از کتابداری تا علم اطلاعات و دانش‌شناسی: تاریخ‌نگاری، زمینه‌های شکل‌گیری و سیر تحول عنوان رشته در ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار، علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روانشناسی و علوم‌تربیتی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.

2 دانشیار، علم اطلاعات و داتش‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

3 دانشجوی دکترای علم اطلاعات و دانش‏ شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.

چکیده

هدف: هدف اصلی مقالۀ حاضر بررسیِ چگونگیِ تغییرِ عنوان رشته از «کتابداری و اطلاع‌رسانی» به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» در ایران است.
روش: در پژوهش حاضر از روش تحلیلی _ تاریخی استفاده شد. جامعۀ آماری این پژوهش شامل آثار، رخدادها، تلاش‌ها و اقدام‏های انجام‌شده درخصوص تغییر نام رشتۀ کتابداری از آغاز تاکنون است. به‏همین‏منظور، ابتدا نام رشته بر اساس برنامه‌های درسی و آموزشی از سال 1344 تاکنون بررسی و طبقه‌بندی شد. سپس بنیان‌های فکری و رویکردهای غالب در شکل‌گیری عنوان شناسایی و تبیین گردید. همچنین، مجموعه اقدام‏ها و تلاش‌های صورت‏گرفته تا پیش از تغییر عنوان در 23 مهر 1391، که در حقیقت پیش‏زمینه‌های تغییر عنوان رشته به‏شمار می‏روند، شناسایی و نقش هر یک مشخص شد. در نهایت، تاریخ‌نگاری و پیشینۀ دو اصطلاح «علم اطلاعات» و «دانش‌شناسی» بر اساس حضور در عنوان‏های بروندادها و رخدادهای علمی رشته ترسیم گردید.
یافته‌ها: نتایج این بررسی نشان داد، برنامه‌های درسی و آموزشی مصوب از آغاز تاکنون حکایت از سه دورۀ زمانی با سه‏عنوان مجزای «کتابداری»، «کتابداری و اطلاع‌رسانی»، و «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» را دارد که به‏ترتیب محور اصلی آن‌ها «آموزش فهرست‏نویسی و رده‌بندی»، «توسعۀ خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی»، و «آموزش فناوری اطلاعات» بوده است. دیگر نتایج این بررسی نشان داد در شکل‌گیری عنوان جدید رشته سه رویکرد غالب «دانش‌شناسی»، «علم اطلاعات» و « عناوین ترکیبی» نقش داشته‌اند که سردستۀ رویکرد اول هوشنگ ابرامی، سردسته دومی عباس حُرّی، و سومی به دلیل تعدد و تنوع فکری و عدم تمرکز بر یک عنوان، فاقد سردسته است.
نتیجه‌گیری: نتایج تحقیق نشان داد عنوان جدید در حقیقت شکل تغییریافته و اصلاح‏شدۀ عنوان قدیم است. افزون بر این، آثار ذکرشده در این مقاله، کتاب‏شناسی مناسبی برای تحقیقات آینده خواهد بود. 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

From librarianship to knowledge and information science: The historiography and backgrounds of formation of the field name in Iran

نویسندگان [English]

  • Mozaffar Cheshmeh Sohrabi 1
  • Gholamreza Heidari 2
  • Afrooz Azimi Vaziri 3
1 Associate Prof., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Associate Prof., Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Education and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 PhD student, Department of Knowledge and Information Science,Faculty of Education and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
چکیده [English]

Purpose: The main aim of this paper is to show how the field name changed from “library and information sciences” to “knowledge and information science”.
Methodology: The analytical-historical method was used in this research. The statistical population of this study includes the effects, events, efforts and actions undertaken to change the name of the library branch from the beginning. For this purpose, at first phase the names of the discipline were studied and classified according to the curriculum since the year 1965. Then the intellectual foundations and dominant approaches in the formation of the field title were identified and explained. Also, a set of actions and efforts made before the change in the field title on October 23rd, 2012 were identified and the role of each was determined. Finally, chronology and history of two terms of “information science” and “knowledge studies” were visualized based on its presence in the scientific titles and events.
Results: The results of this study showed that the approved curricula and educational programs since the beginning have been based on three periods of time with three distinct titles: "Librarianship", "Library and Information Science", and "Knowledge and Information Science" which their main focus were respectively "cataloging and classification training", "Development of library and information services", and "IT training". Other results of this study showed that in the formation of the new title for the field, the three dominant approaches of "knowledge studies", "information science", and "mixed titles" had played some role in which the leader of the first approach was Houshang Ebrami, the leader of the second one was Abbas Horri, and the third approach lacked of any leader due to the diversity of thinking and lack of focus on a title.
Conclusion: The results of the research showed that the new title is in fact the modified form of the old title. Additionally, the works mentioned in this article will be a proper bibliography for future research.

کلیدواژه‌ها [English]

  • library and information science
  • Knowledge and Information Science
  • Historiography
  • Name formation

مقدمه

مطالعه و بررسی آموزش رسمی دانشگاهی رشتۀ کتابداری که از سال 1344 در دانشگاه تهران شروع شد و وجود تحولات و دگرگونی‌های متعددی که در طول نیم‏قرن گذشتۀ این رشته شاهد آن بوده و به خود دیده است نظیر تغییر و تحولات عنوانی رشته، تغییر ماهیت خدمات کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، تغییر نگرش‌ها و دیدگاه‌های متخصصان رشته، نگرش جامعه نسبت به رشته، تقاضاها و فشارهای جامعۀ دانشجویی و تحصیل‏کردگان رشته، تغییر محتوایی برنامه‌های درسی، ایجاد دوره‌های جدید کارشناسی‏‏ارشد و دکتری، تغییر در محتوای درس‌های گرایش‌های ارشد، حذف برخی از گرایش‌ها در مقطع کارشناسی‏ارشد و دکتری، حذف گرایش‌های شش‌گانۀ دورۀ کارشناسی، ایجاد رشته‌های میان‏رشته‌ای، حضور فناوری‏های اطلاعاتی و ارتباطی در کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی، تغییر در محتوای منابع درسی و غیردرسی، جملگی از وجود چالش‌هایی حکایت دارد که برنامۀ درسی رشته در سال‌های گذشته داشته است.

درخصوص تغییر نام رشته، تحقیقاتی در کشور انجام شده است که آنها را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. دسته اول، تحقیقاتی است که به نظرخواهی از جامعۀ علمی کتابداری و اطلاع‌رسانی پیرامون تغییر نام رشته پرداختند. این تحقیقات را میPتوان به دو گروه تقسیم کرد. گروه اول شامل تحقیقاتی است که نظرهای دانشجویان را دربارۀ تغییر نام رشته منعکس می‌کنند، نظیر «سعادت» (1377)، «بیگدلی و آبام» (1382)، «ترکیان‏تبار» (1386)، و «ساروخانی» (1388). نتایج این تحقیقات بیانگر خواست دانشجویان دربارۀ تغییر نام رشته است. گروه دوم شامل دو تحقیق  «داورپناه،  فتاحی، و خسروی» (1388) و «حسن‌زاده و غیوری» (1388) است که نظرهای جامعه کتابداری (اعضای هیئت علمی، کتابداران و دانشجویان) را بیان می‏کنند. در هر دو تحقیق، دانشجویان و کتابداران خواهان تغییر نام رشته هستند، ولی در مورد اعضای هیئت علمی، نتایج یکسان نیست.

دستۀ دوم، تحقیقات تطبیقی و دربارۀ نام رشته در سایر کشورهاست. در کشور تنها یک تحقیق توسط «ملک‏احمدی، سلیمان‌زاده نجفی و آتش‌پور» (1390) در این باره انجام شده است که نتایج آن نشان داد درمجموع در دانشگاه‌های مورد بررسی در سه قاره اروپا، آمریکا و استرالیا، رایج‌ترین نام برای رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی، «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» (88/29%) و رایج‌ترین نام برای دانشکده مجری این رشته نیز «دانشکده کتابداری» (25%) است.

دستۀ سوم شامل تحقیقاتی است که به ضرورت‌ها و الزام‏های تغییر رشته و محتوا و یا سرفصل‌های رشته پرداختند. از جمله این تحقیقات می‌توان به «حیاتی» (1378)، «دیّانی» (1379)،  «فتاحی» (1379)، «حیدری» (1389)، و «فتاحی» (1391) اشاره کرد.

