پیوند سازماندهی اطلاعات با منطق کاربران پژوهشی پیرامون میزان تطابق سازماندهی اطلاعات وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی ایران با منطق کاربران به منظور ارائه الگوی مناسب

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه فردوسی مشهد

2 کارشناس ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه فردوسی مشهد

چکیده

هدف: هدف این پژوهش، آگاهی از دیدگاه کاربران دربارة چگونگی سازماندهی (دسته‎بندی) اطلاعات در وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی ایران [1](IALW)  از نظر میزان همخوان بودن دسته‎بندی اطلاعات با منطق کاربران به منظور شناسایی دسته‎بندی مناسب و همخوان با منطق آنهاست.
جامعه و روش بررسی: جامعة پژوهش حاضر را دو گروه وب‎سایت کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه‎های برتر ایران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی دانشگاه فردوسی مشهد تشکیل می‎دهد. رویکرد پژوهش حاضر، ترکیبی (کمّی و کیفی) است و برای گردآوری داده‎ها از سه شیوة مکاشفه‎ای، مرتب‎سازی کارتها و مصاحبه نیمه‎ساختار یافته، استفاده شده است.
یافتهها: یافته‎های به دست آمده نشان می‎دهد سازماندهی اطلاعات موجود در وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی ایران در نیمی از موارد از منطق کاربران پیروی نمی‎کند؛ به این معنا که محل قرارگیری اقلام با منطق کاربران همخوان نیست، به طوری که آنها در پیدا کردن اقلام از وب‎سایت با مشکل مواجه می‎شوند. مصاحبه با 8 نفر از آزمودنیها نیز این یافته‎ها را تأیید کرد. در پایان، با استفاده از روش مرتب‎سازی کارتها، چگونگی سازماندهی منطقی اقلام توسط کاربران شناسایی و براساس آن الگوی پیشنهادی برای سازماندهی اقلام اطلاعاتی وب‎سایتها ارائه شد.
 نتایج: ارائه الگوی پیشنهادی برای سازماندهی اطلاعات در IALW مطابق با درک کاربران.
 



[1]. Iranian Academic Libraries Websites.

کلیدواژه‌ها


مقدمه و بیان مسئله

کتابخانه‎ها به‌طور روزافزون برای ارائه هر چه بهتر خدمات و دسترسی سریع به اطلاعات و پاسخگویی بهتر به نیازهای اطلاعاتی کاربران، به طراحی وب‌سایت پرداخته‌اند. این موضوع، سازماندهی اطلاعات موجود در وب‎سایتها را به عنوان دروازة اطلاعاتی برای کتابخانه‎ها، ضروری ساخته است. در این راستا، آنچه اهمیت دارد، فراهم نمودن محیط رابط سازمان یافته برای پشتیبانی از رفتار اطلاع‎یابی کاربران و دسترسی مؤثر به اطلاعات است. از سوی دیگر، یکی از اصول اولیه در طراحی وب‎سایت، مسیریابی روشن و واضح است (اصغری پوده، 1380). بنابراین، انتظار می‎رود سازماندهی اطلاعات موجود در وب‎سایتها بر اساس یک نظم منطقی و با توجه به فهم و درک کاربران صورت گرفته باشد، اما بررسیهای اولیه (مانند Jeng, 2006؛Kuchi, 2006 ؛ فتاحی و حسن‎زاده، 1383) در چندین وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی، نشان داده است طراحان وب‎سایتها به نیازهای کاربران در دسته‎بندی مرتبط با آن نیازها توجه کافی نکرده‎اند. بر این اساس، مشخص نیست از نظر کاربران، نظم به کار رفته برای سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی وب‎سایت‎ کتابخانه‎های دانشگاهی، به چه میزان منطقی است و از نظر آنها سازماندهی منطقی مقوله‎های اطلاعاتی چگونه باید باشد؟

شیوههای نظمدهی اقلام[1] در مقولههای اطلاعاتی

راهبردهای مختلفی برای سازماندهی اقلام (آیتم‎ها) درون مقوله‎ها ارائه شده است. از آن جمله، می‎توان به سازماندهی الفبایی، موضوعی، منطقی و سازماندهی بر اساس بسامد استفاده اشاره کرد. سازماندهی الفبایی یکی از شکلهای سازماندهی سنتی است و به نظم‎دهی اقلام (آیتمها) بر اساس واژه‎های عنوان، اشاره دارد. نظم الفبایی، عددی، تاریخی (مانند یکشنبه، دوشنبه و...) از این نوع هستند. سازماندهی منطقی، به نظم‎دهی آیتمهای منو بر اساس انتظارهای معقول کاربران، یعنی ارتباط منطقی یا معنایی بین آیتمها (مانند: مجله‌ها، خبرنامه‎ها، گزارشهای سالانه و...) اشاره دارد. سازماندهی بر اساس بسامد استفاده، به شیوة قرارگیری آیتمهای با بسامد استفاده بالا در ابتدای هر منو اشاره دارد که به دنبال آن بقیة آیتمها که بسامد استفادة کمتری دارند، قرار می‎گیرد. این روند تا زمانی که همة آیتمها در منو قرار بگیرند، ادامه پیدا می‎کند. استفاده از هر یک از این روشها، به نوع آیتم بستگی دارد و هر یک از آنها تأثیر متفاوتی بر عملکرد کاربران دارد، طوری که برخی از شیوه‎های سازماندهی (منطقی، بر اساس بسامد استفاده، الفبایی) منجر به عملکرد سریع‌تر کاربران و برخی از شیوه‎ها (تصادفی[2]) به عملکرد کندتر کاربران در یافتن آیتم مورد نظر می‎انجامد (1987 Somberg, ; Card, 1982).

با افزایش آیتمهای موجود در منو (منوهای با بیش از 12 آیتم) پیچیدگی شناختی و یادگیری استفاده از نظام برای کاربران، بویژه کاربران مبتدی، افزایش می‎یابد؛ به گونه‌ای که کاربران در پیدا کردن آیتم مورد نظر با مشکل مواجه می‎شوند (Yoon, 2003 1988: in Lee & (McDonald et al.,. بنابراین، برای غلبه بر این مشکل، پژوهشگران روشهای زیادی را برای سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی (منوها) ارائه داده‌اند که به کاربران در دسترسی راحت‎تر و سریع‎تر به آیتم مورد نظر کمک می‎کند. در ادامه، به برخی از این روشها که بیشتر از انتخاب آیتمهای با بسامد استفاده بالا پشتیبانی می‎کند، اشاره می‎شود:

1. نظم‎دهی مقوله‎های اطلاعاتی (منوها) بر اساس بسامد[3]

در این شیوة نظم‎دهی، آیتمهایی اولویت دارند که کاربران به دفعات آنها را انتخاب کرده‌اند. (آیتمهایی که بیشتر استفاده می‎شوند). از این رو، با قرار دادن این آیتمها در بالای هر منو، دسترسی به آنها آسان‎تر و سریع‌تر است. بر این اساس، هر چه میزان استفادة یک آیتم (بسامد انتخاب) بیشتر باشد، محل آن آیتم در منو بالاتر است (تصویر1. ب). از آنجا که در این روش محل قرارگیری آیتمها در منو ثابت نیست (یکسان نبودن موقعیت[4] آیتمها) تأثیر یادگیری آن بلند مدت خواهد بود (Card, 1982; Somberg, 1987)، زیرا هنگامی که بسامد استفاده از آیتمها توسط کاربران تغییر کند، محل قرارگیری آیتمها در منو نیز تغییر خواهد کرد. بنابراین، کاربران نمی‎توانند بر روی تجربة قبلی‎شان تکیه کنند و بیشتر مواقع به جستجوی فهرست منو برای یافتن آیتم مورد نظر، نیاز پیدا خواهند کرد.

