نقش و جایگاه آرشیو دیداری - شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی - تلویزیونی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان

2 دانشجوی کارشناسی ارشد دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات خوزستان گروه علوم کتابداری و اطلاع‎رسانی

چکیده

هدف از این پژوهش، تعیین نقش و جایگاه آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامههای رادیویی و تلویزیونی این مرکز است. روش پژوهش پیمایشی و ابزار گردآوری اطلاعات، پرسشنامه است. جامعة پژوهش 100 نفر از برنامهسازان (تهیهکنندگان و کارگردانان) تولید رادیو و تلویزیون مرکز بوشهر است. بر اساس یافتههای پژوهش، 8/92 % از برنامهسازان معتقدند میتوان از آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر به عنوان یکی از عوامل اصلی در فرایند تولید برنامههای رادیویی و تلویزیونی این مرکز و تکیهگاه برنامهسازان نام برد. 9/96 % از برنامهسازان آرشیو این مرکز را یک پایگاه اطلاعاتی و پشتوانه برنامهسازی قلمداد میکنند. 9/95 % از برنامهسازان معتقدند بر خلاف دیدگاه سنتی و غیرتخصصی، آرشیو دیداری- شنیداری این مرکز تنها محلی برای حفظ و نگهداری منابع نیست، بلکه یکی از مهمترین بخشهای حفظ محتوا و پیام در رسانه است. از نگاه برنامهسازان، غنی بودن منابع آرشیوی این مرکز در تأمین و پشتیبانی، ارتقای کمّی و کیفی برنامهسازی، کاهش زمان و هزینة تولید برنامهها نقش چشمگیری دارد. اکثر برنامهسازان، ارائه خدمات توسط آرشیویستهای این مرکز را در رفع نیازهای اطلاعاتی برنامهسازان مطلوب دانسته و مهمترین انتظارهای خود را از آرشیو این مرکز، دیجیتالسازی و غنی کردن منابع آرشیوی، ایجاد پایگاه اطلاعاتی آرشیو، ایجاد بخش افکتهای تصویری و با کیفیت، استخراج کلیدواژههای موضوعی منابع، ایجاد بخش تبدیل و تکثیر منابع و مشکلات خود را، دسترسی نداشتن به منابع آرشیوهای سایر مراکز صدا و سیما، کمبود امکانات فنی در آرشیو، کمبود نیروی انسانی و فعال نبودن آرشیو مرکز در ایام تعطیلات رسمی، بیان کردهاند.
 

کلیدواژه‌ها


 امروزه وسایل ارتباط ‎جمعی (رادیو، تلویزیون، سینما، مطبوعات و ...) با انتقال اطلاعات و دانشهای جدید و تبادل افکار و عقاید عمومی، در پیشرفت و توسعة فرهنگ و تمدن بشری نقش اساسی بر عهده دارند. صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران از شمار مهم‎ترین وسایل ارتباط ‎جمعی است و تنها رسانه‎ای است که با دامنه‎ای گسترده از امواج و با انتشار افکار و ارائه راهکارهای متفاوت، زندگی اجتماعی را به طور محسوسی متحول می‎سازد. این رسانه، ابزاری اجتماعی- فرهنگی به معنای عالی آن است که اثر چشمگیری بر همة ابعاد زندگی انسانها دارد. این در شرایطی است که عموم مردم جامعه، از هر قشر و طبقه‎ای و با هر نوع فرهنگ و آداب و رسومی، از این رسانه استفاده می‎کنند. رسالت صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران به عنوان رسانة ملی و مهم‎ترین دستگاه فرهنگی، ارتقای دانش و بینش و منش عمومی آحاد جامعه و گسترش ارزشها، آرمانهای اسلام و انقلاب به مخاطبان بویژه نسل جدید است. بنابراین، صدا و سیما با ارائه الگوهای خاص، نقش و نفوذی که در ایجاد و ترویج هنجارها و الگوهای رفتاری، شناختی و معرفی جامعه دارد، اطلاعات لازم را در این زمینه با تولید برنامه‎های جذاب، فاخر و مخاطب‎پسند ارائه می‎دهد و از آنجا که تولید یک برنامه فرایندی پیچیده و هزینه‎بر است، برنامه‎سازان برای تحقق هدفهای اصلی خود یعنی جذب مخاطب، نوآوری، اطلاع‎رسانی شفاف و دقیق، به منابع اطلاعاتی مستند و غنی نیاز دارند. در این میان، آرشیوهای دیداری- شنیداری در این سازمان به عنوان پشتوانه و اساس برنامه‎سازی می‎توانند با تهیة منابع جدید صوتی و تصویری، حفظ و مرمت منابع قدیم، سازماندهی و دیجیتال‎سازی منابع آرشیوی، امکان دسترسی سریع و آسان را برای برنامه‎سازان رادیو و تلویزیون و تأمین پخش شبکه، از این منابع اطلاعاتی با ارزش فراهم کنند.

