهارت پژوهشی از دیدگاه کتابداران دانشگاه تبریز بالاتر از کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد اسلامی تبریز است.

سؤال سوم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای مدیریتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارت مدیریتی از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 17/49، دانشگاه آزاد تبریز 44.05 و دانشگاه تبریز 91/54 است. میانگین اهمیت مهارت مدیریتی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز به میانگین مقیاس 36 نزدیکتر است. 100% کتابداران دانشگاه تبریز گفته‌اند کتابداران دانشگاه برای مهارت مدیریتی اهمیت بسیاری قایلند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 75% است. بر اساس نظر کتابداران دانشگاه تبریز، میزان اهمیت مهارت مدیریتی، از کتابداران دانشگاه‎های علوم پزشکی تبریز و دانشگاه آزاد تبریز بالاتر است.

سؤال چهارم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای اطلاعاتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارت اطلاعاتی از منظر کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 40/35، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 40/29 و دانشگاه تبریز 34/38 می‎باشد. میانگین اهمیت مهارت اطلاعاتی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی به میانگین مقیاس 24 نزدیکتر است. 7/91% کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز گفته‌اند کتابداران دانشگاه از نظر اهمیت قایل شدن برای مهارتهای اطلاعاتی در حد بالا هستند، در صورتی که 65% کتابداران دانشگاه آزاد اظهار کرده‌اند کتابداران آن دانشگاه برای مهارتهای اطلاعاتی در حد بالا اهمیت قایلند. بر اساس نظر کتابداران، میزان اهمیت مهارتهای اطلاعاتی از نظر کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز، بالاتر از کتابداران دانشگاه‎های آزاد تبریز و دانشگاه تبریز است.

سؤال پنجم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای اینترنتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی، چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارتهای اینترنتی از نظر کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 73/44، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 2/33 و دانشگاه تبریز 87/44 می‌باشد. میانگین، اهمیت مهارتهای اینترنتی از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز به میانگین مقیاس 30 نزدیکتر است. 7/93% از کتابداران دانشگاه علوم پزشکی اظهار نظر کرده‌اند برای مهارتهای اینترنتی در حد بالا اهمیت قایلند، در حالی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 65% است. همچنین، میزان اهمیت مهارتهای اینترنتی از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی بالاتر از کتابداران دانشگاه‎های تبریز و آزاد است.

سؤال ششم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای شخصیتی در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی چگونه است؟

بر این اساس،

 

 

 میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارتهای شخصیتی از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 81/48، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 10/43 و دانشگاه تبریز 16/50 می‎باشد. میانگین اهمیت مهارتهای شخصیتی از نظر کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی به میانگین مقیاس 33 نزدیکتر است. 100% کتابداران دانشگاه تبریز اظهار نظر کرده‌اند داشتن مهارتهای شخصیتی در ارائه خدمات دیجیتال برای آنان مهم است، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 80% است. همچنین، میزان اهمیت مهارتهای شخصیتی از نظر کتابداران دانشگاه تبریز، بالاتر از کتابداران دانشگاه‌های علوم پزشکی تبریز و آزاد تبریز است.

سؤال هفتم: از دیدگاه کتابداران مورد پژوهش، میزان اهمیت مهارتهای رایانهای در ارائه خدمات دیجیتال در کتابخانههای دانشگاهی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان اهمیت مهارتهای رایانه‎ای از نظر کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 04/34، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 50/29 و دانشگاه تبریز 28/37 می‎باشد. میانگین اهمیت مهارتهای رایانه‎ای کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز، به میانگین مقیاس 27 نزدیکتر است. 50/87% کتابداران دانشگاه تبریز گفته‌اند برای مهارتهای رایانه‎ای در حد بالا اهمیت قایل هستند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 55% است. بر این اساس، میزان اهمیت مهارتهای رایانه‎ای از دیدگاه کتابداران دانشگاه تبریز، بالاتر از همتایانشان در دانشگاه‎های علوم پزشکی تبریز و آزاد اعلام شده است.