منو

 

منو

 

منو

 

منو

 

منو

آیتم1

ê

آیتم3

 

آیتم4

 

آیتم4

 

آیتم1

آیتم2

 

آیتم4

 

آیتم3

 

آیتم3

 

آیتم2

آیتم3

 

More

 

آیتم1

 

آیتم2

 

آیتم3

آیتم4

 

 

 

آیتم2

 

آیتم6

 

آیتم4

آیتم5

 

 

 

آیتم5

 

آیتم5

 

آیتم5

آیتم6

 

 

 

آیتم6

 

آیتم1

 

آیتم6

آیتم7

 

 

 

آیتم7

 

آیتم7

 

آیتم7

 

(ت)

 

 

(پ)

 

(ب)

 

(الف)

تصویر1. (الف) نمونه‎ای از ساختار یک منوست که در آن، آیتمهای 4 و3 دو آیتم با بسامد استفادة بالا هستند. این آیتمها مطابق با روشهای انتخاب آیتمها با بسامد بالا مرتب شده‎اند. بر این اساس، (ب) نظم‎دهی مبتنی بر بسامد، (پ) منوهای دوبخشی (ت) منوهای چند لایه را نشان می‎دهد.

2. منوهای دو بخشی (تقسیم شده یا جدا شده)[5]

از دیگر روشها برای پشتیبانی از گزینش آیتمهای با بسامد انتخاب بالا، استفاده از منوهای دو بخشی است. این روش توسط «سیرز و اشنایدرمن» (Sears & Shneiderman ,1994) ایجاد شد. بر پایة این روش، دو یا سه آیتم که بسامد انتخاب بالاتری نسبت به بقیة آیتمها دارند، در بالای منو قرار می‎گیرند و بقیة آیتمها بر اساس نظم قبلی، در ادامه می‎آیند. به بیانی دیگر، در این روش تعداد کمی از آیتمها با بسامد انتخاب بالا: در بالای فهرست منو قرار می‎گیرند و بقیة آیتمها در ادامه می‌آیند (تصویر1.پ). برای مثال، آیتمهای 3 و 4 با بسامد استفاده بالا در بالای منو قرار گرفته‌اند که در این تصویر به وسیله خط از آیتمهای با بسامد کمتر جدا شده‎اند. این نوع منوها به کاربران در انتخاب آیتمهایی که به طور معمول استفاده می‎شوند، کمک می‎کنند. منوهای دو بخشی در مقایسه با منوهای نظم یافته بر اساس بسامد، در برابر تغییرات بسامد انتخاب، حساسیت کمتری دارند. در نتیجه، با قرار گرفتن آیتمهایی با بسامد انتخاب بالا در ابتدای فهرست منو و قرار گرفتن آیتمهای با بسامد انتخاب پایین در پایین فهرست، در مواقعی که نوسانهای انتخاب جزئی است، آیتمها از موقعیت منسجمی برخوردارند (Lee & Yoon, 2003).

3. منوهای چند لایه[6] (تا شونده)

روش دیگر برای امکان‎پذیر کردن یا پشتیبانی از انتخاب آیتمهای با بسامد انتخاب بالا، استفاده از منوهای چند لایه است. در این روش، آیتمها طی چند لایه ارائه می‎شوند. در لایة اول تعداد کمتری ارائه می‎شود و پس از پایین کشیدن منو، در لایة بعدی، کل فهرست برای کاربر نمایش داده می‎شود. زیرا منو، آیتمهای با بسامد انتخاب کمتر را تا می‎زند و فقط هنگامی که کاربر نیاز دارد، آنها را ارائه می‎دهد(تصویر 1.ت). این روش از انتخاب آیتمهای با بسامد بالا پشتیبانی و یادگیری را برای کاربران تسهیل می‎کند، زیرا کاربران می‎توانند آیتم مهم‎تر را از فهرست کوتاه‎تر انتخاب کنند. همچنین، به دلیل بی‎ثباتی موقعیت آیتمها در فهرستهای خلاصه و کامل، این شیوه باعث گیجی و سردرگمی کاربران می‎شود. از سوی دیگر، حساسیت به تغییرات بسامد انتخاب در منوهای چند لایه تقریباً برابر منوهای دو بخشی است (Lee & Yoon, 2003).

4. منوهای موقتی[7]

منوهای موقتی نوع دیگری از منوها هستند که همانند دیگر منوهای بیان شده، از آیتمهای با بسامد انتخاب بالا پشتیبانی می‎کنند. این روش نیز توسط «لی و یون» (2003 Lee & Yoon,) ارائه شد. در این روش آیتمها در دو مرحله ارائه می‎شوند: مرحلة جزئی و مرحلة کلی. هنگامی که کاربر یک منوی موقتی را باز می‎کند، مرحله جزئی در ابتدا مجموعه‎ای از آیتمهای با بسامد بالا ارائه می‎دهد، همانند منوهای چند لایه. پس از اینکه مقداری زمان سپری شد، مرحلة کلی، بقیه آیتمهای منو را در محل ثابت آنها ارائه می‎دهد (مطابق تصویر2). به این صورت، در هنگام کار کردن با یک منوی موقتی، کاربر در ابتدا تنها با آیتمهای با بسامد بالا در طی مرحلة جزئی مواجه می‎شود. از سوی دیگر، در این روش، محل آیتمها در میان منو هرگز تغییر نمی‎کند. بنابراین، منوها از نبود حساسیت بالا نسبت به تغییر بسامد انتخاب برخوردارند. به دلیل این ثبات موقعیت، کاربران قادر خواهند بود محل هر آیتم را به خاطر بیاورند. بنابراین، این امر به بهبود عملکرد و رضایت کاربران منجر می‎شود.

 

منو

 

منو

آیتم1

ê

آیتم3

آیتم2

 

آیتم4

آیتم3

 

 

 

 

آیتم4

 

آیتم5

آیتم6

آیتم7

 

تصویر2. نمونه‎ای از یک منوی موقتی

پرسشهای پژوهش

با توجه به آنچه دربارة انواع دسته‎بندی آیتمها در چارچوب سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی در محیطهای الکترونیکی گفته شد، پژوهش حاضر در صدد پاسخ به این پرسشهاست:

1. از دیدگاه کاربران، تا چه میزان سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی در وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی ایران از نظم منطقی و کافی برخوردار است؟

2. از دیدگاه کاربران، سازماندهی منطقی مقوله‎های اطلاعاتی چگونه باید باشد؟

مروری کوتاه بر پیشینة پژوهش

مرور متون نشان می‎دهد مطالعه در زمینة سازماندهی اطلاعات وب‎سایتها هر چند به صورت کم و پراکنده، از نیمه دوم دهة 1990 مورد توجه بوده است. این مطالعات در دو گروه قابل بررسی است. یافته‎های پژوهشی هر گروه به صورت خلاصه در جدول1 آورده شده است. همان‌گونه که از مرور پیشینه‎ها بر می‎آید، برخلاف گستره و روند پژوهشها در خارج از کشور، در ایران کمتر پژوهشی به سازماندهی اطلاعات وب‎سایتها پرداخته است. از این رو، نیاز به انجام پژوهشهای بیشتر در این زمینه که بتواند طراحان و کتابداران را در سازماندهی و ارائة بهتر اطلاعات وب‎سایتها یاری کند، احساس می‎شود.