اختراع چاپ موجب گسترش دسترسی به منابع اطلاعاتی شد و پس از آن امکان ضبط منابع بر فرمتی دیداری یا شنیداری به منظور انتقال و پخش گسترده فراهم شد. منابع دیداری- شنیداری از راه رسیدند. رسانه‎های دیداری – شنیداری با فرهنگ در تعاملند، بویژه فرهنگ سدة نوزدهم، و بیش از آن با فرهنگ سدة بیستم و به همین علت، آرشیوهای منابع دیداری- شنیداری در حال گسترش هستند (هریسون[1]، 1388 ص 15). آرشیو سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، بزرگ‎ترین و غنی‎ترین آرشیو صوتی و تصویری کشور است و قدمت برخی از منابع آن به بیش از پنجاه سال باز می‎گردد. تجربة سالهای اخیر نشان داده است استفادة بجا و مناسب از تصاویر مستند و تاریخی در مقاطع مختلف می‎تواند بسیار تأثیرگذار باشد (ضرغامی، 1386، ص18).  بنابراین، در رسانة ملی یکی از مهم‎ترین بخشهای حفظ محتوا و پیام، آرشیو سازمان است که به عنوان تکیه‎گاه برنامه‎سازان برای تولید یک برنامة غنی، نقش مهمی در ارتقای کمّی، کیفی و پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی ایفا می‎کند (موسوی‎مقدم، 1389، ص6). سرمایه‎های صدا و تصویر، جزء سرمایه‎های نوپدید در صد سال اخیر است. امروزه بشر برای حفظ این ثروت تلاش می‎کند. محل انباشت این ثروت در رسانه‎هاست. آرشیوها مهم‎ترین سرمایه‎های هر سازمان و در واقع قلب هر سازمان رسانه‎ای به شمار می‎روند (علی‎عسکری، 1389، ص6).

«نظری» (1376) در پژوهش خود با عنوان «بررسی میزان رضایت استفاده‎کنندگان از آرشیوهای دیداری - شنیداری شبکه اول جمهوری اسلامی ایران» به این نتایج رسید: اکثر مراجعان نیازهایشان توسط منابع موجود در آرشیوها برطرف می‎گردد. بیشتر افراد جامعة نمونه در مجموع از کارکنان آرشیوها و تعداد آنها برای رسیدگی به نیازهایشان رضایت دارند. اکثر افراد جامعة نمونه، از مقررات امانت رضایت کامل دارند.

«سخایی» (1378) در پژوهشی با عنوان «کارآیی خدمات اطلاع‎رسانی آرشیو‎های شبکه دو سیمای جمهوری اسلامی ایران در رفع نیازهای تهیه‎کنندگان برنامه‎های تلویزیونی»  نشان می‎دهد که تهیه‎کنندگان از ساعات کار آرشیوها و مقررات رضایت کامل دارند. همچنین، از تنوع اطلاعاتی، روزآمد بودن منابع موجود، تجهیزات، برگه‎دانها، دستیابی به منابع مورد نیاز، آشنایی و تسلط آرشیویست‎ها به مجموعه، سرعت و دقت در فرایند خدمات، رضایت دارند.

«توکلی» (1380) در پژوهشی با عنوان «بررسی وضعیت مواد دیداری - شنیداری کتابخانه‎های مرکزی دانشگاه‌های دولتی ایران و ارائه طرح پیشنهادی» با استفاده از روش پیمایشی و پرسشنامه به گردآوری داده‎ها پرداخته و به این نتیجه رسیده است که مواد دیداری- شنیداری (شامل فیلم، نوارهای صوتی و تصویری و دیسکهای نوری صوتی و تصویری) هنوز جایگاه خود را در کتابخانه‎ها و دانشگاه‌های ایران پیدا نکرده‎اند. کمبود بودجه، فضا، مواد، تجهیزات، نیروی انسانی متخصص، آشنایی نداشتن و کم توجهی مسئولان به ضرورت وجود و به کارگیری مواد دیداری- شنیداری، نبود فهرستگان دیداری- شنیداری، نبود انجمن کتابداران دیداری و شنیداری و مرکز تولیدکننده و سرویس دهندة مواد دیداری و شنیداری در سطح آموزش عالی، از جمله مشکلات اساسی هستند.

در پژوهشی دیگر که «اعتمادی» (1381) با عنوان «سنجش میزان رضایت کاربران مجموعه موسیقی آرشیو معاونت صدا» انجام داد، نتایج حاصل نشانگر رضایتمندی نسبت به برخورد مناسب آرشیویست‎ها و رضایت نسبی به تنوع موضوعی و آگاهی‎رسانی نسبت به تازه‎های آرشیو است. وی همچنین به راضی نبودن کاربران در به روزرسانی منابع اطلاعاتی آرشیوهای موسیقی، کمبود تجهیزات برای بازشنوایی و بازیابی منابع توسط کاربران اشاره کرده است.

« قنبری» (1385) در پژوهش خود با عنوان «نقش آرشیوهای سیمای داخلی مستقر در تهران در فرایند برنامه‎سازی» نشان می‎دهد که  82 %  برنامه‎سازان معتقدند آرشیوها فقط محلی برای انبار کردن منابع نیست، بلکه از جایگاهی ویژه برای حفظ و نگهداری و ارائه خدمات برخوردارند. 96 % به نقش آرشیوها در انتقال اطلاعات به آیندگان معتقدند و 91 % غنی بودن آرشیوها را در پشتیبانی از فرایند برنامه‎سازی مؤثر می‎دانند.

«سیمور[2]» (1989) در پژوهشی که انجام داد، آرشیوهای صوتی و شنیداری را به عنوان مرجعی برای دانش صدا می‎داند. از نظر وی، آرشیو‎های ضبط صدا می‎توانند منبعی از اطلاعات را در اختیار دانشمندان و متخصصان علاقه‎مند به تجزیه و تحلیل صدا و همچنین تحولات تاریخی و فرهنگی، در زمینه‎های متنوع صوتی قرار دهند. مجموعه‎های بزرگی از صدا یا تصویر ضبط شده وجود دارد که می‎تواند به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی برای چنین استنادهایی استفاده شود. دانشمندان و آرشیویستهای صدا نقاط مشترک فراوانی در علاقه‎مندی به ضبط، کپی، تجزیه و تحلیل و تکثیر صدا دارند.