سؤال هشتم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای آموزشی چگونه است؟

طبق یافته‎های پژوهش، میانگین مقیاس میزان توانمندی مهارت آموزشی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 20/15، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 45/15 و دانشگاه تبریز 28/17 می‎باشد. میانگین توانمندی مهارت آموزشی کتابداران دانشگاه آزاد به میانگین مقیاس 15 نزدیکتر است. 60% کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز اظهار داشتند از نظر توانمندی در مهارتهای آموزشی در حد بالا هستند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز معادل 1/52% است. بر این اساس، میزان توانمندی در مهارتهای آموزشی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز بالاتر از کتابداران دانشگاه‎های علوم پزشکی و تبریز اعلام شده است.

سؤال نهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای پژوهشی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان توانمندی در خصوص مهارتهای پژوهشی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 17/14، دانشگاه آزاد تبریز 05/14 و دانشگاه تبریز 84/14 می‎باشد. میانگین توانمندی مهارتهای پژوهشی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز به میانگین مقیاس 15 نزدیکتر است. همچنین، 45% کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز گفته‌اند از نظر توانمندی در خصوص مهارتهای پژوهشی در حد بالا هستند، در صورتی که 60/40% کتابداران دانشگاه تبریز اظهار داشته‌اند از نظر توانمندی در مهارتهای پژوهشی در حد بالا هستند. به این ترتیب، میزان توانمندی مهارت پژوهشی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز بالاتر از کتابداران دانشگاه‎های پزشکی و تبریز اعلام شده است.

سؤال دهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای مدیریتی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان توانمندی مهارت مدیریتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 44/34، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 60/36 و دانشگاه تبریز 00/36 می‎باشد. میانگین توانمندی در مهارتهای مدیریتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی از میانگین مقیاس 36 کمتر است. 55% کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز گفته‌اند از نظر توانمندی در مهارتهای مدیریتی در حد بالا هستند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه تبریز معادل 8/43% است. به این ترتیب، میزان توانمندی در مهارتهای مدیریتی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز بالاتر از کتابداران دانشگاه‎های علوم پزشکی و تبریز اعلام شده است.

سؤال یازدهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای اطلاعاتی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده

 

 

، میانگین مقیاس میزان توانمندی در مهارتهای اطلاعاتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 40/35، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 4/29 و دانشگاه تبریز 88/22 می‎باشد. میانگین توانمندی در مهارتهای اطلاعاتی کتابداران دانشگاه تبریز از میانگین مقیاس 24 کمتر است. 8/95% از کتابداران دانشگاه علوم پزشکی اظهار داشته‌اند از نظر داشتن توانمندی در مهارتهای اطلاعاتی در حد پایین هستند، درصورتی که 7/93% کتابداران دانشگاه تبریز گفته‌اند از نظر توانمندی آنها در این مهارتها در سطح پایین قرار دارند. بر این اساس، میزان توانمندی مهارت اطلاعاتی کتابداران دانشگاه پزشکی پایین‎تر از کتابداران دانشگاه‌های آزاد اسلامی و تبریز اعلام شده است.

سؤال دوازدهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای اینترنتی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان توانمندی در مهارتهای اینترنتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 73/44، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 2/35 و دانشگاه تبریز 87/44 می‎باشد. میانگین توانمندی در مهارتهای اینترنتی کتابداران دانشگاه تبریز به میانگین مقیاس 30 نزدیکتر است. 2/54% کتابداران دانشگاه علوم پزشکی اظهار داشته‌اند از نظر توانمندی در مهارتهای اینترنتی در حد بالا هستند، درصورتی که 70% کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی گفته‌اند از نظر توانمندی در این مهارتها در حد پایین قرار دارند. می‎توان نتیجه گرفت که میزان توانمندی در مهارتهای اینترنتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی، از کتابداران دانشگاه‌های آزاد اسلامی و تبریز بالاتر است.