 

جدول1. خلاصه‎ای از پیشینة پژوهش در خارج و ایران

در خارج کشور

 

موضوع اصلی پژوهش

یافتههای پژوهش

صاحب نظران

سال بررسی

گروه اول

چگونگی سازماندهی اطلاعات وب‌سایتها

وی سازماندهی بر اساس تاریخ منابع و نیز بر اساس مناطق جغرافیایی (مثلاً کشورها یا قاره‎ها) را از جمله شیوه‎های ممکن برای سازماندهی محتوای اطلاعات وب‎سایتها برشمرده است.

Alastaire

1997

بررسی طرحهای رده‎بندی برای سازماندهی محتوای وب‎سایتها

این افراد استفاده از طرحهای رده‎بندی را برای سازماندهی محتوای وب‎سایتها توصیه کرده‎اند.

.Koch et al

1997

گروه دوم

مطالعة سازماندهی اطلاعات در وب‎سایتها از دیدگاه کاربران

وی طراحی وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی را به شیوه‎هایی که بیشتر برای کاربران قابل استفاده باشد، مهم برشمرده است.

Raward

2002

بررسی شش روش متفاوت برای سازماندهی اطلاعات وب‌سایتها (سازماندهی بر اساس 1. نوع منبع 2. الفبایی عناوین 3. الفبایی موضوع 4. ناشر 5. رده‎بندی کلی 6. حالت تصادفی).

نتایج بررسی آنها نشان داد به ترتیب «سازماندهی بر اساس نوع منبع» بیشترین کاربرد و «سازماندهی بر اساس روش تصادفی» کمترین کاربرد را در میان انواع شیوه‌های سازماندهی اطلاعات وب‌سایتها به خود اختصاص داده است.

Lee & Carlyle

2001

بررسی تأثیر نوع سازماندهی اطلاعات بر «میزان یادگیری»، «سرعت جستجو» و «میزان بروز خطاهای انتخاب».

نتایج این پژوهش نشان داد سازماندهی بر اساس ارتباط معنایی[8] در مقایسه با سازماندهی الفبایی[9] مؤثرتر، سرعت یافتن اطلاعات بیشتر و میزان بروز خطاهای انتخاب کمتر است.

Mehlenbacher & Duffy & Palmer,

1989

در ایران

گروه اول

بررسی شیوه‎های سازماندهی محتوای وب‎سایت‎کتابخانه دانشگاهی

نتایج این پژوهش نشان داد که در سازماندهی اطلاعات صفحه اول وب‎سایتها، بیشتر شیوه دسته‎بندی بر اساس «نوع خدمات» غالب است، در حالی که برای سازماندهی سایر صفحات از شیوه‎های نسبتاً متنوعی استفاده می‎شود. همچنین «شیوه الفبایی عنوان و موضوع» بیشترین کاربرد و «شیوه راهنمای موضوعی» (موضوعی سلسله مراتبی) کمترین کاربرد را در میان انواع شیوه‌های مورد استفاده دارد.

فتاحی و حسن‎زاده

1383

گروه دوم

شناسایی ویژگیهای عمده در طراحی وب‎سایت کتابخانه‎های ملی جهان

نتایج پژوهش ارائه الگو برای طراحی وب‎سایت کتابخانه ملی ایران است که در آن محتوای وب‎سایتها در سیزده خوشه موضوعی بدون توجه به ارتباط معنایی بین اقلام و نظریه‌های موجود در زمینة سازماندهی اقلام آورده شده است.

عصاره و مرادمند

1384

 

مروری بر پژوهشهای انجام گرفته بویژه در خارج از ایران، حاکی از آن است که هر یک از این پژوهشها سعی داشته‌اند به شیوه‎ای خاص و از جنبه‎ای متفاوت، به موضوع سازماندهی اطلاعات در وب‎سایتها بپردازند بلکه از این طریق بتوانند مسائل پیش روی سازماندهی اقلام در نظامهای اطلاعاتی را به گونه‎ای مؤثرتر حل کنند. بر این اساس، گروهی از پژوهشها (از جمله Raward,2002) بر دیدگاه کاربران تأکید زیادی داشته و بر این باور بوده است که سازماندهی اقلام با توجه به دیدگاه اکثریت کاربران مسیریابی اطلاعات را راحت‌تر می‎کند. گروهی دیگر (از جمله Alastaire, 1997; Koch et al. 1997; Lee & Carlyle, 2002) با تأکید به بررسی انواع شیوه‎های سازماندهی اطلاعات و مقایسه میان آنها از نظر سرعت بازیابی اطلاعات، سعی داشته‌اند بهترین روش را از میان روشهای موجود برای سازماندهی مؤثر اطلاعات شناسایی کنند. به این ترتیب، پژوهش حاضر سعی دارد با استنتاج از یافته‎های دیگر پژوهشها و آگاهی از خلأهای موجود، به بررسی مسئله مورد نظر از دیدگاهی متفاوت بپردازد و براساس آن الگویی مناسب برای بهبود سازماندهی اقلام در وب‎سایتها ارائه دهد.

روش پژوهش، جامعة مورد بررسی و ابزار گردآوری اطلاعات

روش پ‍ژوهش حاضر پیمایشی است که با رویکردی ترکیبی (کمّی و کیفی) و با استفاده از سه شیوة مکاشفه‎ای، مرتب‎سازی کارتها و مصاحبه نیمه ساختار یافته برای گردآوری اطلاعات، انجام شده است. جامعة مورد بررسی نیز شامل دو گروه، وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاه‎های برتر ایران و دانشجویان تحصیلات تکمیلی غیر رشته کتابداری (ارشد و دکتری) دانشگاه فردوسی مشهد می‎باشد. برای گردآوری داده‎های مورد نیاز نیز از دو ابزار مختلف، پرسشنامه محقق ساخته و کارتهای حاوی اقلام اطلاعاتی، استفاده شده است. اعتبار ابزارهای یاد شده (پرسشنامه و کارتهای حاوی اقلام اطلاعاتی) نیز بر اساس روش اعتبار محتوایی[10] و با استفاده از حقایق و مفاهیم مطرح شده در متون علمی و دریافت نظرهای چهار نفر از استادان علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشکده علوم تربیتی و روان‎شناسی دانشگاه فردوسی مشهد و چهار نفر از دانشجویان دکترای کتابداری به اضافه دو نفر از کتابداران شاغل و با تجربه در زمینة وب‎سایتها، تعیین شد. پایایی ابزار یاد شده نیز، بر اساس آزمون آلفای کرونباخ (77/0) انجام شد. به این منظور، پیش‎آزمونی بر روی ده نفر از دانشجویان کارشناسی ارشد و دکترای دانشگاه فردوسی مشهد انجام شد. از پرسشنامه ‎محقق ساخته برای بررسی دیدگاه کاربران در زمینة قابلیت فهم سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی موجود در وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی، استفاده شد. بر پایة این پرسشنامه، دو آیتم اطلاعاتی توسط پژوهشگر برای هر وب‎سایت ارائه و از شرکت‎کنندگان خواسته شد پس از ورود به هر یک از وب‎سایتهای مورد نظر (که نشانی آنها نیز ارائه شده است) هر یک از آیتمها را پیدا کنند و به چهار سؤال که برای هرآیتم ارائه شده است، پاسخ دهند. بر این اساس، هر کاربر باید روی هم رفته بیست آیتم درخواستی را از ده وب‎سایت معرفی شده بازیابی کند و به هشتاد سؤال پاسخ دهد. گفتنی است، انتخاب آیتمها از هر وب‎سایت با استفاده از نمونه‎گیری تصادفی و به روش قرعه‎کشی، انجام گرفت[11].