با توجه به آنچه اشاره شد و به‏منظور ثبت و ضبط پشتوانه‌های علمی و تمامی تلاش‌های صورت‏گرفته دربارۀ تغییر نام رشته و نیز با عنایت به اینکه تاکنون تحقیقی که به‏صورت کامل به این موضوع پرداخته باشد و مجموعه برنامه‌های درسی، سرفصل‌های درس‌ها، دیدگاه‌ها و تلاش‌ها و متون مربوط به این حوزه را بررسی کرده باشد، یافت نشد؛ این پژوهش درصدد است تا ضمن پرکردن این خلأ به پرسش‏های زیر نیز پاسخ دهد:

  1. تغییرات نام رسمی رشته بر اساس برنامه‌های درسی از چه تاریخی بوده است؟
  2. برنامه‌های درسی و آموزشی رشته از آغاز تاکنون عمدتاً چه هدف یا هدف‏هایی را دنبال کرده‌اند؟
  3. رویکردهای غالب در تغییر نام رشته کدامند؟
  4. عنوان انتخابی جدید، متأثر از دیدگاه‌ها و آثار کدام چهره‌های رشته است؟
  5. تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته در راستای تغییر عنوان رشته به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» کدامند؟

افزون بر این، پرسش‏های دیگری درخصوص عنوان جدید رشته و نسبت آن با برنامه‌های درسی دوره‌های مختلف قابل طرح است که در این مقاله مجال پاسخگویی به آنها نیست. پرسش‏هایی چون: آیا در تغییر نام رشته به «علم اطلاعات و دانش‏شناسی» رویکرد خاصی مدّنظر بوده است؟ درصورت مثبت‏بودن پاسخ، رویکرد غالب در تغییر نام رشته کدام است؟ آیا عنوان فارسی رشته از فلسفه و پشتوانۀ فکری لازم برخوردار است؟ آیا عنوان انگلیسی رشته درست و فاقد ابهام است؟ آیا ترکیب دو مفهوم «علم اطلاعات» و «دانش‌شناسی» در عنوان رشته صحیح است؟ آیا این عنوان از جامعیت و مانعیّت لازم برخوردار است و به‏سان چتری تمام مقاطع تحصیلی و گرایش‌های رشته را دربرمی‌گیرد؟ کدام گرایش‌ها بیشتر و کدام کمتر مرتبط با عنوان رشته هستند؟ آیا بین درس‌ها و عنوان رشته رابطه منطقی وجود دارد؟ کدام‏یک از درس‌های تخصصی خارج از دایرۀ موضوعی رشته قرار دارند؟ آیا ممکن است جای برخی از درس‌های کلیدی در دایرۀ عنوان علم اطلاعات و دانش‌شناسی خالی باشد؟ و پرسش‏های دیگری از سنخ فلسفی(معرفت‌شناسی، هستی‏شناسی، روش‌شناسی، و ارزش‌شناسی)، که پاسخ به این پرسش‏ها به مقالۀ دیگری موکول خواهد شد.

روش‌شناسی تحقیق

در این تحقیق پایگاه‌های اطلاعاتی نورمگز، نمامتن، مگ ایران، پایگاه اطلاعاتی جهاد دانشگاهی، پایگاه استنادی علوم جهان اسلام، کتابخانه اجتماعی علم‏اطلاعات و دانش‌شناسی، پورتال علوم انسانی، و وب‌سایت‌های کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و همچنین کتاب‏شناسی اطلاعات و ارتباطات، جستجو و  بررسی شد. کلیدواژه‌های کتابداری و اطلاع‌رسانی، برنامه درسی، برنامه آموزشی، سرفصل‌های درس‌ها، آموزش کتابداری، عنوان رشته، علم اطلاعات، دانش‌شناسی، اطلاع‌رسانی، و کتابداری در هر یک از پایگاه‌های اطلاعاتی فوق مورد کاوش قرار گرفت. روش تحقیق به‏کارگرفته شده در پژوهش حاضر، تحلیلی‏ _  تاریخی است. جامعۀ آماری تحقیق شامل کلیۀ برنامه‌های درسی، سرفصل‌های درس‌ها، دیدگاه‌ها و تلاش‌ها و متون منتشره تا 31 مهر 1391 یعنی زمان تغییر رسمی نام رشته است. در نهایت 90 منبع جهت مطالعه و بررسی انتخاب شد که در متن مقاله یا در بخش منابع مشخصات آنها ذکر شده است.

یافته‏‏های پژوهش

پرسش اول: تغییرات عنوانی رشته در ایران در نیم‏قرن گذشته

باوجود اینکه برنامه‌های درسی و سرفصل‌های درس‏های رشته در مقاطع مختلف از آغاز تا سال 1391 از تنوع خاصی برخوردار است، ولی می‌توان آنها را زیر چتر سه عنوان به شرحی که در ادامه خواهد آمد، دسته‌بندی کرد.

الف) کتابداری (1344- 1365)

این دوره که حدود22 سال به طول انجامید، عنوان آن کتابداری بود. در این دوره در مقاطع کاردانی، کارشناسی، و کارشناسی‏ارشد در دانشگاه‌های تهران، تبریز، شیراز، شهید چمران اهواز، الزهراء، علوم پزشکی ایران، و مؤسسه ایران‏زمین و همچنین به‏‏صورت محدود در دانشگاه‌های اصفهان و مشهد دانشجو پذیرش شد (کیانی خوزستانی، 1376؛ حیاتی، 1383). در همین دوره در سال 1345 انجمن کتابداران ایران به همت جمعی از کتابداران تأسیس شد (افشار، 1355: 304). نگرش کمیتۀ برنامه‌ریزی درسی رشته نیز بر تربیت تکنسین برای کتابخانه‌ها و تربیت افرادی برای مدیران کتابخانه‌ها بود. لذا، این نگرش در تدوین سرفصل‌ها نیز مشهود است. همچنین محور غالب در این دوره فهرست‏نویسی و رده‌بندی است. در نتیجه، این دوره را باید دورۀ آموزش فهرست‏نویسی و رده‌بندی کتاب در ایران نامید. البته علت اصلی غالب بودن این نگرش، نبودِ آموزش دانشگاهی در زمینه فهرست‏نویسی و رده‌بندی و وجود صدها هزار کتاب فهرست‏نویسی‏نشده در کتابخانه‌های ایران بود.

ب) کتابداری و اطلاع‌رسانی (1365 تا 1385)

در این دورۀ بیست‏ساله، رشتۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی دستخوش تغییرات و تحولات متعددی شد. در تاریخ 9 اسفند 1365 شورای‏عالی برنامه‌ریزی، برنامه درسی و سرفصل‌های دورۀ کارشناسی‏ارشد رشته را با عنوان «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» تصویب و ابلاغ کرد. باوجود اینکه عنوان رشته شامل دو جزء کتابداری و اطلاع‌رسانی بود، محتوای بیشتر درس‏ها برمحور «کتابخانه» می‌چرخید، به‏گونه‌ای که از میان چهار گرایش، عنوان سه‏گرایش مصوب اصطلاح «کتابخانه» را با خود داشت. لذا در کنار گرایش‌های سه‌گانه «کتابخانه‌های دانشگاهی»، «کتابخانه‌های آموزشگاهی»، و «کتابخانه‌های عمومی» گرایش «اطلاع‌رسانی» نیز اضافه شد. در این گرایش بیشتر تأکید بر «خدمات اطلاع‌رسانی» بود، به‏گونه‌ای که اعضای شورای کمیتۀ برنامه‌ریزی وقت رشته، هدف اصلی از ایجاد این گرایش را «فراهم‏آوردن امکانات آموزشی لازم به منظور تربیت متخصصان این رشته جهت اداره و انجام کارهای تخصصی و پژوهشی در مراکز مدارک، کتابخانه‌های تخصصی و سازمان‌ها و مؤسساتی که در زمینه‌های مربوط به خدمات اطلاع‌رسانی فعالیت می‏نماید» (شورای‏عالی برنامه‌ریزی آموزشی، 1365، ص 5)، عنوان کردند. محتوای 4 درس از 5 درس اجباری این گرایش (مانند ذخیره و بازیابی اطلاعات، نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی، تکنولوژی اطلاعات و سیستم‌های اطلاعاتی، و داده‌پردازی) جدید و همان‏طور که در هدف دوره نیز پیش‌تر اشاره شد، در نهایت در راستای خدمات اطلاع‌رسانی بود.

علاوه بر آنچه اشاره شد، در 26 تیر1373 نیز سرفصل‌های دکترای رشته با عنوان «کتابداری و اطلاع‌رسانی» تصویب و ابلاغ شد. در صفحۀ دو این سرفصل‌ها درخصوص ضرورت راه‌اندازی این دوره آمده است:

افزایش بی‌سابقه حجم اطلاعات در سطح جهان، پدیده‌ای که با اصطلاح انفجار اطلاعات، از آن یاد می‌شود و نیز پیشرفت تکنولوژی اطلاعاتی در دهۀ اخیر و پیدایش انواع گوناگون ابزارهای نگهداری و ثبت اطلاعات نظیر حافظه‌های کامپیوتری و دیسک‌های نوری، لزوم داشتن متخصصانی که بتوانند با آشنایی با این پیشرفت‌ها و با کمک اندیشه خلاق خود امکانات بهره‌گیری از این پیشرفت‌ها را در جهت منافع ملی ایران فراهم آورند و در عین حال به ارتقای میزان بهره‌گیری از میراث غنی فرهنگی گذشته به مدد امکانات جدید کمک کنند، روزبه‏روز بیشتر احساس می‌شود (شورای‏عالی برنامه‌ریزی آموزشی،1373).

بنا به ضرورتی که اشاره شد، اصطلاح «اطلاع‌رسانی» نه‏تنها جزئی از عنوان رشته در مقطع دکتری شد، بلکه بررسی درس‏های تخصصی اجباری این دوره یعنی«ارتباطات و سیبرنتیک»، «برنامه‌ریزی کتابخانه‌ها و خدمات اطلاعاتی»، «سمینار روش‌شناسی تحقیق»، «سمینار مدیریت اطلاعات»، «کتابداری و اطلاع‌رسانی بین‌المللی»، «مدیریت پایگاه‌های اطلاعاتی»، «نظام‌های بازیابی اطلاعات» و برخی از درس‌های اختیاری همچون «اقتصاد اطلاعات»، «رفتارهای اطلاع‌یابی و نیازهای اطلاعاتی»، «جغرافیای سیاسی اطلاعات (ژئوپولتیک اطلاعات)» نشان از غلبۀ «اطلاعات و اطلاع‌رسانی» بر «کتابخانه و کتابداری» در این دوره دارد.