 «رایت[3]»(2004) در پژوهشی با عنوان «حفاظت دیجیتالی از منابع صوتی، ویدئوها و فیلمها»  به این نتیجه دست یافت که حدود 75 % منابع دیداری شنیداری در خطر غیرقابل دسترسی بودن قرار دارند و رشد حجم مجموعه‎های یاد شده، بیش از چهار برابر رشد فنون و ابزار حفاظت دیجیتالی است.

«آگیرازالدگی[4]» (2008) در پژوهشی دیگر با عنوان «سندآرایی منابع دیداری - شنیداری به منظور تهیه برنامه‎های جدید خبری تلویزیون» نحوة استفاده از آرشیوهای دیداری - شنیداری توسط تهیه‎کنندگان اخبار تلویزیونی و روزنامه‎نگاران را بررسی کرد و به این نتیجه رسید که سازماندهی منابع دیداری- شنیداری، عنصر بسیار مهمی در ارائه اطلاعات تلویزیونی مرتبط با وقایع جدید است. وی همچنین دریافت که روزنامه‎نگاران نیز در تهیه و ارائه اخبار خود به شدت متکی به تصاویر مندرج در منابع تصویری نظیر عکسها هستند.

 «پترلی[5]» و «اولد[6] » (2008) با ارزیابی فناوری خودکار بازیابی ویدئو‎ها نشان دادند شواهد موجود حاکی از آن است که تهیة نسخه دیجیتالی آرشیو ویدئویی، نیازمند بازاندیشی در مورد مجموعه‎ها و رسانه‎های جدید است. وی همچنین بر این باور بود که آرشیو‎های جدید باید به طور اختصاصی با قابلیت اکتشاف منابع دیجیتالی طراحی شوند. آرشیو‎های دیداری - شنیداری در مراکز وابسته به صداو سیما بسیار مورد توجهند، حال آنکه این نوع مواد در دیگر کتابخانه‎ها کمتر مورد توجه بوده یا امکانات لازم برای نگهداری و بهره‎وری از آنها محدود است‎. در عین حال، مشخص شد گروهی از استفاده کنندگان بویژه خبرنگاران، به این نوع منابع نیاز اساسی دارند.

بیان مسئله

آرشیو، تاریخ مجسّم یک ملت است (دیّانی، 1389، ص11). آرشیو را می‎توان به مثابة حافظه دانست. انتقال حافظه از نسلی به نسل دیگر، از انگیزه‎های پایدار جامعة بشری است. سازماندهی و حفظ و نگهداری خاطره‎ها در آرشیو‎های هر کشوری، در حفظ بخش مهمی از فرهنگ آن کشور اهمیت بسیار پیدا می‎کند (مرادی و طهرانی‎پور، 1389، ص12). میراث دیداری و شنیداری، سرمایه‎های فکری و فرهنگی بشر هستند که همچون میراثی گرانقدر از پیشینیان برای نسل امروز به جای مانده و انسانهای امروز مسئول انتقال این سرمایه به آیندگان هستند. آرشیو‎های سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران به عنوان تنها آرشیو‎های دیداری- شنیداری درمقیاس عظیم و به صورت پویا در کشور فعالیت می‎کنند و حافظه ملت ایران و گنجینه‎ای از سرمایه‎های مادی و معنوی کشور به شمار می‎روند. این آرشیو‎ها دارای منابعی بی‎نظیر، آثار فاخر، کمیاب و گاهی تکرار نشدنی هستند (کاوه، 1379، ص75). تصاویر و صداهای ذخیره شدة تاریخی و متنوع درتمامی زمینه‎های فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و مذهبی، منابع ارزشمندی هستند که تکرارنشدنی بوده و کاربرد فراوانی در تولید برنامه‎های صدا و سیما دارند. با توجه به دیدگاه سنتی و غیر تخصصی به آرشیو‎های دیداری- شنیداری سازمان و مراکز صدا و سیما و توجه  نکردن به این مهم که آرشیوهای این سازمان  و مراکز می‎توانند پشتوانه و تکیه‎گاه برنامه‎سازان و یکی از مهم‎ترین بخشهای حفظ محتوا و پیام در این رسانة فراگیر به شمار آیند، این آرشیوها  همواره به صورت سنتی و از جهت حفظ و نگهداری منابع مورد توجه قرار گرفته‎اند. نقش اصلی آرشیو به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی برای برنامه‎سازان و یکی از عوامل اصلی در فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی و دیگر خدمات تخصصی آرشیویست، مغفول واقع شده است. متأسفانه، تصور عامیانه براین بوده که آرشیو، محلی برای بایگانی منابع است و آرشیویست امانتداری جهت حفظ و نگهداری از این منابع است. پژوهش حاضر بر آن است تا با یک دیدگاه تخصصی، نقش و جایگاه آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر را در ارتقای کمّی و کیفی، پشتیبانی و سرعت بخشیدن به تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز بررسی کند. همچنین بر آن است تا آرشیویست  را به عنوان یک نیروی متخصص و آرشیو را به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی مهم در حفظ محتوا و پیام و یکی از عوامل اصلی در فرایند تولید برنامه‎سازی، تحلیل نماید.

تعریفهای عملیاتی

آرشیو: منظور از آرشیو در این تحقیق، آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر است. منابع اطلاعاتی ذخیره شده در آرشیو دیداری(سیما) عبارتند از: فیلمهای سینمایی، فیلمهای مستند، پویانمایی(انیمیشن)، مجموعه‎های تلویزیونی (سریالها)، فیلمهای داستانی، فیلمهای کارتونی و عروسکی، نماهنگ (موسیقی تصویری)، برنامه‎های مناسبتی، سخنرانی، قرآن و ادعیه، برنامه‎ها‎ی ورزشی، تصاویر کوتاه، برنامه‎های تولیدی و گزارشی و...  منابع اطلاعاتی ذخیره شده در آرشیو شنیداری (صدا) نیز عبارتند از:  موسیقی باکلام و بی‎کلام، موسیقی فیلم و سریال، قرآن و ادعیه، اشعار مذهبی، افکت (صداهای محیط)، سخنرانی، برنامه‎های نمایشی و تولیدی مرکز، برنامه‎های مناسبتی و... که مورد استفادة برنامه‎سازان قرار می‎گیرد.