به منظور تهیة ابزار دوم پژوهش (کارتهای حاوی اقلام اطلاعاتی) تمامی اقلام اطلاعاتی موجود در ده وب‎سایت‎ کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه‎های برتر ایران توسط پژوهشگر استخراج و پس از حذف موارد تکراری، جداگانه بر روی کارتهای کاغذی ثبت شدند. همچنین، مقوله‎های اطلاعاتی موجود در هر یک از وب‎سایتهای مربوط پس از حذف موارد تکراری بر روی کارتهای کاغذی به صورت مجزا به عنوان دسته‎های اطلاعاتی ثبت شدند (نکتة قابل توضیح در این باره اینکه، برای اقلام از کارتهای سفید رنگ و برای دسته‎های اطلاعاتی از کارتهای صورتی رنگ استفاده شد). بر این اساس، ابزار دوم پژوهش با 54  عدد کارت حاوی اقلام اطلاعاتی و 9 عدد کارت حاوی دسته‎های اطلاعاتی تهیه شد. تعداد این مقوله‎های اطلاعاتی با توجه به مباحث نظری با مجذور تعداد کل اقلام اطلاعاتی موجود در وب‎سایت برابر است. به بیان دیگر، پس از فهرست کردن اقلام اطلاعاتی موجود در وب‎سایتهای مربوط و حذف موارد تکراری، تعداد اقلام موجود به 54 مورد رسید که مجذور آن به طور تقریبی برابر با هشت بود. در این پژوهش، با توجه به مباحث نظری و تعداد متوسط دسته‎های اطلاعاتی موجود در وب‎سایت کتابخانه‎های مربوط، 9 دستة اطلاعاتی به عنوان مقوله‎های اطلاعاتی برای دسته‎بندی کارتها انتخاب شد.

 تجزیه و تحلیل دادهها و ارائه نتایج

پرسش اول: از دیدگاه کاربران، تا چه میزان سازماندهی مقولههای اطلاعاتی در وبسایت کتابخانههای دانشگاهی ایران از نظم منطقی و کافی برخوردار است؟

به منظور پاسخگویی به این پرسش،20 آیتم اطلاعاتی به صورت تصادفی از وب‎سایتهای مورد نظر انتخاب شد (از هر وب‎سایت دو آیتم) و در قالب پرسشنامه در اختیار شرکت‎کنندگان قرار گرفت. به این ترتیب، هر یک از شرکت‎کنندگان باید پس از ورود به وب‎سایت مورد نظر، آیتمهای خواسته شده را پیدا کنند و به سؤالهای پرسشنامه دربارة محل قرارگیری هر یک از آنها، در قالب مقیاس لیکرت از «خیلی‎کم» تا «خیلی زیاد» پاسخ دهند. چون این سؤالها به صورت رتبه‎ای تنظیم شده بود، نمره‎های یک تا پنج (1، 2، 3، 4، 5)، به آنها داده شد. از این رو، حاصل جمع این امتیازها عددی بین 20 تا 100 است که نقطة برش آن 60 می‌باشد؛ به این معنا که امتیاز کمتر از20 به معنای «خیلی‎کم»، بین 20 تا40 «کم»، بین 40 تا 60 «متوسط»، بین 60 تا 80 «زیاد» و بیشتر از 80 «خیلی‎زیاد» است.

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

5

4

3

2

1

یافته‎های حاصل از این بخش در قالب جدول 2 به شرح زیر آورده شده است:

جدول2. میزان منطقی بودن مقوله‎های اطلاعاتی وب‎سایتهای مورد نظر از دیدگاه کاربران بر حسب درصد (30n=)

میزان منطقی بودن سازماندهی مقولههای اطلاعاتی موجود در وبسایتهای کتابخانه‌های دانشگاهی (برحسب درصد)

خیلی زیاد

زیاد

متوسط

کم

خیلی کم

فردوسی مشهد

آیتم1: مدارک مورد نیاز برای تسویه حساب

-

8/13%

9/37%

8/44%

4/3%

آیتم2: طرح BL

4/3%

7/20%

8/44%

2/17%

8/13%

تهران

آیتم1: ساعت کار کتابخانه

3/23%

3/53%

3/23%

-

-

آیتم2: بخش گردش و امانت

7/6%

7/36%

7/26%

7/16%

3/13%

تبریز

آیتم1: جستجوی منابع کتابخانه

1/23%

8/53%

4/15%

7/7%

-

آیتم2: تماس با کتابخانه

5/18%

1/48%

9/25%

7/3%

7/3%

صنعتی اصفهان

آیتم1: درخواست عضویت

7/6%

3/43%

3/33%

7/16%

-

آیتم2: تازه‌های مدارک

3/14%

6/28%

9/17%

1/32%

1/7%

شیراز

آیتم1: تاریخچه کتابخانه

30%

60%

10%

-

-

آیتم2: بخش نسخ خطی

3/10%

5/34%

31%

2/17%

9/6%

شهید بهشتی

آیتم1: زیراکس

3/23%

7/46%

7/16%

10%

3/3%

آیتم2: بخش نابینایان

3/23%

50%

3/13%

10%

3/3%

صنعتی امیرکبیر

آیتم1:پرسش و پاسخ از کتابدار

7/6%

7/56%

7/26%

7/6%

3/3%

آیتم2: جستجوی عنوانی

31%

9/37%

6/27%

4/3%

-

تربیت مدرس

آیتم1: فرم عضویت در کتابخانه

8/13%

9/37%

5/34%

8/13%

-

آیتم2: پایگاه تعیین میزان همپوشانی ...

7/7%

4/15%

5/38%

1/23%

4/15%

علم و صنعت ایران

آیتم1: فهرست مدارک دیجیتال

-

3/33%

7/26%

3/33%

7/6%

آیتم 2: بخشهای کتابخانه

7/16%

40%

3/33%

10%

-

صنعتی شریف

آیتم1: proquest

16%

28%

28%

16%

12%

آیتم2: فهرست پایان‌نامه‌ها

-

1/26%

8/34%

7/21%

4/17%

 

به کمک داده‎های حاصل از جدول 2، مشخص شد از میان آیتمهای انتخابی، آیتمهای «مدارک مورد نیاز برای تسویه حساب»، «پایگاه تعیین میزان همپوشانی مقالات علمی»، «فهرست پایان‎نامه‎های کتابخانه، و تازه‎های مدارک» در وب‎سایت کتابخانه‎های مربوط از نظر کاربران در محل منطقی قرار ندارند، طوری که به ترتیب 8/44%، 1/23%، 3/33% و 1/32% از شرکت‎کنندگان محل قرارگیری این آیتمها را در وب‎سایتهای مورد نظر در حد کم منطقی دانسته‎اند. این در حالی است که، محل قرارگیری آیتمهایی از قبیل «بخشهای کتابخانه»، «پرسش و پاسخ از کتابدار»، «بخش نابینایان»، «تاریخچه کتابخانه»، «ساعت کار کتابخانه» در وب‎سایت کتابخانه‎های مربوط از نظر همین شرکت‎کنندگان نسبتاً منطقی است. طوری که بیش از نیمی از شرکت‎کنندگان یعنی، 40%، 7/56%، 50%، 60%، 3/53% از آنها قرارگیری این اقلام را در حد زیاد منطقی دانسته‎اند.