در این برهۀ زمانی برخلاف برنامه‌های درسی دوره‌های کارشناسی‏ارشد و دکتری که در تدوین آنها گرایش و حرکت به سمت اطلاع‌شناسی و اطلاع‌رسانی بود، پیکرۀ اصلی رشته که دورۀ کارشناسی است، همچنان بر محور کتابخانه و کتابداری بود، به‏گونه‌ای که در آخرین برنامۀ درسی این دوره که در نیمه اول سال 1375 تصویب و ابلاغ  شد، از 23 درس تخصصی اجباری رشته فقط 3 درسِ غیرکتابخانه‌ای (ماشین‏نویسی‌فارسی، ماشین‌نویسی لاتین، و گزارش‌نویسی) مشاهده می‌شود (جدول 1).

جدول1. درس‏های تخصصی کتابداری (اجباری) دوره کارشناسی

ردیف

عنوان درس

تعداد واحد

ردیف

عنوان درس

تعداد واحد

1

مجموعه‏‏سازی 1: تهیه و سفارش

2

 

مواد و خدمات کتابخانه برای بزرگسالان

2

2

مجموعه‏‏سازی 2: انتخاب

2

 

مواد و خدمات کتابخانه برای کودکان و نوجوانان

2

3

سازماندهی مواد 1: فهرست‏نویسی

3

 

ماشین نویسی فارسی

2

4

سازماندهی مواد 2: رده بندی

3

 

ماشین نویسی لاتین

2

5

سازماندهی مواد 3: فهرست‌نویسی

3

 

کتابخانه و کتابداری

3

6

سازماندهی مواد 4: رده بندی

3

 

اداره کتابخانه 3

3

7

مرجع‏شناسی عمومی: فارسی و عربی

2

 

کارآموزی (قسمت اول)

3

8

مرجع‏‏شناسی عمومی: لاتین

2

 

کارآموزی (قسمت دوم)

3

9

مرجع‏‏‏‏شناسی تخصصی

3

 

کارآموزی (قسمت سوم)

3

10

اصول کار مرجع

2

 

کارآموزی (قسمت چهارم)

3

11

ساختمان و تجهیزات کتابخانه

2

 

گزارش‏نویسی

2

12

مواد سمعی و بصری

3

جمع

58

 

اگرچه در این دورۀ زمانی در دو مقطع کارشناسی‏ارشد و دکترای رشته، حرکت به سمت خدمات اطلاع‌رسانی بود؛ در دورۀ کارشناسی تأکید بر گسترش خدمات کتابخانه‌ای بود. لذا، این دوره را باید آمیزه‌ای از خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی البته با غلبه بر خدمات کتابخانه‌ای نام نهاد. 

ج) علم اطلاعات و دانش‌شناسی(1385 تاکنون)

در این دورۀ ده‏ساله، زمینه‌های تغییر نام رشته و بازنگری در سرفصل‌ها فراهم شد. باوجود طرح مباحث نظری و اقدام‏هایی که تا پیش از این دوره صورت گرفت، نقطۀ شروع این تغییر سال 1385 است که در این سال گرایش «مدیریت اطلاعات» در مقطع کارشناسی‏ارشد در دانشگاه اصفهان ایجاد شد. در ادامه به برخی از تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته اشاره خواهد شد.

در سال 1379 (10/2/1379) وزارت علوم، تحقیقات و فناوری «آیین‏نامه واگذاری اختیارات برنامه‌ریزی درسی به دانشگاه‏ها»ی دارای هیئت‏ممیزه را ابلاغ کرد. در رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی نیز مانند سایر رشته‌ها کار بازنگری در سرفصل‌های سطوح مختلف در دانشگاه‌های اصفهان، الزهراء، تبریز، تهران، شهید چمران اهواز و فردوسی مشهد شروع شد. همزمان با دانشگاه‌ها، انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران نیز کار بازنگری برنامه‌های درسی را شروع کرد. اگرچه تلاش‏‏هایی در برخی از دانشگاه‌ها صورت گرفت، هیچ‏کدام به تغییر نهایی برنامۀ درسی رشته در دورۀ کارشناسی منجر نشد. لذا، تغییرات حداکثر در حدّ چند درس باقی ماند. در این میان، در مقطع کارشناسی ارشد وضعیت تغییر کرد. ابتدا، گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه فردوسی مشهد، برنامۀ درسیِ دو گرایش «مدیریت اطلاعات» و «مدیریت فناوری اطلاعات» را به سفارش وزارت علوم در سال‌های 1382 و 1383 تدوین کرد. سپس «جعفر مهراد» و «لیلا مرتضایی» به‏ترتیب برنامه درسی «مدیریت اطلاعات و سیستم‌های اطلاعاتی و ارتباطی» و « گرایش اطلاع‌رسانی» را در سال 1383تدوین کردند. دانشگاه‌های اهواز و اصفهان نیز برنامه‌های درسی مورد نیاز را تدوین کردند. امّا بیشتر این برنامه‌ها یا تصویب نشد و یا مصوب شد و به مرحله اجرا نرسید. در نهایت، تنها دانشگاهی که موفق به تصویب و اجرای یک گرایش جدید در مقطع ارشد در رشته شد، دانشگاه اصفهان بود. این دانشگاه، برای اولین‏‏بار در سال 1385 گرایش «مدیریت اطلاعات» را بر پایه برنامه تدوین‏شده در دانشگاه فردوسی مشهد (1382) تصویب و از مهر 1386 اولین دوره آن را برگزار کرد و تا سال 1391 که مصادف با تصویب این گرایش در کمیتۀ برنامه‌ریزی رشته است، ادامه یافت. برنامه درسی گرایش «مدیریت اطلاعات» دانشگاه اصفهان به شرح جدول2 بود.

جدول 2. فهرست درس‌های گرایش مدیریت اطلاعات دانشگاه اصفهان (منبع: دانشگاه اصفهان، 1385)

ردیف

عنوان درس

تعداد واحد

وضعیت درس

1

ذخیره و بازیابی اطلاعات

3

اصلی

2

چکیده‌نویسی و نمایه‌سازی

2

3

نظریه‌های علم اطلاعات

2

4

فهرست‏نویسی و رده‌بندی پیشرفته

2

5

روش‌های تحقیق پیشرفته در اطلاع‌رسانی

3

6

آمار استنباطی پیشرفته

2

7

مدیریت مراکز اطلاع‌رسانی

2

تخصصی

8

اصول طراحی و مدیریت وب سایت‌های مراکز اطلاع‌رسانی

2

9

جهانی شدن و جامعۀ اطلاعاتی

2

10

کارآموزی در مراکز اطلاع‌رسانی

2

11

سمینار در مدیریت اطلاعات

2

12

آموزش سواد اطلاعاتی

2

اختیاری

13

ارتباط‌شناسی و اطلاع‌رسانی

2

14

مدیریت دانش

2

15

ارزشیابی نظام‌های اطلاعاتی

2

16

مدیریت مجموعه

2

17

مدیریت رفتار سازمانی

2

 

اختیاری که برای ایجاد یا تغییر گرایش در مقاطع مختلف به دانشگاه‌ها داده شده بود با تشکیل کمیتۀ برنامه‌ریزی کتابداری و اطلاع‌رسانی در سال 1386 گرفته شد. برخی از دانشگاه‌ها به‏محض باخبرشدن از شکل‌گیری کمیته، نه‏تنها از ایجاد یا اصلاح گرایش در مقاطع مختلف اجتناب کردند، بلکه از تغییر سرفصل‌ها نیز منصرف شدند. سرانجام، در تاریخ31 خرداد 1388 سرفصل‌های دورۀ کارشناسی با تغییرات گسترده مصوب و ابلاغ شد (شورای‏عالی برنامه‌ریزی آموزشی، 1388) به‏طوری‏که بنا بر آنچه اعضای شورا اعلام کرده‌اند، حدودا ً70% در سرفصل‌ها بازنگری صورت‏گرفته است (حسن‌زاده، 1393، ص5). اگرچه هنوز تحقیقی که این ادعا را ثابت کند، انجام نشده است.

پس از اعلام برنامۀ درسی بازنگری‏شدۀ دورۀ کارشناسی رشته، کمیته کار بازنگری برنامۀ درسی دوره کارشناسی ارشد را شروع کرد و برنامه‌های درسی سه گرایش «مطالعات کتابخانه‌های عمومی»، «مدیریت کتابخانه‌های دانشگاهی» و «مدیریت اطلاعات» را در سال‌های 1390 و 1391 تصویب و ابلاغ کرد. همچنین، کمیته چهار رشتۀ «علم‌سنجی»، «دانشنامه‌نگاری»، «مدیریت و سازماندهی نسخه‌های خطی» و «مطالعات آرشیو» را در فاصله سال‌های 1388 تا 1390 به تصویب رساند. اضافه بر این، در مقطع دکتری نیز، کمیته گرایش «بازیابی اطلاعات و دانش» را در سال 1392 تصویب و ابلاغ کرد. از اقدام‏های دیگر کمیته، تلاش در جهت تغییر نام رشته بود که درنهایت در تاریخ 23 مهر 1391 نام رشته از «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» تغییر کرد و به دانشگاه‌ها اعلام شد.