آرشیویست: در این پژوهش، افراد شاغل در آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر را که در انجام خدمات تخصصی آرشیو مهارت دارند، شامل می‎شود.

فرایند تولید برنامه: اصلی‎ترین مرحله در ساخت یک برنامه رادیویی و تلویزیونی، تولید برنامه است که تهیه‎کنندة برنامه از مرحلة ارائه طرح با به‎کارگیری تجهیزات، امکانات، عوامل برنامه‎ و سپس دریافت نوار خام و منابع دیداری - شنیداری مورد نیاز از آرشیو برای استفاده در برنامة تولیدی و تا بازگشت منابع به آرشیو و درخواست صدور رسید از آرشیو برای تسویه حساب مالی را شامل می‎شود.

هدف پژوهش

هدف اصلی این پژوهش، تبیین جایگاه اساسی و نقش خدمات آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز است، زیرا آرشیوها نقش مؤثری در کاهش هزینه، زمان، هدر رفتن انرژی نیروی انسانی و تأمین پخش شبکه دارند و در ارائه الگوی برنامه‎ها به تهیه‎کنندگان و کارگردانان، نقش مهمی را ایفا می‎کنند.

 ضرورت انجام پژوهش

انتخاب آرشیو دیداری - شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر برای موضوع این تحقیق به این دلیل بود که تاکنون در این سازمان و استان با موضوعیت آرشیو پژوهشی انجام نشده و در تمامی مراکز استانهای صدا و سیما نیز مورد مشابه دیده نشده است. این تحقیق می‎تواند الگوی محدود شده‎ای از استانها باشد که به تنهایی مبنای تصمیم‎سازی برای مدیران، مورد توجه مسئولان و تعمیم‎‎پذیر به کل کشور باشد تا فعالیتهای انجام شده در آرشیو این مرکز در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎سازی، الگویی مناسب از یافته‎های جدید و بررسی شده و خواسته‎های برنامه‎سازان، برای استانهای مختلف مورد استفاده قرار گیرد. این پژوهش می‎تواند بر اساس تجزیه وتحلیل نتایج حاصل، صدا و سیمای مرکز بوشهر را در سازماندهی و برنامه‎ریزی هر چه بهتر آرشیو دیداری - شنیداری به جهت تسریع، تسهیل، صرفه‎جویی در زمان و هزینه این مرکز یاری رساند. همچنین، می‎تواند نقش و جایگاه اساسی منابع آرشیو دیداری - شنیداری این مرکز را در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی - تلویزیونی و دیگر خدمات ارزشمند آرشیو و تأثیرهای آن بر ارتقای کمّی و کیفی تولید برنامه‎های این مرکز مشخص سازد. این پژوهش می‎تواند در دیدگاه تخصصی مسئولان نسبتبه جایگاه آرشیو و آرشیویست به عنوان یکی از عوامل اصلی در تولید برنامه‎سازی مؤثر باشد.

سؤالهای پژوهش

1-   از دیدگاه برنامه‎سازان، نقش منابع آرشیو دیداری - شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز تا چه میزان است؟

2-   از دیدگاه برنامه‎سازان، نقش خدمات آرشیویستهای صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز، تا چه میزان است؟

3-   از دیدگاه برنامه‎سازان، غنی بودن منابع آرشیو دیداری - شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر تا چه میزان در تأمین و پشتیبانی، کاهش زمان و هزینه تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز مؤثر است؟

4-   دیدگاه برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر نسبت به نقش و جایگاه آرشیو دیداری - شنیداری این مرکز به عنوان یکی از عوامل اصلی در پشتیبانی از تولید برنامه‎سازی چیست؟

5-     مهم‎ترین انتظارهای برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر از آرشیو دیداری- شنیداری این مرکز چیست؟

6-     مهم‎ترین مشکلات برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر در استفاده از منابع آرشیو دیداری - شنیداری این مرکز چیست؟

روش پژوهش

پژوهش حاضر از نظر هدف و نوع کاربردی و از نظر شیوة گردآوری داده‎ها به روش پیمایشی انجام شد.

در این پژوهش، گردآوری اطلاعات با استفاده از پرسشنامه به عنوان ابزار جمع‎آوری داده‎ها و با توزیع در بین تهیه‎کنندگان و کارگردانان تولید رادیو و تلویزیون صدا و سیمای مرکز بوشهر که نقش اصلی در برنامه‎سازی دارند و تنها استفاده‎کنندگان از منابع آرشیو شمرده می‎شوند، سنجیده شد.

جامعة پژوهش

جامعة آماری پژوهش حاضر 100 نفر از تهیه‎کنندگان و کارگردانان برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی صدا و سیمای مرکز بوشهر هستند که در دو بخش تولید صدا و تولید سیما مشغول فعالیت و برنامه‎سازی هستند . با توجه به محدودیت تعداد برنامه‎سازان این مرکز، از روشهای نمونه‎گیری استفاده نشد و کل جامعه پژوهش بررسی و مطالعه شد. پس از توزیع پرسشنامه، 97 نفر به پرسشنامه‎ها پاسخ دادند. 3 نفر که پس از توزیع پرسشنامه  فعالیت آنها با مرکز قطع شد، به پرسشنامه‎ها پاسخ ندادند و جامعة آماری از 100 نفر به 97 نفر کاهش یافت.