برای پاسخگویی به پرسش مورد نظر، میانگین این امتیازها محاسبه شد که برابر با 67 است. به این معنا که، سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی وب‎سایت کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه‎های ایران از نظر منطقی بودن در حد متوسط است. افزون بر میانگین داده‎ها، نما، انحراف استاندارد، کمترین و بیشترین میزان محاسبه شد (جدول 3). مقدار نما برابر با 56 است که نشان می‎دهد بیشتر افراد سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی وب‎سایتهای مورد نظر را کمتر از حد متوسط منطقی می‎دانند. کمترین امتیاز داده شده از سوی کاربران برابر با 52 (بین کم تا متوسط) و بیشترین امتیاز داده شده برابر با 86 (در حد زیاد) است.

جدول 3. شاخصهای آماری در مورد سازماندهی منطقی مقوله‎های اطلاعاتی وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی

میانگین

نما

انحراف استاندارد

کمترین

بیشترین

تعداد

 

67

56

69/9

52

86

23 پاسخ داده

7 پاسخ نداده

 

یافته‎های به دست آمده از مصاحبه‎‎ با هشت نفر از شرکت‎کنندگان مرحله اول پژوهش در این باره، درستی یافته‎های به دست آمده از پرسشنامه را تأیید می‎کند؛ به طوری که مصاحبه‎شوندگان، منطقی نبودن محل قرارگیری برخی از اقلام را تأیید کردند و در پاسخ به این سؤال که چرا محل قرارگیری این آیتمها را منطقی نمی‎دانند، یک نفر از شرکت‎کنندگان بیان داشت:

باید آن دسته از اقلامی که به آموزش، راهنمایی چگونگی استفاده از پایگاه‎های اطلاعاتی، آموزش جستجوی منابع کتابخانه و .... می‎پردازد، «تحت مقوله «آموزش استفاده‎کننده» قرار بگیرد. از این رو، قرار گرفتن آیتم مدارک مورد نیاز برای تسویه حساب تحت مقولة آموزش ‎استفاده‎کننده را منطقی نمی‎دانم».

دیگر شرکت‎کنندگان حاضر در جلسه ضمن تأیید این گفته بیان داشتند که، قرارگیری «مدارک مورد نیاز برای تسویه حساب» تحت مقوله «تحویل مدرک» منطقی‎تر است، زیرا استنباط آنها از تحویل مدرک، آن دسته از مدارکی است که باید برای ثبت نام و تسویه حساب، کاربران به کتابخانه تحویل دهند.

شرکت‎کنندگان همچنین محل قرارگیری آیتم «Theses» تحت منوی «Online Catalog» را منطقی ندانستند. از نظر آنها، برچسب به کار رفته برای این مقوله به اندازة کافی روشن و گویا نیست. وجود دو مقوله Online Catalog و E-Resources در کنار یکدیگر، کاربران را در انتخاب مقوله برای پیدا کردن آیتم Theses دچار تردید می‎کند. از نظر آنها، بین این دو مقوله همپوشانی وجود دارد و آنها قادر نیستند به راحتی بین آن دو تمایز قایل شوند.

بر این اساس، می‎توان چنین بیان داشت که برخی از آیتمها به اشتباه زیرمجموعة مقوله‎های دیگر دسته‎بندی شده‎اند. هر چند در این زمینة مطالعه مستقلی صورت نگرفته است، با توجه به نتایج پژوهشهای «فرودی» (1380)، «مک گیل و تامس» (2001،Mc Gills & Toms) می‎توان دلیل این امر را در اعمال سلیقه شخصی طراحان در دسته‎بندی اقلام وب‎سایتها دانست. اعمال سلیقة شخصی طراحان در سازماندهی اقلام و بی‌توجهی به معیارها و اصول موجود در این زمینه، باعث می‎شود با وجود قابل درک بودن برخی از برچسبهای به‌کار رفته برای توصیف و نمایش اقلام، کاربران در عمل نتوانند محل آیتم مورد نظرشان را در وب‎سایت پیدا کنند و در انتخاب مقوله در صفحه اصلی وب‎سایت با مشکل مواجه شوند.

پرسش دوم: از دیدگاه کاربران، محل منطقی و مطلوب اقلام اطلاعاتی در وبسایت کتابخانههای دانشگاهی کجاست؟

به منظور پاسخگویی به این پرسش، در ادامة جلسه مکاشفه‎ای، از شرکت‎کنندگان (30نفر) خواسته شد بر اساس منطق خود، 54 عدد کارت حاوی اقلام اطلاعاتی را درون 9 مقوله (دسته)های از پیش طراحی شده دسته‎بندی کنند تا از این طریق، آرای آنها در زمینة این دسته‎بندی کسب گردد.

لازم به توضیح است، با توجه به حجم بسیار زیاد جدولهای بسط یافته مرتبط با توزیع تک تک آیتمها (54 آیتم) در دسته‎های مختلف، در ادامه تحلیلهای مرتبط با هر دسته همراه با درصد فراوانی هر آیتم، در یک جدول کلی (جدول 4) آورده می‌شود. درصد فراوانی آورده شده مقابل هر آیتم نشان می‎دهد از میان دسته‎های انتخاب شده از سوی کاربران برای قرارگرفتن این آیتم، چند درصد از شرکت‎کنندگان این مقوله را برای این آیتم مناسب دانسته‎اند. به عبارت بهتر، این ارقام نشان می‎دهد چند درصد شرکت‎کنندگان معتقد بوده‌اند این آیتم باید در این مقوله قرار گیرد. نکته مهم در پیوند با هم گروه شدن این اقلام، آن است که با کنار هم قرار دادن آنها توسط کاربران، می‌توان دریافت که شرکت‎کنندگان انتظار دارند چه اقلامی را در یک مقولة خاص بیابند. به عنوان نمونه، دسته‌بندی کردن اقلامی مانند فهرست مجله‌های کتابخانه و فهرست مدارک دیجیتال در مقولة منابع الکترونیکی، می‎توان دریافت که شرکت‎کنندگان این اقلام را جزئی از منابع الکترونیکی در نظر می‎گیرند. از این‌رو، انتظار دارند آنها را در یک مقولة مشخص و در کنار هم در وب سایت بیابند.

 

جدول 4. تحلیلهای مرتبط با هر دسته همراه با درصد فراوانی مربوط به هر آیتم

مقولهها

شمارة کارتها

نام هرآیتم همراه با درصد فراوانی آن

مقولة اول

(پیوندهای مفید)

43،41،3

سایتهای متفرقه (7/66%)، ثبت اختراعات (30%)، فهرست ناشران بین‌المللی (53%)

مقولة دوم

(پایگاه‎های اطلاعاتی)

55، 53، 52، 48، 46، 45، 44، 42، 38

E-Journals (7/56%)، فهرست مجله‌های کتابخانه (50%)، E-Books (52%)، پایگاه‎های تعیین میزان همپوشانی مقاله‌های علمی (3/43%)، منابع الکترونیکی موقت (70%)، پایگاه‌های فارسی (7/56%)، مجله‌های الکترونیکی تمام متن (70%)، منابع رایگان (40%)، فهرست مدارک دیجیتالی (3/33%)

مقولة سوم

(اخبار و تازه‎ها)

2، 37

اخبار کتابخانه (80%)، تازه‌های مدارک (60%)

مقولة چهارم

(خدمات کتابخانه)