سؤال سیزدهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای شخصیتی چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان توانمندی در مهارتهای شخصیتی کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 62/39، آزاد اسلامی تبریز 75/38 و دانشگاه تبریز 28/39 می‎باشد. میانگین توانمندی در مهارتهای شخصیتی کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی به میانگین مقیاس 33 نزدیکتر است. همچنین، 2/81% کتابداران دانشگاه علوم پزشکی اظهار داشته‌اند از نظر توانمندی در این مهارتها در حد بالا هستند، در صورتی که این میزان از دیدگاه کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز معادل 75% است. بنابراین، می‎توان نتیجه گرفت که کتابداران دانشگاه علوم پزشکی به لحاظ مهارتهای شخصیتی، نسبت به همتایان خود در دانشگاه‎های آزاد اسلامی و تبریز توانمندترند.

سؤال چهاردهم: میزان توانمندی کتابداران مورد پژوهش در خصوص مهارتهای رایانهای چگونه است؟

طبق محاسبات انجام شده، میانگین مقیاس میزان توانمندی در مهارتهای رایانه‎ای کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز 12/23، دانشگاه آزاد اسلامی تبریز 85/18 و دانشگاه تبریز 03/19 است. میانگین توانمندی در مهارتهای رایانه‎ای کتابداران دانشگاه پزشکی، به میانگین مقیاس 45 نزدیکتر است. 85% کتابداران دانشگاه آزاد اسلامی تبریز اظهار داشته‌اند از نظر توانمندی در زمینة مهارتهای رایانه‎ای، در حد پایین هستند، در صورتی که 9/72% کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز گفته‌اند از نظر داشتن مهارتهای رایانه‎ای، توانمندی پایینی دارند. از این‌رو، می‎توان نتیجه گرفت که میزان توانمندی مهارتهای رایانه‎ای کتابداران دانشگاه علوم پزشکی تبریز، از کتابداران دانشگاه‎های آزاد اسلامی و تبریز بالاتر است.

بحث و نتیجهگیری

باید پذیرفت که کتابخانه‎های دیجیتال، خواسته یا نا‎خواسته، از طریق ایجاد چالشها و فرصتهای جدید، تغییراتی اساسی در کتابخانه‎ها ایجاد کرده و صلاحیتها و مهارتهای کتابداران را تغییر داده‎اند. در حال حاضر، کتابخانه‎های عصر دیجیتال با مشکلات بسیاری مانند تغییرات شدید اجتماعی، رقومی کردن منابع و تنوع نیاز‎های کاربران مواجهند. اگر کتابخانه‎ها مایل به غلبه بر این مشکلاتند، نیازمند ارتقا در مجموعه‎ای از مهارتهای حرفه‎ای خود می‎باشند. در این بین، کتابداران باید خود را به یک سری مهارتهای دیجیتالی مورد نیاز در کتابخانه‎های دیجیتال (جدول 3) مجهز کنند، زیرا ارتقای سطح کیفی خدمات کتابخانه‎ها به کتابداران وابسته است و آگاهی آنها از نیازهای استفاده‎کنندگان در دوران غلبه خدمات دیجیتالی، این باور را در استفاده‎کنندگان تقویت می‎کند که کتابداران همچنان برای ارائه خدمات با کیفیت، نقش اساسی دارند. با پذیرش تغییرات در محیطهای دیجیتال، کتابخانه‎های دانشگاهی به طور وسیع از منابع و خدمات دیجیتال استفاده می‎کنند. امروزه کتابداران اکثر کتابخانه‎‎های دانشگاهی برای حلّ مشکلات فناوری، به متخصصان رایانه وابسته‌اند. احتمالاً، این مورد به ضعف برنامه‎ریزی آموزشی در پرداختن به فناوری مربوط است. کار حرفه‎ای در این زمینه، نیازمند کتابداران تحصیلکرده با دانشهای مناسب است. به بیانی دیگر، برای کار در کتابخانه‎های دیجیتال، مهارتهای خاصی مورد نیاز است که از طریق آموزش کلاسی و شرکت در کارگاه‌های مرتبط، قابل یادگیری است.