اگرچه مستندات کمیته گواه بزرگی بر تلاش‌ها و اقدام‏هایش در راستای تغییر نام رشته است، امّا گوشه‌های از اقدام‏ها و تلاش‌های آن نیز ثبت و ضبط شده است. «فتاحی» در یادداشت سردبیر فصلنامه «پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی» در تابستان 91، ضمن بیان برخی از الزام‏های بازنگری در عنوان رشته، به چالش‌های پیش‌روی تغییر نام و اقدام عملی برای آن نیز اشاره کرد. همچنین، وی به شیوۀ بررسی نام‌های پیشنهادی در کمیتۀ برنامه‌ریزی رشته و همین‏طور تلاش کمیتۀ برنامه‌ریزی برای توجیه علمی تغییر نام نزد مسئولان وزارت علوم نیز اشاراتی دارد. 

به‏هرحال، پس از تغییر نام رشته، ضرورت تغییر مجدد در سرفصل‌های کارشناسی احساس شد. لذا، کمیته سرفصل‏های دورۀ کارشناسی را دوباره بازنگری کرد و در تاریخ 28 بهمن 1393 به تصویب وزارتخانه جهت ابلاغ به گروه‏های آموزشی رساند. بررسی سرفصل‌های جدید دورۀ کارشناسی نشان می‌دهد تقریباً رویکرد غالب در این برنامۀ درسی رویکرد فناورانه و به‏‏طورخاص گرایش به سمت فناوری اطلاعات است.

پرسش دوم: هدف‏های برنامه‌های درسی و آموزشی رشته از آغاز تاکنون

در پاسخ به پرسش دوم مبنی بر اینکه، برنامه‌های درسی و آموزشی رشته از آغاز تاکنون چه هدف یا هدف‏های اصلی را دنبال کرده‌اند؟ نتایج بررسی برنامه‌های درسی و سرفصل‌ها نشان داد هدف غالب رشتۀ کتابداری از آغاز تا سال 1365، آموزش فهرست‏نویسی و رده‌بندی، از سال 1365 تا 1385 توسعۀ خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی و از 1385 تاکنون توسعۀ دانش و مهارت‌های مرتبط با فناوری اطلاعات بوده است.

پرسش سوم: بنیان‌های فکری و شکل‌گیری رویکردهای غالب پیرامون عنوان رشته

بررسی متون و رخدادهای حوزۀ علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران تا قبل از تغییر عنوان رشته به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» حکایت از سه رویکرد غالب دارد:

رویکرد اول: دانش‌شناسی

سردسته این رویکرد «هوشنگ ابرامی» است. وی اصطلاح «دانش‌شناسی» را نخستین‏‏بار در سال 1353 و در مقاله‌ای با عنوان «از کتابداری تا دانش‌شناسی» به‏کار برد. «ابرامی» در این مقاله ضمن تبیین دو مفهوم «کتابداری» و «کتابدار» و بیان نارسایی‌های آنها برای حرفه جدید، اصطلاحات«دانش‌شناسی» و «دانش‌شناس» را مناسب و به‏عنوان جایگزین پیشنهاد کرد. وی یک سال بعد مقالۀ «نقطۀ آغاز: گره کور آموزش دانش‌شناسی» را منتشر کرد. او در عین حال که دربارۀ آموزش دانش‌شناسی بحث کرد، دربارۀ خود دانش‌شناسی نوشت: «به مفهوم علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی به‏کار رفته است. دانش در اینجا معنای دانایی، آگاهی (Knowledge, Information) و نه علم (Science) را دربردارد؛ همان معنایی که واژه‏ها و عبارت‏های بسیاری در زبان فارسی چون دانش‌آموز، دانشجو، دانشگاه، دانشکده، دانش‌آموخته، سپاه‌دانش و مانند اینها را دربر دارند» (1354: 543). «ابرامی» پس از آن در سال 1355 کتاب شناختی از دانش‌شناسی را نوشت. او در هر سه اثر خود اصطلاح «دانش‌شناسی» را به‏جای «کتابداری» به‏کار برد. شالوده و بنیان فکری ابرامی در جایگزینی دانش‏شناسی این بود که «کتابداری علمی است که با دانش مدوّن سروکار دارد». وی علت اصلی اینکه، چرا دانش‌شناسی را تاکنون کتابداری خوانده‌ایم؟ در فقر کلمه می‌داند. او در این‏باره می‌نویسد: «به سبب آنکه برای مفهوم علم جدیدی که پدید آمده نتوانسته‌ایم برق‌آسا کلمه‌ای خلق کنیم، گفتیم که یکی از راه‌های جدال با درد کمبود کلمه آن است که از یک واژه برای چند مفهوم مختلف استفاده کنیم. چنان‏که کلمۀ «تار» را هم برای «نوعی آلت موسیقی» و هم برای «مبهم و تیره» به‏کار می‌بریم، از واژه «کتابداری» نیز برای دو مفهوم جدا از هم استفاده برده‌ایم.... کلمۀ «کتابداری» و مفهومی که واقعاً از آن مراد است، به‏کلی از هم جدا افتاده‌اند. همان‏طور که نمی‌توان از لفظ «روستا» معنای شهر را دریافت، ناممکن است که با لفظ «کتابدار» به مفهوم امروزی آن پی برد.» (1378: 21-22). 

ابرامی همچنین درخصوص چرایی استفاده از این اصطلاح به‏جای کتابداری نوشته است:

«علمی که امروزه به‏صورت پدیده‌ای چندنظامی و چندبعدی درآمده و با کلّ دانش ضبط‏شدۀ آدمی از جهات کیفی و کمّی سر وکار دارد، چنان است که به هیچ روی کلمۀ کتابداری گویای ماهیت آن نیست. واژۀ  «دانش‌شناسی» از همین روی در این کتاب به‏کار گرفته شده است. دانشPشناسی در مفهوم وسیع آن معنای علوم کتابداری و اطلاعات هر دو را در بر دارد. مراد از به‏کاربستن این واژه آن نبوده است که یک‏باره ارج و ارزش یک حرفه را به یاری کلمه و عبارات بالا بریم. پیداست که چنین کاری عبث است. غرض، تنها متوجه‏شدن به یک واقعیت است _ کتابداری با آموزش و پژوهش بیش از هر چیز بستگی دارد. کلمۀ دانش در زبان فارسی به صورت‏های گوناگونی برای واژه‌سازی در مراحل مختلف آموزش و پژوهش به‏کار رفته است: دانش‌آموز، دانشجو، دانشکده، دانش‏سرا، دانشگاه، دانشیار، دانش‌آموخته.... دانش‌شناسی همان است که کتابداری و علم اطلاعات در پی آن است: شناخت دانش و معرفی و گسترش آن. دانش به معنای Knowledge. واژه دانش‌شناسی به عنوان معادلی برای یک واژۀ بیگانه برگزیده نشده و شاید گرچه در زبان فارسی به‏سادگی به‏دست آمده در زبان‌های دیگر معادلی برای آن باید وضع گردد. با این‏همه، کلمۀ کتابداری یکسره کنار گذاشته نشده است، زیرا زمان باید تا دانش‌شناسی جای خود را باز کند. هر دو عبارت در این کتاب به صورت مترادف به کار رفته‏اند. (1355: ص6).

از اولین‏باری که «ابرامی» دانش‌شناسی را به‏جای کتابداری به‏کار برد تا پیش‏کلامی که بر چاپ دوم کتاب دانش‌شناسی در سال 1378 نوشت، تقریباً ربع قرن گذشت. تأکید دوبارۀ او بر دانش‌شناسی قابل تأمل است. از نظر او: «دانش‌شناسی دانش دانش‌هاست؛ مادر دانش‌هاست و دانش‌شناس، نگاهبان و گستراننده جملگی دانسته‌ها و آگاهی‌های انسان است.» (1378: 8). این ثبات فکری و وسعت نظر که نشانی از عمق نگاه و درک او نسبت به رشته است، شایسته تأمل است. ابرامی در جای دیگر نیز اشاره می‏کند:

واژۀ دانش‌شناسی برای منظوری که اینجا پیشنهاد می‌شود از جهاتی جامع‌تر از Epistemology خواهد بود، زیرا فرد دانش‌شناس نه‏تنها از نظر فلسفۀ آموزش و پرورش با تئوری، منشأ، ماهیت، روش‌ها و محدودیت‌های علم و معرفت آشنایی پیدا می‌کند، بلکه از جهت فیزیکی یعنی اخذ منابع دانش و گسترش آنها وظایفی عهده‌دار می‌شود. کلمۀ معادل دانش‌شناسی که نویسنده در زبان انگلیسی پیشنهاد کرده و مورد تأیید چند تن از استادان وی قرار گرفته Universology است. این کلمه از دو جزء تشکیل یافته است؛ یکی Universe که در اینجا به معنای «عالم کل دانش» و هم ردیف با همین جزء در کلمه University و دیگری Logy به معنای شناخت و آگاهی علمی است»(1387: 22-23).