10، 16، 17، 18، 20، 23،25، 26،27، 29،31،32،35،39،41،49

تمدید منابع کتابخانه (60%)، بخش امانت (40%)، خدمات تحویل مدرک (3/83%)، عضویت در کتابخانه (3/53%)، پیشنهاد خرید کتاب (60%)، فهرست مدارک کتابخانه (7/26%)، بخش مرجع (20%)، بخش نابینایان (7/46%)، بخش نشریات (7/26%)، بخش نسخ خطی (7/36%)، انتشارات کتابخانه (3/33%)، زیراکس (7/96%)، ویرایش اطلاعات شخصی (50%)، امانت بین کتابخانه‎ای (7/66%)، ثبت اختراعات (30%)، فرمها (7/67%)

مقولة پنجم

(راهنمای آموزشی)

4، 5،6، 8، 36، 54

راهنمای نحوة درخواست کتاب (70%)، راهنمای نحوة محل نگهداری کتابها (3/63%)، راهنمای شیوه‌های جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی (3/73%)، تور آموزشی (7/36%)، راهنمای برنامه (3/83%)، راهنمای ثبت پایان‌نامه‌ها (7/76%)

مقولة ششم

(جستجوی منابع کتابخانه)

21، 33، 34، 38، 40، 47،

جستجوی سایت (7/46%)، جستجوی بین کتابخانه‌ای (7/76%)، سرعنوانهای موضوعی (60%)، فهرست مدارک دیجیتال (30%)، جستجوی ساده و پیشرفته (7/86%)، فهرست پایان‌نامه‌ها (3/43%)

مقوله‌هفتم

(درباره کتابخانه)

8، 11، 12، 13، 14، 15،22

آلبوم تصاویر (60%)، معرفی کارکنان کتابخانه (3/93%)، تاریخچة کتابخانه (90%)، مقررات کتابخانه (7/86%)، ساعت کاری کتابخانه (80%)، بخش اداری کتابخانه (7/56%)، نقشه سایت (60%)

مقولة هشتم

(اطلاع‌رسانی)

1، 28، 30

کنفرانسها و سمینارها (5/35%)، پرسش از کتابدار (7/56%)، کارگاه‌های آموزشی کتابخانه (3/33%)

مقولة نهم

(اطلاعات تماس)

 

19، 24

تماس با کتابخانه (7/76%)، پست الکترونیک (60%)

 

یافته‎های حاصل از مرتب‎سازی کارتها (داده‎های حاصل از جدول 4) نشان می‎دهد بر خلاف آنچه در وبسایتها وجود دارد، شرکت‎کنندگان برخی از اقلام اطلاعاتی را در جاهای دیگر غیر از مقولة فعلی دسته‎بندی کرده‎اند؛ به این معنا که هر چند در برخی موارد از نظر قرارگیری آیتمها در مکان فعلی از قبیل، «تاریخچة کتابخانه»، «ساعات کار کتابخانه» تحت مقوله «درباره کتابخانه»، و قرارگیری آیتمهایی همچون «پایگاه‎های فارسی»، «مجله‌های الکترونیکی» تحت مقولة «منابع الکترونیکی کتابخانه»، میان بیشتر شرکت‎کنندگان هماهنگی وجود دارد، یعنی کاربران بالقوه وب‎سایت‎ کتابخانه‎های دانشگاهی در مواجهه با دسته‎بندی اقلام، این اقلام را در همان مقوله‎هایی قرار می‎دهند که پیش‎تر توسط طراحان وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی نیز قرار گرفته است؛ اما وجود تفاوت در محل قرارگیری برخی از اقلام نیز گویای این نکته است که بین دو دیدگاه از نظر محل قرارگیری اقلام تفاوت ماهوی نیز وجود دارد. این امر نشان‌دهندة وجود گرایشهای متفاوت بین شرکت‎کنندگان و طراحان وب‎سایت در پیوند با دسته‎بندی اقلام اطلاعاتی است.

از دیگر نکاتی که به کمک دسته‎بندی اقلام اطلاعاتی توسط کاربران به‌دست آمد، می‎توان به موارد زیر اشاره کرد:

نخست، مشخص شد از نظر کاربران بین برخی از مقوله‎ها همپوشانی مفهومی وجود دارد؛ به عنوان مثال، بین دو مقولة «اخبار و تازه‎ها» و «اطلاع‌رسانی». وجود همپوشانی بین مقوله‎ها باعث تردید کاربران در انتخاب مقوله برای قرار دادن آیتم در آن می‎شود. این امر همچنین در هنگام پیدا کردن آیتم خاص، به مرور مقوله‎های بیشتر می‎انجامد.

دوم، با دسته‎بندی اقلام درون مقوله‎ها، مشخص شد برخی از اقلام وی‍ژگی خاصی دارند، به طوری که از نظر محل قرارگیری می‎توانند در بیش از یک مقوله قرار گیرند. اقلامی از قبیل «عضویت» که هم می‎تواند در مقولة «دربارة کتابخانه» و هم در مقولة «خدمات» دسته‎بندی شود، از این موارد است. این امر تأییدکنندة یافته‎های «لودویگ ویتگنشتاین»[12] در سال 1953 (نقل شده در: تیلور، 1381) است. وی نشان داد برخی از اقلام دارای مرزهای ثابت نیستند و نمی‎توانند در یک مقولة خاص جای گیرند. این امر یعنی روشن نبودن مرز بین مقوله‎ها نیز می‎تواند کاربران را در هنگام دسته‎بندی اقلام درون مقوله‎ها، دچار تردید کند؛ چیزی که در هنگام دسته‎بندی اقلام برای بیشتر شرکت‎کنندگان رخ داد.

از سوی دیگر، برخلاف موارد بالا، برخی از اقلام نیز وجود دارند که در هیچ یک از دسته‎های موجود نمی‎گنجند و یا ارتباط کمی با اقلام زیرمجموعة آن مقوله دارند. این امر نیز می‎تواند کاربران را در پیش‎بینی‎پذیری محل آن آیتم دچار مشکل کند. برای رفع این مشکل، می‎توان از برچسب خاص برای توصیف آیتم و از برچسب عام‎تر برای توصیف مقوله استفاده کرد. به این ترتیب، احتمال اینکه اقلام بیشتری تحت آن مقوله قرار گیرد، افزایش می‎یابد.

سوم، با دسته‎بندی اقلام درون مقوله‎ها مشخص شد از نظر کاربران بین برخی از اقلام ارتباط معنایی وجود دارد. به عنوان نمونه، کاربران اقلامی مانند «فهرست مجلات کتابخانه»، «لیست مدارک دیجیتالی و ...» را جزء منابع الکترونیکی کتابخانه می‎دانند و با قرار دادن آنها تحت مقولة منابع الکترونیکی، انتظار دارند اقلام را در کنار هم بیابند.

چهارم، دسته‎بندی اقلام درون مقوله نشان داد کاربران رویکرد کلی‎نگر به دسته‎بندی اقلام اطلاعاتی دارند. این نکته، یعنی توجه نکردن شرکت‎کنندگان به ج‍زئیات دسته‎بندی، با قرار دادن اقلامی از قبیل بخشهای مختلف کتابخانه درون مقوله‎های متفاوت، مشخص شد.