یافته‎های پژوهش درباره اهمیت مهارتهای دیجیتال و توانمندی کار با آنها نشان می‎دهد میانگین میزان توانمندی به میانگین مقیاس نزدیکتر است و تنها 52% کتابداران مورد پژوهش از توانمندی بالایی در انجام امور با مهارتهای دیجیتال برخوردارند، در صورتی که از نظر 90% کتابداران، داشتن مهارتهای دیجیتال اهمیت فراوانی دارد. بنابراین، می‎توان گفت به‎‎ طور کلی، میزان توانمندی در مهارتهای دیجیتال در بین کتابداران مورد بررسی پایین است، اما درصد بالایی از کتابداران از اهمیت آنها آگاهند.

 

جدول 4. توزیع کتابداران بر حسب درجه اهمیت و میزان توانمندی در کار با مهارتهای دیجیتال

حداکثر نمره

حداقل نمره

انحراف معیار

میانگین

درصد

تعداد

 

300

63

38/49

54/251

90

90

بالا

درجه اهمیت

10

10

پایین

100

100

جمع

276

14

58/49

39/180

52

52

بالا

میزان توانمندی

48

48

پایین

100

100

جمع

میانگین مقیاس=180

 

نتایج پژوهش حاضر به نوعی با نتایج بررسی «فرج پهلو و دانش» (Farajpahlou and Danesh, 2009) که به نبود توانایی کافی در زمینة مهارتهای دیجیتال به سبب ضعف در دوره‎های تحصیلی اشاره کرده‌اند، همخوانی دارد. طبق نتایج به دست آمده، کتابدارانی در زمینة توانمندی در مهارتهای دیجیتال موفق خواهند بود که علاوه بر گذراندن دوره‎های آموزشی خاص در این زمینه، به دنبال کسب دانش و اطلاعات جدید مؤثر بر حرفه باشند. نتایج پژوهش «احاجی» (Ohaji, 2010) نیز مؤید این نکته است. از نظر او «محیطهای جدید کتابخانه‎های دانشگاهی، کتابدارانی با مهارتها و ویژگیهای دیجیتالی خاصی را می‎طلبد. موفقیت در این امر، به تلاش کتابداران در وفق دادن خود با فناوریهای جدید و پیشرفتهای موجود در جامعه به دست می‎آید». به علاوه، مشخص شد که از نظر 90% کتابداران، دارا بودن مهارتهای دیجیتال اهمیت فراوانی دارد. «دانش» (1385) نیز در یک بررسی به تنوع وظایف، نقشها و مهارتهای کتابداران دیجیتال و اهمیت بسیار این مهارتها اشاره کرده است. وی همچنین به ذکر این مورد پرداخته است که «کتابداران دیجیتال با طی دوره‎های آموزشی تخصصی و گذراندن واحد‎های درسی مورد نظر، خواهند توانست به خوبی از عهدة وظایف خود برآیند و در بسیاری از طرحهای تخصصی و چالشهای عمده که کتابخانه با آنها مواجه است، نقش منحصر به فردی ایفا کنند». نتایج پژوهش «کوشا» (1381) نیز این مسئله را تأیید می‎کند و با بیان اهمیت مهارتهای دیجیتال، ضعف در توانمندی به کارگیری این مهارتها را به سبب کمبود دوره‎های آموزشی می‎داند. دیدگاه «چوئی و راسموسن» (Choi and Rasmussen, 2006, 2009) نیز با نتایج پژوهش حاضر که به اهمیت بالای داشتن مهارتهای دیجیتال و کمبود توانمندی در این مهارتها اشاره دارد، همخوان است. از دیدگاه آنها، آموزش حرفه‎ای در زمینة مهارتهای دیجیتال به حلّ این مسئله کمک بسیاری می‎کند و پذیرش تغییرات در زمینة کتابخانه‎های دیجیتال نیز توسط کتابداران دارای مهارتهای جدید، امکان‎پذیر است.

پیشنهادهای اجرایی پژوهش

اگر چه مسئولان کتابخانه‎های دانشگاهی در شناخت، به کارگیری و افزایش مهارتهای کتابداری دیجیتال، تاکنون فعالیتهای قابل توجهی انجام نداده‎اند، کتابداران، خود نیز نسبت به کسب چنین مهارتهایی علاقه نشان نمی‌دهند. علت این امر، طولانی بودن ساعات کار کتابخانه‎ها و کم بودن نیروی انسانی (کتابدار)، طولانی بودن طول دوره‎های آموزشی، برگزاری کلاسها و دوره‎های آموزشی در ساعتهایی غیر از ساعت کار کتابخانه و در محلی غیر از محیط کاری کتابداران است. با توجه به کاربردی بودن یافته‌های این پژوهش، موارد زیر پیشنهاد می‎شود:

1- آشنا کردن کتابداران دانشگاهی با شیوه‎های کتابداری نوین و مهارتهای مورد نیاز.