پس از ابرامی، افراد دیگری نیز بر اصطلاح «دانش‌شناسی» تأکید داشته‌اند. از میان آنها، برخی آن را صراحتاً به‏عنوان جایگزینی برای رشته به کار برده‌اند و برخی به شکل دیگری نسبت به آن واکنش و تمایل نشان داده‌اند. اضافه بر این، دانش‌شناسی در طول سالیان گذشته هم عنوان برخی از مجله‏های رشته شده و هم در عنوان کتاب‌ها و مقاله‏های رشته جای خود را باز کرده است (بسیاری از آنها در متن و در بخش منابع آمده است). به‏عنوان مثال، درخصوص نشریات رشته، به سه مورد بسنده می‌شود:

در سال 1386 انجمن علمی _ ‏دانشجویی کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه پیام نور قم، مجله «دانش‌شناسی» را راه‏اندازی کرد. سردبیر این نشریه «قاسم شمس‌اللهی» بود.

نخستین شماره فصلنامۀ دانش‌شناسی در بهار 1387 منتشر شد. در زیرعنوان این نشریه در داخل پرانتز «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی و فناوری اطلاعات» قید شده است. مدیرمسئول این نشریه «موسی مجیدی» سردبیر آن «زهرا اباذری» و صاحب‏امتیاز آن دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال است. تاکنون 28 شماره از این نشریه منتشر شده است. گردانندگان این نشریه، برای دانش‌شناسی معادل لاتین Epistemology  را انتخاب کرده‌اند.

در سال 1387 کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد علمی دانشگاه افسری امام علی(ع)، نشریه «دانش‌شناسی و اطلاع‌رسانی» را با مدیرمسئولی و سردبیری حسین سجّادیان منتشر کرد.

به‏هرحال، به سبب درک عمیق مفهوم دانش‌شناسی در میان اهالی رشته و نیز مقاومت سنّتی در میان برخی سرآمدان حرفه، دانش‌شناسی تا اوایل دهۀ نود شمسی مورد پذیرش عام قرار نگرفت.

رویکرد دوم: علم اطلاعات

این رویکرد طرفداران بسیار زیادی در کشور دارد. تعداد اندکی از طرفداران آن ایده‌های خود را مکتوب کرده‌اند. سردسته این رویکرد «عباس حُرّی» است. وی که متفکری نامی در این حوزه است، در کتاب مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی که حاوی 28 مقاله است، به تبیین شاخه نظری علم اطلاعات (اطلاع‌شناسی) و شاخه عملی آن (اطلاع‌رسانی) با طرح مباحثی درباره اطلاعات و اطلاع‌رسانی و جنبه‌های مختلف آنها (نظیر اطلاعات خرد و کلان و چرخه اطلاعات)، نظام‌های اطلاع‌رسانی، اطلاعPرسانی: اصطلاحی نو با مضمونی کهن، و مدیریت اطلاعات پرداخته است. علاوه بر این،  در دو اثر مدیریت دانش و مدیریت اطلاعات در کتابداری  و  اطلاع‌رسانی: نگرش‌ها و پژوهش‌ها مدیریت دانش و مدیریت اطلاعات را پاره‌های پیکره واحد رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی دانسته است. همچنین، «حُرّی» در اثر ماندگار درآمدی بر اطلاع‌شناسی: کارکردها و کاربردها به طرح مباحث نوینی در حوزۀ علم اطلاعات پرداخت. «حُرّی» مبدع اصطلاح اطلاع‌شناسی و توسعه‏دهندۀ مفاهیم متعددی در این حوزه همچون «نظریه کوانتومی اطلاعات»، «اکولوژی اطلاعات»، «پیوند اطلاعات بالقوه و بالفعل» و «روش تحلیل اطلاع‌شناختی» نیز هست. اضافه بر این، او نشریۀ تخصصی اطلاع‌شناسی را تأسیس کرد. حُرّی در یازدهمین مجمع عمومی انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران که در۳۰ فروردین۱۳۹۱ در کتابخانه ملی ایران برگزار شد، درباره نام رشته به ایراد سخنرانی پرداخت. وی ضمن برشمردن پیش‏فرض‌های مربوط به داده، اطلاعات و دانش؛ نام «علم اطلاعات» را برای رشته مناسب دانست:

بنده نسبت به اسم حساسیت ندارم. اما معتقدم اسمی را که برای یک حرکت برمی‌گزینیم، باید بامسمّا باشد. بر اساس اشارات کوتاهی که داشتم، نظر بنده در تغییر نام رشته «علم اطلاعات» است. یکی از استادان بنده گفته بود: «اطلاع‌رسان کتابداری است که کارش را خوب انجام دهد». کتابداران دو دسته هستند؛ کسانی که کارشان را خوب انجام می‏دهند و کسانی که خوب انجام نمی‌دهند. دستۀ اول خودبه‏خود اطلاع‌رسان هستند. زمانی که می‌گوییم کتابداری یعنی مدیریت بر کتاب که اطلاعات مکتوب است. کار اطلاع‌رسان نیز همین است. کتابداری و اطلاع‌رسانی حشو دارد و یکی از آنها باید حذف گردد (حُرّی، 1391).

همچنین حُرّی معتقد بود که علم اطلاعات دو زیرشاخه با نام‌های اطلاع‌شناسی و اطلاع‌رسانی دارد:

علم اطلاعات دو چهره دارد یکی «اطلاع‌شناسی» و دیگری «اطلاع‌رسانی». اطلاع‌رسانی نه اینکه اطلاع می‌رساند، بلکه تمام حرکات سازماندهی، اشاعه و... را در بر می‌گیرد. به‏هرحال نظر من این است که رشتۀ ما «علم اطلاعات» است و به دو زیرشاخۀ نظری و عملی، یعنی اطلاع‌رسانی و اطلاع‌شناسی تقسیم‌بندی می‌شود (حُرّی، 1391).

حُرّی برای عنوان رشته «علم اطلاعات» را به‏تنهایی پیشنهاد کرد و معتقد بود جزء اول آن یعنی اطلاع‌شناسی معادل کلی برای دانش‌شناسی نیز هست. 

بررسی متون رشته نشان می‌دهد مفهوم «علم اطلاعات» مورد توجه افراد دیگری نیز قرار گرفته است. از جملۀ این افراد می‌توان به «مرتضی کوکبی» اشاره کرد که نقش مؤثری در روشنگری عنوان رشته داشته است. وی در مقاله‌ای باعنوان «اطلاع‌رسانی، علم اطلاع‌رسانی، یا علم اطلاعات؟» که در سال 1382 در «فصلنامه کتاب» به چاپ رساند، بر روی مسئله‌ای انگشت گذاشت که گمشدۀ رشته و اهالی آن بود. موشکافی کوکبی در این مقاله که از عنوان آن پیداست، قابل تقدیر است. او در عین تبیین مفاهیم عنوان رشته به فارسی و انگلیسی، بر ترجمۀ نادرست «اطلاع‌رسانی/ علم اطلاع‌رسانی» برای اصطلاح انگلیسی «information science» که اولین‏بار در سال 1351 اتفاق افتاده بود، صحّه گذاشت. البته، اشتباهی که تصحیح آن 40 سال به طول انجامید. همچنین، کوکبی همانند حُرّی سخنران ویژه همایش «چالش‌های علم اطلاعات» بود و درخصوص «چالش‌های علم اطلاعات» سخن گفت. او در مصاحبه با خبرگزاری لیزنا در سوم مهر1391 درخصوص تغییر نام رشته گفت:

بنده موافق صددرصد تغییر نام رشته بودم، البته به نظرم اگر «علم اطلاعات» به‏تنهایی گذاشته می‌شد شاید بهتر بود اما با عنوان جدید نیز مخالف نیستم، زیرا دانش‌شناسی می‌تواند به‏نوعی جنبه‌های مختلف کار ما را نشان دهد (کوکبی، 1391).

«نرگس نشاط» با سردبیری فصلنامه «اطلاع‌شناسی» در پاییز 1382، بارقه‌های امید را در میان طرفداران مکتب «علم اطلاعات» دوچندان کرد. اگرچه عمر نشریه کوتاه بود و تنها 30 شماره از آن منتشر شد، امّا نگاهی به حوزه‌هایی که مقالات در آنها منتشر شده است (نظیر فلسفه اطلاعات، مصورسازی اطلاعات، نظریه‌های علم اطلاعات، نظریه کوانتومی اطلاعات، هوش مصنوعی، نظام‌های هوشمند اطلاعات، بازیابی اطلاعات، جنبه‌های اجتماعی اطلاعات، مشاوره اطلاعاتی، اقتصاد اطلاعات، دانش جهانی، اطلاعات و ارتباطات، جغرافیای سیاسی اطلاعات، نقشه علم، نقشه دانش، مدیریت اطلاعات، مدیریت دانش، مدیریت دانش سازمانی، و...) نشان می‌دهد اطلاع‌شناسی بیش از هر نشریۀ دیگری مروّج علم اطلاعات بوده است. این نشریه با چاپ مطالبی دربارۀ موضوعاتی که پیش‌تر اشاره شد، خودباوری را در میان اهالی رشته به‏خصوص نسل جوان چندبرابر کرد. افزون بر این، «نشاط» در دو مقاله با عنوان‌های «در جستجوی معنا: رهیافتی معناشناختی در علم اطلاعات» و «ضرورت تفکر فرا رشته‌ای در مطالعه علم اطلاعات » نشان داده که علم اطلاعات را پذیرفته است.