در نهایت، بر پایة یافته‎های حاصل از دسته‎بندی اقلام مشخص شد مجموعه‎ای از گرایشهای مشترک نیز بین برخی از شرکت‎کنندگان در پیوند با دسته‎بندی اقلام اطلاعاتی وجود دارد؛ به این معنا که هر چه بین برچسب به‌کار رفته برای اقلام و مقولة اطلاعاتی شباهت بیشتری وجود داشته باشد، احتمال اینکه کاربران آیتم مورد نظر خود را در آن مقوله قرار دهند، بیشتر است. خواه بین این دو (آیتم و مقولة اطلاعاتی) از نظر محتوایی و معنایی هماهنگی وجود داشته باشد و یا نداشته باشد. این امر نشان‎دهندة این نکته است که برچسب به‌کار رفته برای اقلام اطلاعاتی، از نظر کاربران نقش تعیین‎کننده‎ای در محل قرارگیری آن در میان مقوله‎های اطلاعاتی دارد.

در نهایت، بر پایة آنچه گفته شد، پاسخ پرسش دوم پژوهش در قالب الگو (تصویر3) ارائه شده است. بر پایة این الگو، صفحة اصلی وب‎سایت شامل 8 مقولة اصلی است که هر یک دارای زیرمجموعه‎های جداگانه هستند. در تصویر 4، هر مقوله همراه با آیتمهای زیر پوشش آن نشان داده شده است. نکتة مهم در پیوند با این الگو اینکه تمامی آیتمها در هر مقوله بر اساس دیدگاه و نظر شرکت‎کنندگان در پژوهش دسته‎بندی شده‌اند. همچنین، شیوة قرارگیری آیتمها در هر مقوله بر اساس بسامد استفادة کاربران از آن آیتمها مرتب شده است؛ یعنی، آیتمهای با بسامد استفادة زیاد در ابتدای مقوله قرار گرفته‎اند.

 

 

تصویر4. مقوله‎های پیشنهادی برای صفحة اصلی وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی بر اساس الگوی پژوهش

 

 

 

 

  • · درباره کتابخانه

ساعت کار کتابخانه

اطلاعات تماس

 - تماس با کتابخانه

 - پست الکترونیکی کتابخانه

- بخشهای کتابخانه

 - بخش مرجع

 - امانت

 - اداری

 - خدمات فنی

 - دیداری و شنیداری

 - نسخ خطی

- نقشه سایت

- تاریخچه کتابخانه

- آلبوم تصاویر

  • · منابع الکترونیکی کتابخانه

مجله‌های الکترونیکی (لاتین)

کتابهای الکترونیکی (لاتین)

پایگاه‌های فارسی

فهرست مدارک دیجیتالی

پایگاه‌های تعیین میزان همپوشانی مقاله‌ها

  • · راهنمای کاربران

راهنمای نحوة درخواست کتاب

راهنمای شیوه جستجو در پایگاه‌های اطلاعاتی

راهنمای نرم افزار کتابخانه

راهنمای ثبت پایان‌نامه‌ها

راهنمای محل نگهداری کتاب

  • · خدمات کتابخانه

عضویت کتابخانه

 - فرم عضویت

 - ویرایش اطلاعات شخصی

- امانت بین کتابخانه‌ای

- فهرست مدارک کتابخانه

- پیشنهاد خرید کتاب

- خدمات زیراکس

  • · اطلاع‌رسانی

اخبار و تازه‌ها

کنفرانس‌ها و سمینارها

پرسش و پاسخ از کتابدار

کارگاه‌های آموزشی

  • · جستجوی منابع کتابخانه

تمدید منابع کتابخانه

جستجوی بین کتابخانه‌ای

سرعنوانهای موضوعی

  • · پیوندهای مفید

سایتهای متفرقه

ثبت اختراعات

فهرست ناشران بین‌المللی

 

 

 

 

تصویر5. الگوی پیشنهادی پژوهش پیرامون سازماندهی منطقی اقلام اطلاعاتی و مرتب‎سازی آنها بر اساس بسامد استفاده (مراجعه) از دیدگاه کاربران

بحث و نتیجهگیری

در جامعة اطلاعاتی امروز، وب‎سایتها یکی از مهم‌ترین بسترهای دسترسی به اطلاعات به شمار می‌آیند و از نقش و اهمیت زیادی در امر اطلاع‌رسانی و ارائه خدمات به کاربران برخوردار هستند. طراحی و ایجاد وب‎سایت برای کتابخانه، سبب تسهیل دسترسی کاربران به اطلاعات و خدمات مورد نیاز، ساده‎‌سازی فرایندهای ارتباطات و کاهش هزینه‎‌ها می‎شود. از این‌رو، وب‎سایتها به منظور ایفای این نقش‌ باید ویژگیهای خاصی را دارا باشند. یکی از مهم‌ترین این وی‍ژگیها سازماندهی منطقی اقلام اطلاعاتی است. از این رو، پژوهش حاضر با توجه به این کاستی عمده که بر اساس مرور مطالعات داخلی و خارجی به‌دست آمده، صورت گرفته است. نتایج به دست آمده از روش مکاشفه‎ای و مرتب سازی کارتها، گویای این واقعیت است که بین محل قرارگیری اقلام اطلاعاتی با انتظارهای کاربران از آن محل، هماهنگی مطلوبی وجود ندارد (کمتر از حد متوسط است). همة این موارد گویای این نکته است که وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی از نظر سازماندهی اقلام اطلاعاتی در برخی موارد به بازنگری نیاز دارد. ریشه این امر (مطلوب نبودن سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی از دیدگاه کاربران) حداقل از دو جنبه قابل بررسی است: نخست اینکه، وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی توسط افرادی خارج از حوزة کتابداری (متخصصان علوم رایانه) و بدون بهره‎گیری از نظرهای کتابداران طراحی شده است. در این حالت، بدیهی است که این افراد شناخت کافی از ویژگیهای جامعة استفاده‎کننده ندارند. از این رو، نظام طراحی شده توسط آنها با قابلیت درک و نیازهای کاربران همخوان نیست. برای رفع این مشکل، ضروری است نظام در هر مرحله از طراحی، توسط کاربران ارزیابی شد. راه حل دوم، بهره‎گیری از کتابداران متخصص در این زمینه، به عنوان مشاوران اطلاعاتی است. دوم، وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی توسط کتابداران و یا متخصصان حوزه کتابداری طراحی شده است. با وجود این، از سازماندهی منطقی برخوردار نیست. اگر چنین فرضی درست باشد، ریشة آن حداقل از دو جنبه قابل بررسی است:

1. کتابداران با ویژگیهای جامعة استفاده‎کننده به خوبی آشنا نیستند و از نیازهای آنها آگاهی کافی ندارند. این امر می‎تواند ناشی از ارتباط ضعیف کتابداران با جامعة استفاده‎کننده باشد.

2. با وجود آنکه سازماندهی اطلاعات یکی از تخصص‎های کتابداران است و پژوهشهای زیادی در زمینة اهمیت طراحی کاربرمدار و شیوه‎های سازماندهی اطلاعات در بازیابی اطلاعات از نظام انجام شده است، همچنان وب‎سایت کتابخانه‎ها به عنوان یک نظام‎ اطلاعاتی، سازماندهی مطلوب ندارد. این امر می‎تواند به دلیل نبود آگاهی و توجه کتابداران به نتایج پژوهشهای انجام گرفته در این زمینه باشد.

بنابراین، از آنجا که این پژوهش وضعیت سازماندهی اقلام را از رویکرد کاربران بررسی کرده است، می‎تواند به بازنگری محل قرارگیری برخی از اقلام اطلاعاتی درون مقوله‎ها براساس منطق کاربران بینجامد و به واسطة ارائه الگویی مناسب برای سازماندهی مقوله‎های اطلاعاتی، به طراحی هر چه بهتر وب‎سایت کتابخانه‎های دانشگاهی به طراحان کمک کند. در ادامه، بر اساس آنچه گفته شد وبه منظور انجام پژوهشهای بیشتر در این زمینه، پیشنهادهای کاربردی ارائه می‎شود.