2- استفاده از دوره‎های آموزشی مهارتهای دیجیتال در کتابخانه‎های دانشگاهی، برای به روز کردن مهارتها و رفع کمبود‎ها.

3- آشنا کردن جامعة کاربران کتابخانه‎های دانشگاهی با خدماتی که توسط کتابدار دیجیتال قابل ارائه است.

4- آشنا کردن دانشجویان رشتة کتابداری و اطلاع‎رسانی با طیف گستردة خدمات کتابخانه‎های دیجیتال و مهارتهای مورد نیاز کتابداران دیجیتال، با گنجاندن واحد‎های درسی در برنامة آموزشی دانشگاه‎ها.

5- آشنا کردن کاربران کتابخانه‎های دیجیتال دانشگاهی با نحوة اطلاع‎رسانی در محیطهای دیجیتال برای شناخت کاربران از خدمات کتابخانه و استفادة بهینه از منابع موجود با هدف صرفه‌جویی در وقت کتابدار.

6- برقراری ارتباط کتابداران با کتابداران سایر مراکز اطلاع‎رسانی به منظور افزایش آگاهی و شناخت کتابداران از حرفه و بویژه، از حوزة مورد فعالیت خود.

7- اطلاع‎رسانی به کتابداران دربارة پیشرفتهای مربوط به حوزة کتابداری و اطلاع‎رسانی و دستاورد‎های مؤثر بر حرفه از طریق مجامع حرفه‎ای.

8- توجه مدیران کتابخانه‎های مورد پژوهش به نتایج حاصل از تحقیق و به کارگیری راهکارهایی برای بهبود اوضاع خدمات کتابخانه.

پیشنهادهایی برای پژوهشهای آتی

1- بررسی نقش کتابداران در استفادة صحیح کاربران از منابع اطلاعاتی.

2- بررسی نقش مدیران کتابخانه‎ها در ارتقای صلاحیت علمی و مهارتی کتابداران.

3- سنجش میزان رضایت کاربران از کتابخانه‎های دانشگاهی دارای کتابدارانی با مهارتهای دیجیتال.

4- انجام پژوهشی مشابه در کتابخانه‎های دانشگاهی سایر استانها.

5- انجام پژوهشی مشابه در کتابخانه‎های غیر دانشگاهی.

6- بررسی نقش دوره‎های آموزشی در ارتقای مهارتهای دیجیتال.

7- سنجش میزان پیشرفت مهارتهای دیجیتال با توجه به افزودن چنین واحد‎های درسی به دوره‎های تحصیلی.

8- بررسی کیفیت ارائه خدمات کتابخانه‎های دانشگاهی برگزارکننده دوره‎های آموزشی برای کتابداران.



[1]. Podcast.

[2]. RSS (Really Simple Sindication).

[3].  آشنایی با تبدیل مدارک دیجیتال شده به مدارک قابل پردازش در فرایند دیجیتالی کردن.

[4].  International Computer Driving License  مهارتهای پایه برای یادگیری رایانه.

-      اسفندیاری مقدم، علیرضا و بهروز بیات (1387). کتابخانه‎های دیجیتال در آیینة متون: پژوهش‎های ارزیابی محور، فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 11(3)، 11.

-      بیرانوند، علی و هادی شریفی مقدم (1390). تقابل کتابداران دیجیتال با نسل جدید کاربران کتابخانه‎ای، ارتباط علمی، 20(1).

-   دانش، فرشید (1385). بررسی مسئولیتها، نقشها، ویژگیها و نیازهای آموزشی کتابداران سیستم‎ها: مروری اجمالی بر پیشینه‎ها، فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 9(1)،91- 112.