روشهای تجزیه و تحلیل دادهها

برای توصیف داده‎ها، از روشهای معمول در آمار توصیفی در قالب جدولهای توزیع فراوانی - رسم نمودار استفاده شد. همچنین، برای تجزیه و تحلیل داده‎ها، با استفاده از نرم‎افزار آماری اکسل و اس.پی.اس.اس نتایج استخراج شد.

یافتههای پژوهش

بر اساس یافته‎های پژوهش دربارة ویژگیهای پاسخگویان،  داده‎های حاصل از متغیرهای جنسیت در بین جامعة پژوهش که توزیع فراوانی و اطلاعات آن در جدول زیر درج شده است، نشان می‎دهد نسبت جامعة زنان 9/28 % و مردان 1/71%  است. یافته‎های پژوهش نشان داد بیشتر برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر مرد هستند، به نحوی که جمعیت آنان تقریباً دو و نیم برابر جمعیت زنان است.

پرسش 1: از دیدگاه برنامه‎سازان، نقش منابع آرشیو دیداری- شنیداری صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز تا چه میزان است؟

 

جدول2. مجموع نظرهای برنامه‎سازان از پرسش اول پژوهش

سؤالهای پرسشنامه

بسیار کم

کم

متوسط

زیاد

بسیار زیاد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تأثیر آرشیو در پشتیبانی از فرایند برنامه‎سازی

2

1/2

0

0

14

4/14

50

5/51

31

0/32

نقش منابع آرشیو در ارتقای کمّی برنامه‎سازی

1

0/1

0

0

18

6/18

48

5/49

30

9/30

نقش منابع آرشیو در ارتقای کیفی

2

1/2

0

0

17

5/17

51

6/52

27

8/27

الگوبرداری از منابع آرشیو در خلق ایده

2

1/2

4

1/4

27

8/27

53

6/54

11

3/11

منابع آرشیو در ایام مناسبتها

0

0

0

0

6

2/6

40

2/41

51

6/52

نقش آرشیویست در تأمین نیازهای اطلاعاتی برنامه‎سازان

0

0

0

0

7

2/7

47

5/48

43

3/44

بخش تصاویر، افکت، سخن

0

0

0

0

1

0/1

39

2/40

57

8/58

نمایه‎سازی و مکانیزه کردن آرشیو

0

0

1

0/1

7

2/7

37

1/38

52

6/53

مجموع

7

9/0

5

6/0

97

12/5

365

0/47

302

9/38

 

در ردیف مجموع مشاهده می‎شود که سمت راست جدول که در بردارندة دو گزینة «بسیار کم» و «کم» می‎باشد، فقط 5/1% از کل پاسخها را در اختیار دارد؛ در حالی که دو گزینة «زیاد» و «بسیار زیاد» مجموعاً 9/85 % از پاسخها را شامل است؛ یعنی برنامه‎سازان با لحاظ کردن مجموع شرایطی که در هشت سؤال مربوط به پرسش اول پژوهش مطرح شده است، بر این باورند که منابع آرشیو در پشتیبانی از فرایند تولید نقش زیاد یا بسیار زیادی دارد. ارزش‎گذاری پاسخها  بر اساس طیف لیکرت و محاسبة میانگین مربوط، ما را به عدد 8/4 می‎رساند که بسیار نزدیک به آخرین گزینة  طیف یعنی گزینه «بسیار زیاد» است.

پرسش 2- از دیدگاه برنامه‎سازان، نقش خدمات آرشیویستهای صدا و سیمای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز تا چه میزان است؟

 

جدول3. مجموع نظرهای برنامه‎سازان درباره پرسش دوم پژوهش

سؤالهای پژوهش

بسیار کم

کم

متوسط

زیاد

بسیار زیاد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

انتخاب موسیقی توسط آرشیویست

0

0

1

0/1

11

3/11

39

2/40

46

4/47

پیشنهاد آرشیویست از یک برنامه خاص

0

0

3

1/3

6

2/6

60

9/61

28

9/28

آرشیویست یکی از عوامل اصلی تولید

0

0

3

1/3

13

4/13

59

8/60

22

7/22

خدمات توسط آرشیویست

0

0

1

0/1

18

6/18

55

7/56

23

7/23

غنی بودن منابع آرشیو

0

0

2

1/2

7

2/7

60

9/61

28

9/28

مجموع

0

0/0

10

1/2

55

3/11

273

3/56

147

3/30

 

همانند پرسش اول پژوهش، در اینجا هم مشاهده می‎شود که در سمت راست جدول تراکم پاسخها بسیار کم است و دو گزینة مربوطه فقط 1/2% از پاسخها را در اختیار دارند؛ در حالی  که در سمت چپ که دو گزینة «زیاد» و «بسیار زیاد» قرار دارند، تراکم داده‎ها چشمگیر است و هر دو گزینه با هم بیش از 5/86 % از پاسخها را به محور اختصاص داده‎اند. به این ترتیب، می‎توان گفت از نظر برنامه‎سازان با توجه به شرایط مختلف مطرح شده در پنج سؤال دهم تا چهاردهم پرسشنامه که سؤال دوم پژوهش را ارزیابی می‎کنند، آرشیوسیتهای مرکز بوشهر در پشتیبانی از فرایند تولید نقش مؤثری دارند و این نقش را با انتخاب گزینه‎های «زیاد» و «بسیار زیاد» بیان کرده‎اند. ارزش‎گذاری پاسخها بر اساس طیف لیکرت و محاسبه میانگین مربوط  به عدد 1/4 منجر می‎شود که به عدد 4 یعنی گزینة «زیاد» نزدیک است و می‎توان گفت که به طور متوسط برنامه‎سازان نقش آرشیو‎یستها را با واژة «زیاد» ارزیابی کرده‎اند‎.