از جمله افراد دیگری که برای توسعه و گسترش مفهوم «علم اطلاعات» تلاش کرده «چشمه‏سهرابی» است. او در عین پیروی از مکتب حُرّی یعنی «علم اطلاعات: اطلاع‌شناسی و اطلاع‌رسانی» پیرو مکتب فکری‌ «اطلاعات و ارتباطات» برنارد می‌یژ[1] نیز هست. لذا، او همانند دیگر پیروان مکتب می‌یژ، اطلاعات را درون‏مایه ارتباطات می‌داند. برای او موضوع علم اطلاعات «اطلاعات» است. چنان‏که در مقاله «علم اطلاعات: ریشه‌شناسی، موضوع، قلمرو و جریان‌های فکری» نوشته است:

«طبیعی است که هر علمی، موضوع یا موضوعاتی را مطالعه می‌کند. همان‌گونه که فیزیک «مواد»، زبان‌شناسی «زبان»، زمین‌شناسی «زمین»، دندان‌پزشکی «دندان»، جامعه‌شناسی «جامعه»، و کتابداری «کتابخانه» را مطالعه می‌کند، موضوع مورد مطالعه علم اطلاعات نیز «اطلاعات» است. به‏عبارت روشن‌تر، علم اطلاعات پدیده‌های اطلاعاتی را مطالعه می‌کند.» (شعبانی و چشمه‏سهرابی، 1386: 12).

همچنین، او ضمن بیان مختصر تاریخچه، موضوع و قلمروِ علم اطلاعات، به رابطۀ بین علم اطلاعات و کتابداری نیز پرداخته است و در این باره می‌نویسد: «علم اطلاعات دامنه و قلمروِ بسیار وسیعی دارد و حوزه‌های معرفتی متعددی را دربرمی‌گیرد که کتابداری یکی از آنهاست.» (ص 15).

همین نگرش باعث شد او همایش ملّی «چالش‌های علم اطلاعات» را در روزهای نهم و دهم خرداد1386 با کمک احمد شعبانی و همکاران گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه اصفهان و به‏خصوص دانشجویان فعال آن گروه برگزار کند. این همایش، نخستین همایش با عنوان «علم اطلاعات» در کشور بود که به تبیین این حوزه پرداخت.

به‏هرحال، حوزۀ علم اطلاعات همچون چتری وسیع نحله‌های فکری و گرایش‌های تحصیلی متعددی مانند مدیریت اطلاعات، مدیریت دانش، بازیابی اطلاعات، سازماندهی اطلاعات و... را دربرمی‌گیرد که در این مختصر نه مجال پرداختن به تک‏‏تک آنهاست و نه ذکر دیدگاه‌ها و خدمات طرفداران آنها. 

رویکرد سوم: رویکرد عنوان ترکیبی(یا دو وجهی)

بر خلاف دو رویکرد قبلی که سردستۀ مشخصی دارند، این رویکرد به‏دلیل تعدد و تنوع عنوانی و فکری و همچنین  تغییر مداوم دیدگاه برخی از افراد، فاقد سردسته مشخصی است. عنوان‏های این رویکرد مشابه عنوان قبلی رشته (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی) دووجهی است. از میان عنوان‏های دووجهی رشته، اولین مورد عنوان «دانش‌شناسی و اطلاع‌رسانی» است که توسط غلامرضا فدایی در مقاله‌ای با عنوان«کتابداری و اطلاع‌رسانی: در جستجوی هویّتی نو» در زمستان86 و در نشریۀ «فصلنامه کتاب» پیشنهاد شد. «فدایی» بعدها در کتاب مقدمه‌ای بر هویّت کتابداری و اطلاع‌رسانی به‏تفصیل دربارۀ عنوان رشته بحث و در نهایت اصطلاح دانش‌شناسی را جایگزین مناسبی برای کتابداری دانست. او در بخشی با عنوان «دانش‌شناسی و اطلاع‌رسانی؛ اسمی با مسمی؟» که برگرفته از همان مقالۀ پیشین است، به بحث در این باره پرداخته است. البته او مدتی بعد تغییر رأی داد و عنوان «علوم یا مدیریت بازیابی و اشاعۀ اطلاعات و دانش» را پیشنهاد داد. وی درخصوص این عنوان چنین می‌نویسد:

عنوان علوم (مدیریت) بازیابی و اشاعۀ اطلاعات از جنبه‌های مختلف می‌تواند کارکردهای رشته را به‏خوبی بیان و ویژگی‏های عملیاتی آن را بازگو کند. امّا جنبۀ دوم آن به عادت افراد و تبلیغ نسبت به آن بستگی دارد. چنانچه رأی جمع نسبت به آن تعلق گیرد، می‌تواند مانند بسیاری از واژه‌ها که در آغاز برای جمعی تازگی دارد و یا ثقیل است و به‏مرور زمان جا می‌افتد، آهسته‏آهسته جای خود را باز می‌کند و مقبول عام قرار گیرد (فدایی، 1389).

«فدایی» بعدها از این عنوان نیز عدول کرد و «علوم اطلاعات» را برای عنوان رشته پیشنهاد داد. او در یادداشتی که بر شمارۀ2 (تابستان 1391) نشریۀ تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی نوشته، می‌گوید:

من در مقالات خود در کتاب مقدمه‌ای بر کتابداری و اطلاع‌رسانی (مقالات 8، 9، 10، 11)، در این باره بحث کرده‌ام و تغییراتی را در این زمینه پذیرفته‌ام. ابتدا به دانش‌شناسی گرایش داشتم، سپس آن را به بازیابی اطلاعات به عنوان اصلی‏ترین کارکرد حوزۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی روی آوردم و سرانجام به «علوم اطلاعات» به عنوان چتر حمایتی برای حوزۀ بزرگ کتابداری و اطلاع‌رسانی رسیدم، اما سرانجام نظر جمع بر علم اطلاعات و دانش‌شناسی قرار گرفت (ص192).

دومین مورد «مطالعات کتابداری و علم اطلاعات» است که بعدها عنوان نشریه دانشگاه شهید چمران اهواز نیز شد. اولین شمارۀ این نشریه در بهار 1388 به صاحب‏امتیازی دانشگاه شهیدچمران، مدیرمسئولی بهمن نجاریان و سردبیری عبدالحسین فرج‌پهلو منتشر شد. در بخش راهنمای نگارش مقالات نخستین شمارۀ نشریه چنین نگاشته شده است: «فصلنامه علمی‏ _ ‏پژوهشی مطالعات کتابداری و علم اطلاعات آماده پذیرش مقالات پژوهشی بکر در زمینه‌های گوناگون حوزۀ کتابداری و علم اطلاعات است». از این نشریه تاکنون 15 شماره منتشر شده است.

«رحمت‏الله ‏فتاحی» در سال 1388 از طریق گروه بحث الکترونیکی کتابداری و اطلاع‌رسانی، سه‏عنوان «علوم کتابداری و مدیریت اطلاعات»، «مدیریت اطلاعات و علوم کتابداری»، و «علوم اطلاعات و کتابداری» را برای اعلام‏نظر استادان، دانشجویان، و علاقه‌مندان رشته ارسال و اعلام کرد عنوان جدید رشته یکی از این سه گزینه خواهد بود (حیدری، 1389). به‏نظر می‌رسد این عنوان‏های پیشنهادی، جمع‌بندی نظرهای اعضای شورای برنامه‌ریزی رشته باشد. البته در دو مورد از عنوان‏های پیشنهادی، یک جزء آنها «مدیریت اطلاعات» است که گرایش فکری فتاحی را نشان می‌دهد، زیرا وی در تدوین برنامه درسی گرایش «مدیریت اطلاعات» در مقطع کارشناسی ارشد در سال‌های 1382 -1383 نقش کلیدی داشت. افزون بر این، فتاحی سردبیر مجلۀ «پردازش و مدیریت اطلاعات» نیز هست.

غلامرضا حیدری در سال 1389 در مقاله‌ای با عنوان «تغییر نام و محتوای آموزشی حوزۀ کتابداری و علم اطلاعات بر اساس مفهوم هستۀ این حوزه و پارادایم غالب عصر حاضر: تدوین چارچوبی برای تفکر» هم در عنوان و هم در متن مقاله، عنوان «کتابداری و علم اطلاعات» را به‏کار برد و آن را مناسب دانست. افزو ن بر این، وی در متون مختلفی این عنوان را به‏کار برده و درخصوص به‏کارگیری آن گفته است:

نگارنده مدتی است در نوشته‌های خود از عنوان «کتابداری و علم اطلاعات» استفاده می‌کند. این موضوع تنها یک سلیقۀ فردی نیست، بلکه اعتقاد بر این است که عنوان مذکور، برای عنوان انگلیسی این حوزه معادل بهتری است. از طرفی، از اصطلاح کتابداری به دو دلیل استفاده شده است: نخست به‏خاطر توجه به پیشینۀ تاریخی این حوزه و دوم به دلیل برداشتی که از پیشینۀ این گونه تغییرات در اسامی دیگر حوزه‌ها وجود دارد و معمولاً از عبارت قدیمی هم تا مدت‌ها برای معرفی و شناساندن عنوان و اصطلاح هم استفاده می‌شود. از این رو، به‏طور موقت لازم است تا از این اصطلاح هم استفاده شود، امّا در اصل و در نهایت منظور از به کارگیری این اصطلاح، معرفی عبارت علم اطلاعات بوده است(1389، ص 144).

 البته، حیدری عنوان‏های دیگری مانند «علم اطلاعات»، «مدیریت اطلاعات» و «مدیریت دانش» را نیز برای عنوان رشته پیشنهاد کرد و چنان‏که در جملۀ پایانی متن نیز مشخص است، تمایل او بیشتر بر اصطلاح علم اطلاعات بوده است.