پیشنهادهایی برای پژوهشهای بیشتر

¾   با توجه به این نکته که سازماندهی اقلام اطلاعاتی وب‎سایتهای کتابخانه‎ها باید به گونه‎ای باشد که برای همه کاربران در هر سطحی قابل فهم و استفاده باشد، پیشنهاد می‎شود پژوهشی پیرامون میزان منطقی بودن سازماندهی اقلام اطلاعاتی، قابلیت درک و پیش‎بینی‎پذیری برچسب مقوله‎ها از دیدگاه دیگر کاربران وب‎سایت کتابخانه‎ها (نظیر کارمندان، اعضای هیئت علمی و ...) نیز انجام شود. یافته‎های این پژوهش از آن جهت که می‎تواند دانش کافی برای دست یافتن به منطق کلی در رابطه با دسته‎بندی اقلام از دیدگاه کاربران فراهم آورد، اهمیت دارد.

¾   پیشنهاد می‎شود با توجه به الگوی پیشنهادی، یک وب‎سایت کتابخانه‎ای طراحی شود و دیدگاه کاربران نسبت به آن از نظر میزان منطقی بودن سازماندهی، قابلیت درک برچسبها و پیش‎بینی‎پذیر بودن برچسبهای به کار رفته برای مقوله‎های اطلاعاتی، در یک آزمون استفاده‎پذیری[13]، مورد مطالعه قرار گیرد و بر اساس آن ایرادهای احتمالی الگو برطرف و در صورت نیاز، مواردی به آن افزوده شود.



[1]. Items.

[2].  روشی که در آن اقلام بدون هیچ نظم خاصی و به صورت کاملاً سلیقه‌ای و تصادفی، درکنار هم قرار گرفته‌اند.

[3]. Frequency – ordered menus.

[4]. Positional inconsistency.

[5]. Split menus.

[6]. Folded menus.

[7]. Temporal menus.

[8]. Functional.

[9]. Alphabetical.

[10]. content validity.

[11].  انتخاب آیتمها از هر وب سایت، به دو دلیل به صورت تصادفی انجام گرفت؛ نخست، در برخی از وب‌سایتها یا آن آیتم خاص وجود نداشت و یا با برچسب متفاوت دیگری نام‌گذاری شده بود. دوم، اگر از دو آیتم یکسان برای همة وب‌سایتها استفاده می‌شد، دیدگاه کاربران نسبت به سازماندهی این دو آیتم محدود می‌گردید. حال آن که، با انتخاب آیتمهای متفاوت به صورت تصادفی برای هر وب‌سایت، پژوهشگر می‌تواند دیدگاه کاربران را نسبت به سازماندهی اقلام اطلاعاتی بیشتری بسنجد.

[12]. Ludwig Wittgenstein.

[13]. Usability test.

-   اصغری‎پوده، احمدرضا (1380). بررسی عناصر و ویژگی‏های مطرح در طراحی وب‏سایت کتابخانه‏های دانشگاهی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‏رسانی، دانشکده علوم ‏تربیتی و روان‏شناسی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد.

-      تیلور، آرلین جی (1381). سازماندهی اطلاعات. (محمد حسین دیانی، مترجم). مشهد: کتابخانه رایانه‏ای.

-   فتاحی، رحمت‏الله و محمد حسن‏زاده (1383). بررسی و ارزیابی شیوه‏های سازماندهی اطلاعات در وب‏سایت کتابخانه‏های دانشگاهی، مجموعه مقالات سمینار سایتهای وب کتابخانه‏ها: طراحی و ارزشیابی، دی 24، (ص 203-177).

-   فتاحی، رحمت‏الله و محمد حسن‏زاده (1385). نظر سنجی از کتابداران متخصص پیرامون شیوه‌های سازماندهی اطلاعات در وب‌سایت کتابخانه‌های دانشگاهی، گزارشی از مرحله دوم یک طرح پژوهشی. فصلنامه کتابداری و اطلاع‏رسانی، 9 (4).

-   فرودی، نوشین (1380). ارزیابی صفحات وب کتابخانه‏های دانشگاهی ایران و ارائه الگوی پیشنهادی. پایان‏نامه کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‏رسانی، دانشکده مدیریت و اطلاع‏رسانی پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی ایران، تهران.

-         Alastaire, S. G. (1997). Testingthe surf: Criteria for evaluating internet information resources. The Publice Access Computer Systems Review, (3). Retrived August 1, 2010, from http://info.lib.Uh.edu/pr/v8/n3/smith8n3.html

-         Card, S. (1982). User perceptual mechanisms in the search of computer command menus, CHI '82 proceedings of the 1982 conference on human factors in computing systems. Proceedings of the CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, )pp. 190-196(. New York: Association for Computing Machinery.

-         Hochheiser, H., & Shneiderman, B. (2002). Performance benefits of simultaneous over sequental menu as task complexity increases. Information Journal of Human-Computer Interaction, 12 (2). 173-192.

-         Jeng, J. H. (2006). Usability of the digital library: An evaluation model. Unpublished doctoral dissertation, Rutgers University, New Brunswick, New Jersey. Retrieved 14, 2010, from http://gradworks.umi.com/32/03/3203382.html

-         Kuchi, T. (2006). Communicating mission: An analysis of academic library web sites. Journal of Academic Librarianship. 32 (2), 148-154.

-         Lee, D. & Yoon, W. (2003). Quantitative results assessing design issues of selection – supportive menus. International Journal of Industrial Ergonomics, 33, 41-52.

-         Kurtenbach, G., Fitzmaurice, G.W., Own, R. N., & Baudel, T. (1999). The hotbox: Efficient access to a large number of menu-items, CHI '82 proceedings of the 1982 conference on human factors in computing systems. Proceeeing of the CHI conference on human factors in computing systems May 15-20, (pp. 231-237). New York: ACM Press.

-         Lee, H. L., & Carlyle, A. (2002). Academic library gateways to online information: Taxonomy of organizational. In J. Maria , Huertas-Lopez, & J. Francisco (Eds.), in Challenges in Knowledge Representation and Organization for the 21st Century: Integration of Knowledge Across Boundaries.Proceedings of the 7th ISKO International Conference held in Granada, July 10-13, (pp. 155-164). Granda, Spain: Ergon Verlag.

-         McGillis, L., & Toms, E. G. (2001). Usability of the academic library web site: Implications for design. College & Research Libraries. 62 (4).

-         Mehlenbacher, B., Duffy, T., & Palmer, J. (1989). Finding information on menu: Linking menu organization to the users goals, Human- Computer Interaction, 4, 231-251. 

-         Raward, R. (2002). Academic library web site design principle development of cheklist. AARL, 132 (2), 123-136. Retrieved September 15, 2010, from www. Alia. Org.av/ ections/ucrls/aael

-         Sears, A., & Shneiderman, B. (1994). Split Menus: Effectively using selection frequency to organize menus, ACM Transactions on Computer-Human Interaction (TOCHI), 1 (1), 27-51.

-         Somberg, B. L. (1987). A Comparison of rule-based and positionally constand arrangements of computer menu items. Proceedings of the SIGCHI/GT Conference on Human factors in Computing Systems and Graphics Interface, Toronto, Ont, Canada, April 5-9, (255-260). NewYork: ACM.