پرسش 3- از دیدگاه برنامه‎سازان، غنی بودن منابع آرشیو دیداری - شنیداری مرکز بوشهر تا چه میزان در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مر‎کز، مؤثر است‎؟

 

جدول4. مجموع نظرهای  برنامه‎سازان دربارة پرسش سوم پژوهش

سؤالهای پژوهش

بسیار کم

کم

متوسط

زیاد

بسیار زیاد

بدون پاسخ

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

تعداد

درصد

غنی بودن منابع آرشیو در کاهش زمان

0

0

1

0/1

7

2/7

44

4/45

44

4/45

1

0/1

غنی بودن منابع آرشیو در کاهش هزینه

0

0

0

0

6

2/6

41

3/42

50

5/51

0

0

سازماندهی و دیجیتال‎سازی منابع

0

0

2

1/2

11

3/11

40

2/41

44

4/45

0

0

مجموع

0

0/0

3

0/1

24

2/8

125

0/43

138

4/47

1

3/0

 

نگاهی اجمالی به جدول بالا نشان می‎دهد تراکم داده‎ها در سمت چپ جدول بسیار بیشتر از سمت راست است. دو گزینة «بسیار‎کم» و «کم» در مجموع 1% از پاسخها را به خود اختصاص داده‎اند، در حالی که بیش از 90 %  پاسخها در دو گزینه «زیاد» و «بسیارزیاد» متمرکز شده‎اند.  این نحوة توزیع پاسخها نشان می‎دهد از نگاه برنامه‎سازان، غنی بودن منابع آرشیوی مرکز در تأمین، پشتیبانی و کاهش زمان و هزینة تولید برنامه‎ها نقش چشمگیری دارد و این نقش را با دو عبارت «زیاد» و« بسیارزیاد» توصیف کرده‎اند. محاسبة میانگین پاسخها پس از ارزش‎گذاری بر اساس طیف لیکرت، عدد 4/4 را به دست می‎دهد که به عدد 4 که مربوط به گزینه «زیاد» است، نزدیکتر است. به این ترتیب، می‎توان گفت برنامه‎سازان مرکز بوشهر پرسش سوم پژوهش را با واژه «زیاد» پاسخ گفته‎اند.

پرسش4 . دیدگاه برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر نسبت به نقش و جایگاه آرشیو این مرکز به عنوان یکی عوامل اصلی در پشتیبانی از تولید برنامه چیست؟

 

جدول5. مجموع نظرهای برنامه‎سازان درباره پرسش چهارم پژوهش

سؤالهای پژوهش

خیر

بلی

تعداد

درصد

تعداد

درصد

آرشیو صرفاً محلی برای نگهداری منابع

93

9/95

4

1/4

آرشیو به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی

3

1/3

92

9/96

آرشیو به عنوان یکی از عوامل اصلی در برنامهسازی

7

2/7

90

8/92

 

پاسخهای مشاهده شده در جدول را باید با توجه به جهت پرسش تفسیر و ارزیابی کرد. در پرسش اول آمده است که «آیا آرشیو مرکز صرفاً محلی برای حفظ و نگهداری مواد آرشیوی است؟» که بیشتر پاسخها منفی است و 9/95% از پاسخگویان آرشیو را فراتر از نگهداری صرف منابع می‎دانند. ولی در مورد سؤال دیگر، سؤال جنبة مثبت دارد. در مورد دوم پرسیده‎ایم که «آیا آرشیو توانسته به عنوان پایگاه اطلاعاتی عمل کند؟» در پاسخ، 9/96% آرشیو را یک پایگاه اطلاعاتی قلمداد می‎کنند. و یا اینکه «آیا آرشیو مرکز را می‎توان یکی از عوامل اصلی در پشتیبانی از فرایند تولید قلمداد کرد؟» که جهت پاسخها حکایت از نگاه مثبت برنامه‎سازان با تأیید 8/92 % به آرشیو می‎باشد.

پرسش5- مهم‎ترین انتظارهای برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر از آرشیو دیداری- شنیداری این مرکز چیست؟

 انتظارهای برنامه‎سازان که در سؤال باز مطرح شده، عبارت است از: دیجیتال‎سازی منابع آرشیوی، غنی کردن منابع آرشیو و تنوع اطلاعاتی، استخراج کلیدواژه‎های موضوعی منابع(نمایه‎سازی)، ایجاد بخش تبدیل و تکثیر منابع آنالوگ به دیجیتال، ایجاد پایگاه اطلاعاتی برای دسترسی آسان برنامه‎سازان به اطلاعات منابع ذخیره شده در آرشیو،تشکیل جلسات مشترک با برنامه‎سازان، ایجاد بخش افکتهای تصویری با کیفیت، ایجاد باکسهای ویژة موسیقی و تصاویر کاربردی، تصویر‎گذاری موسیقیهای محلی بوشهر، تهیة چند نسخه از نوارهای آرشیوی.