افزون بر آنچه اشاره شد، عنوان‏های دیگری نظیر «ارتباطات جمعی و مدیریت دانش/ اطلاعات»، «مدیریت اطلاعات و ارتباطات»، «مطالعات کتابداری و اطلاع‌رسانی»، «مدیریت کتابداری و اطلاع‌رسانی»، نیز پیشنهاد شد (فتاحی، رجبعلی بگلو و آخشیک،1393، ص 205-206)، که چون در حد یک پیشنهاد بود، از بحث دربارۀ آنها صرف‌نظر می‌شود.

البته، باید به عنوان‏های پیشنهادی دیگری نیز اشاره کرد که در هیچ یک از رویکردهای فوق جای نمی‌گیرند. در برخی نگاه فناورانه غالب است، مانند «مهندسی ناوبری اطلاعات»، «مدیریت فناوری اطلاعات»، و «سیستم‌های اطلاعاتی و ارتباطی» و در برخی دیگر وجه خدمات‌رسانی، تجربی، و... رشته. از جمله این عنوان‏ها باید به «دانشورزی» اشاره کرد که توسط «محمدحسین دیّانی» پیشنهاد شد. دیّانی از چهره‌های تأثیرگذار در کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران است که کنکاش و تتّبع قابل تأملی در برنامه‌های درسی رشته داشته است. اگرچه توفیق یار عنوان انتخابی دیّانی برای رشته نشد، ولی پشتوانۀ فکری و ژرف‏اندیشی او در انتخاب این عنوان ستودنی است. وی دربارۀ دانشورزی می‌نویسد:

من نیز با بهره‌گیری از مفهوم مورد اشاره پیتر دراکر برای کسانی که در سه دهه اول قرن 21 جایگاه ویژه‌ای می‌یابند یعنی knowledge worker که شما آن را دانش کار ترجمه کرده‌اید، در قیاس با کشاورزی و کشاورز، دانش‌ورزی را به‏جای کتابداری و دانش‌ورز را برای کتابدار پیشنهاد کرده‌ام. در این مورد مقاله‌ای هم نه من، بلکه دیگری نوشته است. نشریه‌ای با همین نام نیز منتشر می‌شود و مؤسسه‌ای فرهنگی با همین نام ثبت شده است و آدرس رایانامه‌ام نیز با همین نام است. برخی از همکاران نیز در سخنان خود و یا در نوشته‌های خود از آن استفاده می‌کنند.... [2]

افزون بر این، اصطلاح «دانشورزی» در عنوان دو مورد از متون رشته نیز آمده است. نخست در سال 1379 که «ابوالفضل هاشمی » آن را در کتاب «واژگان‌ ک‌ت‌ابداری‌ و اطلاع‌رسانی (واژگان‌ دانش‌ورزی‌ و دانش‌شناسی)» به‏کار برد، و دوم در سال 1383 در مقاله‌ای با عنوان «دانشورزی، نامی به گستردگی دانش و پیشۀ کتابداری». البته در مورد دوم، «محمد دشتی نیشابوری» مفهوم دانشورز را بسط داده است.

پرسش چهارم: دیدگاه‌ها و آثار  تأثیرگذار در عنوان انتخابی جدید

در پاسخ به پرسش چهارم پژوهش، یافته‌ها نشان داد عنوان انتخابی جدید، متأثر از دیدگاه‌ها و آثار نویسندگان و چهره‌های متعددی است که در این میان نقش هوشنگ ابرامی و عباس حُرّی پررنگ‌تر است.

پرسش پنجم: دیدگاه‌ها و تلاش‌ها: پیش‏زمینه‌های تغییر

مجموع تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته درخصوص تغییر نام رشته و بازنگری در برنامه درسی در نیم‏قرن گذشته (مطابق دو وجه عنوان جدید یعنی «علم اطلاعات» و «دانش‌شناسی»)، در شش‏‏ دسته به شرح زیر تقسیم می‌شود: 

دسته اول: تحقیقات انجام‏‏شده درخصوص تغییر نام رشته و سرفصل‌ها

مجموع تحقیقاتی که در کشور درخصوص تغییر نام رشته و یا سرفصل‌ها انجام شده، فارغ از اینکه محتوای آنها از نظر علمی مورد تأیید باشد یا نباشد، در دو قسمت بر اساس تاریخ نشر ذکر شده‌اند:

الف) مطالعات مربوط به تغییر نام رشته

جدول 3. تحقیقات انجام‏‏شده مرتبط با تغییر نام رشته

تاریخ

نویسنده

عنوان مقاله

نتیجه

1377

علیرضا سعادت

مفهوم و جامعیت عنوان کتابداری برای معرفی حرفه

نظرخواهی از 80 دانشجوی کارشناسی و کارشناسی‏ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه فردوسی مشهد در مورد نام رشته. 89% نام را مناسب ندانسته و خواهان تغییر آن بودند.

1382

زاهد بیگدلی و زویا آبام

عوامل مؤثر در انتخاب رشته تحصیلی و تغییر نگرش دانشجویان کتابداری و روان شناسی بالینی دردانشگاه شهید چمران اهواز

حدود 87% دانشجویان کتابداری به میزان «خیلی‌زیاد» و «زیاد» معتقد به تغییر نام این رشته هستند و از نام رشتة تحصیلی خود ناراضی هستند.

1386

منصور ترکیان‌تبار

عوامل مؤثر بر گرایش به رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در بین دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی

73% دانشجویان با تغییر نام رشته موافق بودند. 76.5% پاسخ‏دهندگان نیز بر این باورند که تغییر نام می‌تواند به ایجاد انگیزه و همین‌طور پویایی رشته کمک کند.

1388

محمدرضا داورپناه، رحمت‌الله فتاحی، و عبدالرسول خسروی

نظرسنجی از جامعه کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران پیرامون نام رشته و احتمال بازنگری در آن

84% جامعه کتابداری و اطلاع‌رسانی هم خواهان تغییر نام و هم خواهان تغییر در برنامه‌های درسی بودند.

زهرا ساروخانی

سنجش میزان علاقه‌مندی دانشجویان کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه تربیت معلم تهران برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد این رشته

خواستار تغییرنام رشته به نامی با مسما

1389

محمد حسن‌زاده و زینب غیوری

دیدگاه جامعه کتابداری و اطلاع‌رسانی در خصوص تغییر در محتوا، آموزش و عنوان رشته،

خواهان تغییر نام رشته، محتوا و آموزش.

نتایج نشان داد که جامعه کتابداری نسبت به تغییر در حوزه محتوا و آموزش نظر یکسانی دارند ولی نسبت به عنوان رشته نظر یکسانی ندارند.

غلامرضا حیدری

تغییر نام و محتوای آموزشی حوزه کتابداری و علم اطلاعات بر اساس مفهوم هسته این حوزه و پارادایم غالب عصر حاضر: تدوین چارچوبی برای تفکر

-

1390

پریسا ملک احمدی، نیره‌السادات سلیمان‌زاده نجفی، و بهاره آتش‌پور

آیا لازم است نام رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران تغییر کند؟

نتایج پژوهش حاکی از آن است که در مجموعِ در دانشگاه‌های مورد بررسی در سه قاره اروپا، آمریکا و استرالیا، رایج‌ترین نام برای رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی، «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» (88/29%) و رایج‌ترین نام برای دانشکده مجری این رشته نیز «دانشکده کتابداری» (25%) است.

1391

رحمت‌الله فتاحی

تغییر نام رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی

-

ب) مطالعات مربوط به تغییر و بازنگری برنامه درسی و سرفصل‌ها

جدول 4. تحقیقات انجام شده مرتبط با تغییر و بازنگری در برنامه درسی و سرفصل‌ها

مقطع

تاریخ

نویسنده

عنوان مقاله

کاردانی

1390

نصیری، حسین‌پور و معرف‌زاده

بررسی سرفصل برنامه تحصیلی دوره کاردانی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در آموزش عالی ایران

کارشناسی

1373

دیانی

تحلیل برنامه درسی و عملکرد دانشجویان کتابداری در گرایش علوم پایه (مطالعه موردی)

1383

نوکاریزی

بررسی برنامه‌های درسی کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی

1384

مختاری

برنامه درسی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی در مقطع کارشناسی ارشد

1385

تهوری

لزوم بازنگری در برنامه‌های آموزش کتابداری و اطلاع‌رسانی با توجه به نیازهای مهارتی جدید کتابداران و اطلاع‌رسانان

1387

بنی اقبال و سید علوی

تحلیل محتوای متون انگلیسی برای دانشجویان کتابداری و اطلاع‌رسانی، برای تعیین میزان پوشش موضوعی، پوشش واژگانی و پوشش سرفصل درس های تخصصی دوره کارشناسی

1389

بنی اقبال و  رضوی صدر

تحلیل محتوای متون تخصصی انگلیسی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی و مقایسه با سرفصل‌های مصوب

1390

دیانی

پیش آگاهی برای اجرای برنامه جدید دوره کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی

مختلف

1390

فدایی و برمر

دانشکده کتابداری و اطلاع‌رسانی: گروه‌ها، رشته‌ها، گرایش‌ها و مقاطع تحصیلی پیشنهادی

1391

طاهری و علایی آرانی

بررسی تطبیقی گرایش‌های رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در کشورهای انگلستان، کانادا و آمریکا با ایران: با تأکید بر تأثیر آنها بر میزان تولید علم در عرصه بین‌المللی

 

افزون بر آنچه اشاره شد، «حیاتی» (1378)، «دیانی» (1379)، و  «فتاحی» (1379) نیز در نوشته‌های خود بر ضرورت تغییر و بازنگری در سرفصل‌های رشته تأکید کرده‌اند.