-   رضایی شریف‎آبادی، سعید (1381). «گامی به سوی کتابخانه‎های دیجیتالی: زمینه‎ها و چالشهای موجود»، گزیده مقالات همایش سراسری به سوی کتابخانههای دیجیتالی: تغییر یا تحول کتابخانههای سنتی، 5-11.

-   طاهری، سید مهدی (1387). «طراحی یک کتابخانة دیجیتالی استاندارد»، مجموعه مقالات نخستین همایش تخصصی کتابخانه دیجیتال، شرکت پارس آذرخش، 21-139.

-   کوشا، کیوان (1381). کتابداری دیجیتال: مهارتهای مورد نیاز برای ارائه خدمات به استفاده کنندگان در عصر کتابخانه‎های دیجیتال، گزیده مقالات همایش سراسری «به‌سوی کتابخانههای دیجیتالی: تغییر یا تحول کتابخانههای سنتی»، 13- 25.

-    منصوریان، یزدان (1381).مروری بر نقش کتابداران در کتابخانه‎های عصر دیجیتال، گزیده مقالات همایش سراسری «به‌سوی کتابخانههای دیجیتالی: تغییر یا تحول کتابخانههای سنتی»، 43- 50.

-   نبوی، فاطمه (1386). کتابخانه دیجیتالی: مبانی نظری، محتوا، ساختار، سازماندهی، استانداردها و هزینهها (همراه با نگاهی به برخی کتابخانههای دیجیتال خارجی و داخلی)، مشهد: سازمان کتابخانه‎ها، موزه‎ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی.

-         Aqili, S.V. and Isfandyari-Moghaddam, A. (2008), "Bridging the digital divide: the role of librarians and information professionals in the third millennium", The Electronic Library, Vol. 26, No. 2, pp.226- 237.

-         Bawden, D. and Vilar, P. and Zabukovec, V. (2005), "Educating and training for digital librarians: A solvenia/ UK comparison", Aslib proceeding, Vol. 57, No. 1, pp. 85- 98.

-         Choi, Y. and Rasmussen, E. (2006), "What is nedded to educate future digital librarians", D-Lib Magazine, Vol. 63, No. 9, pp. 1-1.

-         Choi, Y. and Rasmussen, E. (2006), "What Do Digital Librarians Do"? Proceedings of the 6th ACM/IEEE-CS joint Conference on Digital libraries, pp.187-188.

-         Choi, Y. and Rasmussen, E. (2009), "What qualifications and skills are important for digital librarian position in academic libraries, A job advertisement", The Journal of Academic Librarianship, Vol. 35, No. 5, pp. 457- 467.

-         Corrall, Sh. (2010), "Educating the academic librarian as a blended professional: A review and case study", Library Management, Vol. 31, No. 8/9, pp. 567- 593.

-         Farajpahlou, A.H. and Danesh, F. (2009), "Job description requirement for systems librarian in iranian university libraries", The Electronic Library, Vol. 27, No. 1, pp. 58- 73.

-         Hasting, K. and Tannent, R. (1996), "How to build a digital librarian", D-Lib Magazine, November, available at: www.dlib.org/dlib/november96/ucb/11hastings.html

-         Isfandyari-Moghaddam, A. and Bayat, B. (2008), "Digital libraries in the mirror of the literature: issues and consideration", The Electronic Library, Vol. 26, No. 6, pp. 488- 862.

-         Leong, J. and Vaughan, M. (2010), "Preparing new librarians for career and organizational impact", Library Management, Vol. 31, No. 8/9, pp. 635-644.

-         Ohaji, I. k. (2010), The changing professional image of librarians: focusing on the job positions of digital librarians in academic libraries in the United States of America. Master Thesis, International Master in Digital Learning.

-         Parry, J. (2008), "Librarians do fly: Strategies for staying aloft", Library Management, Vol. 29, No. 1/2, pp. 41-50.

-         Saw, G. and Todd, H. (2007), "Library 3.0: Where art our skills"?, presented at the World Library and Information Congress, 73rd IFLA General Conference and Council, Durban, South Africa.

-         Sheih, C.S.M. (2009), "Generic competencies for librarians in the digital age", available at:

 http://ntur.lib.ntu.edu.tw/bitstream/246246/176472/1/A11.pdf