پرسش 6- مهم‎ترین مشکلات برنامه‎سازان صدا و سیمای مرکز بوشهر در استفاده از منابع آرشیو دیداری- شنیداری این مرکز چیست؟

 

جدول6. امکان دسترسی به منابع سایر آرشیوهای سازمان و مراکز

 

تعداد

درصد

مخالفم

18

6/18

تا حدودی مخالفم

17

5/17

تا حدودی موافقم

24

7/24

موافقم

36

1/37

بدون پاسخ

2

1/2

مجموع

97

0/100

 

بیش از 60% پاسخگویان با این موضوع موافقند که امکان دسترسی و استفاده از منابع موجود در دیگر آرشیوهای وابسته به سازمان وجود ندارد که آ‎ن را می‎توان به عنوان یک مشکل ارزیابی کرد. البته، بیش از 36 % افراد هم با این موضوع موافق نیستند، اما بهترین مشکلات مطرح شده از جانب برنامه‎سازان در پرسش بیست و هشتم پرسشنامه که به صورت سؤال باز مطرح شده است، به این قرارند: دسترسی نداشتن به منابع آرشیو‎های سایر مراکز صدا و سیما در کشور، کمبود امکانات فنی در آرشیو، کمبود نیروی انسانی در آرشیو و فعال نبودن آرشیو مرکز در ایام تعطیلات رسمی.

نتیجهگیری

در این پژوهش، مشخص شد که از دیدگاه برنامه‎سازان، برنامه‎سازی در عرصة رادیو و تلویزیون به هزینة فراوان، زمان، نیروی انسانی متخصص و کاردان و عوامل تولید هنرمند نیاز دارد. تأمین چنین هزینه‎ها، زمانها و نیروی انسانی متخصص و ماهر در هر زمان و در هر شرایطی برای هیچ یک از سازمانهای رادیویی و تلویزیونی و بنیادها و نهادهای مسئول تولید فیلم و سریال میسر نیست. نتایج نشان داد آرشیوهای دیداری و شنیداری در رسانه می‎توانند بخش وسیعی از نیاز آنتن را تأمین کنند و نقش زیادی در کاهش هزینه‎ها و زمان برنامه‎سازی داشته، بر ارتقای کمّی و کیفی برنامه‎سازی تأثیر‎گذار باشند. همان‎طور که «نظری» (1376) در پژوهش خود به این نتیجه دست یافت که اکثر برنامه‎سازان و مراجعان معتقدند نیازهایشان را از منابع آرشیو تأمین می‎کنند.

در این میان، با توجه به نتایج پژوهش انجام شده و دیدگاه مثبت برنامه‎سازان به موارد یاد شده در آرشیو مرکز بوشهر، این نکته نیز قابل تأمل است که از دیدگاه برنامه‎سازان، با بیان انتظارها و مشکلات خود از آرشیو دیداری و شنیداری این مرکز جهت پویایی و سرعت بخشیدن به تولید برنامه‎سازی و دسترسی آسان به منابع و رفع نیازهای اطلاعاتی خود، آرشیو و آرشیویست می‎تواند به عنوان یکی از عوامل اصلی در فرایند یک برنامة تولیدی به شمارآمده و کارایی و اثربخشی لازم را داشته باشد و مورد توجه بیشتر مسئولان امر قرار گیرد. پژوهش نشان داد  نیروی متخصص در آرشیو می‎تواند با کسب مهارتهای لازم و تخصصی در سازماندهی منابع و با شناخت و تجربه از منابع گردآوری شده در گنجینة خود به عنوان یک مشاور و پیشنهاد دهنده، یکی از بازوان پرتوان در فرایند تولید برنامه‎سازی شمرده شود. همان‎طور که «قنبری» (1385) نیز در پژوهش خود در آرشیوهای سیمای داخلی مستقر در تهران به این نتایج دست یافت که 92 % برنامه‎سازان اعتقاد دارند وجود آرشیویستهای متخصص تأثیر چشمگیری در تأمین نیازهای اطلاعاتی آنان دارد و 75% از آنان پیشنهاد آرشیویستها را در استفاده از یک برنامة خاص در کمک به برنامه‎سازان مؤثر دانسته‎اند. از نگاه برنامه‎سازان، غنی‌بودن منابع آرشیوی این مرکز در تأمین، پشتیبانی و کاهش زمان و هزینة تولید برنامه‎ها نقشی چشمگیر و غنی ساختن آرشیوها نیز از اهمیت زیادی دارد. آرشیوها می‎توانند با گردآوری و ذخیره منابع و با دیجیتال نمودن آنها، امکان سرعت دسترسی بیشتری را برای برنامه‎سازان فراهم آورده و با افزایش منابع مورد نیاز، گامهای مؤثری را در تأمین نیازهای اطلاعاتی برنامه‎سازان بردارند. نتایج حاصل از این پژوهش نشان داد از دیدگاه برنامه‎سازان، آرشیو دیداری شنیداری این مرکز نقش بسیار زیادی در پشتیبانی از فرایند تولید برنامه‎های رادیویی و تلویزیونی این مرکز دارد و بر خلاف دیدگاه سنتی به نقش و جایگاه آرشیو و خدمات آرشیویست، باید به این دو با یک دیدگاه تخصصی نگریست. از دیدگاه برنامه‎سازان که تنها استفاده‎کنندگان از این گنجینه ارزشمند هستند، آرشیو می‎تواند به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی و تکیه‎گاه برنامه‎سازان، نقش بی‎بدیلی در تأمین نیازهای اطلاعاتی آنان داشتهباشد. همان‎طور که «سیمور» (1989) در پژوهش خود آرشیوهای صوتی و شنیداری را مرجعی برای دانش صدا می‎داند، از نظر ایشان آرشیو‎های ضبط صدا می‎توانند منبعی از اطلاعات را در اختیار دانشمندان و متخصصان علاقه‎مند به تجزیه و تحلیل صدا و همچنین تحولات تاریخی و فرهنگی، در زمینه‎های متنوع صوتی قرار دهند. مجموعه‎های بزرگی از صدا یا تصویر ضبط شده وجود دارد که می‎تواند به عنوان یک پایگاه اطلاعاتی برای چنین استنادهایی استفاده شود.

دیجیتال‎سازی منابع آرشیوی، غنی کردن منابع آرشیو و تنوع اطلاعاتی، استخراج کلید واژه‎های موضوعی منابع(نمایه‎سازی)، ایجاد بخش تبدیل و تکثیر منابع آنالوگ به دیجیتال، ایجاد پایگاه اطلاعاتی برای دسترسی آسان برنامه‎سازان به اطلاعات منابع ذخیره شده در آرشیو، تشکیل جلسات مشترک با برنامه‎سازان، ایجاد بخش افکتهای تصویری با کیفیت، ایجاد باکسهای ویژة موسیقی و تصاویر کاربردی، تصویر‎گذاری موسیقیهای محلی بوشهر، تهیة چند نسخه از نوارهای آرشیوی، تحویل آیتمهای برنامه‎ها برای غنی کردن منابع آرشیوی، فراخوان برای دریافت تصاویر آرشیوهای شخصی بیرون از سازمان متناسب با نیاز برنامه‎سازان، دسترسی نداشتن به منابع آرشیو‎های سایر مراکز صدا و سیما در کشور، کمبود امکانات فنی در آرشیو، کمبود نیروی انسانی در آرشیو  و فعّال نبودن آرشیو مرکز در ایام تعطیلات رسمی، محدویت کپی از برنامه‎ها، از انتظارها و مشکلات مطرح شده از سوی برنامه‎سازان این مرکز در پژوهش انجام شده است.

پیشنهادهای پژوهش

1- دیجیتال‎سازی آرشیوهای دیداری سازمان و مراکز صدا و سیما

2- ایجاد بخش افکتهای تصویری در آرشیوهای دیداری مراکز صدا و سیما

3- برگزاری جلسات مشترک برنامه‎سازان با مدیر آرشیو و آرشیویستهای مرکز

4- ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی متمرکز آرشیو و دسترسی تمام مراکز به اطلاعات مورد نیاز

5- یکدست نمودن و شفاف‎سازی مقررات استفاده از منابع آرشیوی در همة مراکز صدا و سیما

6- آشنا کردن آرشیویستها با فرایند برنامه‎سازی و مهارت در فناوری نوین با برگزاری کارگاه‎های عملی

7- ایجاد باکسهای ویژة تصاویر خبری، تصاویر تاریخی، علمی و مذهبی، هنری، مراسم سنتی و محلی هر استان

8- لحاظ نمودن خدمات آرشیویست به عنوان عوامل برنامه‎ در برآورد برنامه‎سازی

9- توجه بیشتر مسئولان به آرشیوهای دیداری- شنیداری مراکز به عنوان سرمایه‎های مادی و معنوی

10- فعال نمودن آرشیو در ایام تعطیلات رسمی با جذب نیروی انسانی متخصص برای استفادة برنامه‎سازان

11- تجهیز آرشیوهای مراکز به امکانات و فناوریهای نوین.

 



[1]. Harrison Helen P.

[2]. Sharon H.Seymour.

[3]. Richard Wright.

[4]. Terassa Agirreazaldegi.

[5]. Daniela petrelli.

[6]. Daniel Auld.

-   اعتمادی، محسن(1381). سنجش میزان رضایت کاربران مجموعه موسیقی آرشیو معاونت صدا سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات، تهران.

-   توکلی، مرضیه(1380). بررسی وضعیت مواد دیداری و شنیداری کتابخانههای مرکزی دانشگاه‌های دولتی ایران و ارائه طرح پیشنهادی. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران.

-      دیانی، محمدحسین(1381). مقدمهای بر آرشیو. مشهد: دانشگاه فردوسی.

-   سخایی، محسن(1378). کارآیی خدمات اطلاعرسانی آرشیوهای شبکه دوم سیمای جمهوری اسلامی ایران در رفع نیازهای تهیهکنندگان برنامههای تلویزیونی. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال.

-      ضرغامی، عزت‎الله(1386). هفتهنامه کارکنان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 659، 18.

-      علی‎عسکری، عبدالعلی(1389). هفتهنامه کارکنان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. 80، 11-10.

-      قنبری، لیلا(1385). نقش آرشیوهای سیمای داخلی مستقر در تهران در فرایند برنامهسازی. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال.

-      کاوه،گیتی(1379). طراحی نظام آرشیو صدا(رادیو) سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال.

-      مرادی نورالله و وحید طهرانی‎پور (1387). آرشیوداری دیداری- شنیداری. تهران: نشر کتابدار.

-      موسوی‎مقدم، رمضان(1389). پیام پژوهش ماهنامه خبری اطلاعرسانی صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 108، 6 .

-   نظری، ندا (1376).  بررسی میزان رضایت استفادهکنندگان از آرشیوهای دیداری- شنیداری شبکه اول سیمای جمهوری اسلامی ایران. پایان‎نامه کارشناسی ارشد، دانشکده روانشناسی، دانشگاه تهران.

-   هریسون، هلن پ(1388). آرشیوهای دیداری شنیداری: مجموعه مقالههای کاربردی.(وحید طهرانی‎پور؛ محبوبه مهریزی؛ هدا چوبک؛ علی قدیمی، مترجم). تهران: نشر کتابدار.

-      Agirreazaldegi, Teresa(2008). Audiovisual documentation in the preparation of news for television news programs. Aslib proceedings, 60, 47-54.

-      Petrelli, Danial, Auld, Daniel(2008). An examination of automatic video retrieval technology on access to the contents of an historical video archive. Program: electronic library and information systems,42, 115-136.

-      Seymour, sharon(1989).Audio and sound archives as a resource for voice science: A preliminary. Journal of Voice, 3, 277- 282.

-      Wright, Richard(2004). Digital preservation of audio, video and film. Vine, 34, 71-76.