دسته دوم: تلاش‌های صورت‏‏گرفته در راستای تدوین یا بازنگری برنامه درسی

در جدول 5 سعی شده مجموع تلاش‌های افراد، گروه‌های آموزشی و کمیته برنامه‌ریزی رشته درخصوص تدوین یا بازنگری برنامه درسی رشته از آغاز تا زمان تغییر عنوان رشته بر اساس تاریخ آورده شود.

جدول5. تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته درخصوص تدوین یا بازنگری در برنامه درسی رشته

ردیف

تاریخ

فرد / گروه/ کمیته

عنوان برنامه درسی

مقطع

وضعیت

1

قبل از انقلاب

گروه کتابداری دانشگاه تهران

برنامه درسی کتابداری

کارشناسی

منسوخ شده

2

گروه کتابداری دانشگاه تبریز

برنامه درسی کتابداری

3

1365

کمیته برنامه‌ریزی رشته

برنامه درسی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی: گرایش کتابخانه‌های دانشگاهی

کارشناسی ارشد

4

گرایش کتابخانه‌های عمومی

5

گرایش کتابخانه‌های آموزشگاهی

6

گرایش اطلاع‌رسانی

7

1369

برنامه درسی کتابداری(با شش گرایش)

کارشناسی

8

1373

برنامه درسی کتابداری و اطلاع‌رسانی

دکترا

9

1375

برنامه درسی کتابداری(با شش گرایش)

کارشناسی

10

1378

برنامه درسی کتابداری و اطلاع‌رسانی

کاردانی ناپیوسته

-

11

1382

گروه آموزشی دانشگاه فردوسی

مدیریت فناوری اطلاعات

کارشناسی ارشد

برنامه پیشنهادی

12

1382

گروه آموزشی دانشگاه فردوسی

مدیریت اطلاعات

کارشناسی ارشد

13

1383

لیلا مرتضایی

برنامه درسی گرایش اطلاع‌رسانی

کارشناسی ارشد

14

1383

جعفر مهراد

برنامه درسی مدیریت اطلاعات و سیستم های اطلاعاتی و ارتباطی

کارشناسی ارشد

15

1385

گروه آموزشی دانشگاه اصفهان

مدیریت اطلاعات

کارشناسی ارشد

منسوخ شده

16

1388

کمیته برنامه‌ریزی رشته

برنامه درسی کتابداری و اطلاع‌رسانی

کارشناسی

17

1388-1390

رشته علم‌سنجی

کارشناسی ارشد

لازم الاجرا

18

رشته دانشنامه‌نگاری

19

رشته مدیریت و سازماندهی نسخه‌های خطی

20

رشته مطالعات آرشیو

21

1390

مطالعات کتابخانه‌های عمومی

22

1391

مدیریت کتابخانه‌های دانشگاهی

23

مدیریت اطلاعات

دسته سوم: ایجاد گرایش یا دورۀ جدید در مقاطع تحصیلی

جدول 6. گرایش‌های ایجادشده در مقاطع مختلف تحصیلی رشته

ردیف

تاریخ

ایجاد کننده

عنوان گرایش یا دوره

مقطع

1

1365

کمیته برنامه‏‏ ریزی رشته

گرایش اطلاع‌رسانی

ارشد

2

1373

دوره کتابداری و اطلاع‌رسانی

دکترا

3

1385

گروه آموزشی دانشگاه اصفهان

گرایش مدیریت اطلاعات

کارشناسی ارشد

4

1392

کمیته برنامه‌ریزی رشته

گرایش مدیریت اطلاعات

5

بازیابی اطلاعات و دانش

دکترا

دسته چهارم: برگزاری همایش و گردهمایی

در راستای تغییر نام رشته به علم اطلاعات، دانشگاه اصفهان در روزهای نهم و دهم خرداد1386 همایش «چالش‌های علم اطلاعات» را که اولین همایش سراسری درباره علم اطلاعات در کشور بود، برگزار کرد. در پیام دبیر علمی این همایش (چشمه‏سهرابی) چنین آمده است:

«همایش حاضر که با عنوان چالش‌های علم اطلاعات نامگذاری شده، بر آن است که در حدّ توان خود، نه‏تنها به بررسی برخی زوایای پیدا و پنهان علم اطلاعات بپردازد و یا مروری بر آنها داشته باشد، بلکه تلاش خواهد کرد مجموعه فن‌آوری‌های اطلاعاتی و ارتباطی و پدیده‌هایی که در طی ربع قرن گذشته حرفه ما را به مبارزه طلبیده و کتابداران و اطلاع‌رسانان را نیز به واکنش واداشته را به بحث و گفتگو بگذارد. باشد که تا از این رهگذر، پاسخی به برخی چالش‌های موجود و یا پیش روی اطلاع‌رسانان داده باشد» (همایش چالش‌های علم اطلاعات، 1386، ص ر- ز).

پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات و انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی نیز در سال 1388، همایش سراسری«مدیریت دانش و علوم اطلاعات: پیوندها و برهم کنش‌ها» را در کتابخانه ملی برگزار کردند. دبیر علمی این همایش محمد حسن‌زاده بود. اسناد هر دو همایش منتشر شده است.

جدول 7. گردهمایی‌ها و همایش‌های برگزار شده در راستای  تغییر نام رشته

ردیف

عنوان همایش

محل برگزاری

تاریخ برگزاری

برگزارکننده

سطح

دبیر علمی

1

چالش‌های علم اطلاعات

دانشگاه اصفهان

9-10

خرداد1386

گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی

ملی

مظفر چشمه‏سهرابی

2

مدیریت دانش و علوم اطلاعات: پیوندها و برهم کنش‌ها

کتابخانه ملی

26 فروردین 1388

پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی ایران و انجمن کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران

محمد حسن‌زاده

3

گردهمایی مدیران گروه‌هایی کتابداری و اطلاع‌رسانی

دانشگاه تربیت مدرس

 

کمیته برنامه‌ریزی درسی

ملی

-

دسته پنجم: ایجاد ساختارهای علمی و انتشار مجله‏های تخصصی

درخصوص ساختارهای علمی ایجادشده، از جمله مواردی که می‌توان اشاره کرد، تأسیس قطب مدیریت دانش توسط گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه شهید چمران اهواز در سال1390 است.

دربارۀ مجله‏های تخصصی نیز، تا قبل از تغییر نام رشته، چهار مجله در کشور منتشر شد که در عنوان آنها اصطلاح «علم اطلاعات» یا «دانش‌شناسی» وجود داشت.

جدول 8. مشخصات مجله‏های علمیِ منتشرۀ رشته تا قبل از تغییر نام

ردیف

عنوان مجله

سال نشر

صاحب امتیاز

مدیر مسئول

سردبیر

1

دانش‌شناسی

1386

انجمن علمی_ دانشجویی کتابداری و اطلاع‌رسانی _ دانشگاه پیام نور قم

-

قاسم شمس‌اللهی

2

فصلنامه دانش‌شناسی

بهار 1387

دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال

موسی مجیدی

زهرا اباذری

3

دانش‌شناسی و اطلاع‌رسانی

1387

کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد علمی دانشگاه افسری امام‌علی(ع)

حسین سجادیان

حسین سجادیان

4

مطالعات کتابداری و علم اطلاعات

1388

دانشگاه شهید چمران

بهمن نجاریان

عبدالحسین فرج‌پهلو

دسته ششم: نشر کتاب و مقاله

اگرچه درخصوص عنوان رشته، یعنی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، و تغییر آن به علم اطلاعات و دانش‌شناسی، مباحث زیادی تاکنون مطرح شده است که در ادامه به آنها اشاره خواهد شد، امّا حقیقتاً در این میان نقش و تأثیر دو مدرک بیش از بقیه بوده است. نخستین مورد، کتاب «مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی» و دومین آن کتاب «شناختی از دانش‌شناسی» است. در ادامه تاریخ‌نگاری دو اصطلاح «علم اطلاعات» و «دانش‌شناسی» در عنوان متون فارسی تا قبل از تغییر نام رشته آمده است:

الف) تاریخ‌نگاری اصطلاح «علم اطلاعات» در عنوان آثار فارسی

جدول8. تاریخ‌نگاری اصطلاح «علم اطلاعات» در عنوان متون فارسی

سال

نویسنده/ مترجم

عنوان اثر

توضیح

1349

عصمت الملوک حکیمی

فن کتابداری، مرکز اسناد و علم اطلاعات

اصل مقاله از جس شرا است

1373

علی اصغر شیری

اساس علم اطلاعات

اصل مقاله از کلاس دبیلو اوتن است

1382

مرتضی کوکبی

اطلاع‌رسانی، علم اطلاع‌رسانی، یا علم اطلاعات؟

 

1386

احمد شعبانی و مظفر چشمه سهرابی

خلاصه مقالات همایش چالش‌های علم اطلاعات 9 و 10 خرداد 1386

توسط انتشارات دانشگاه اصفهان منتشر شده است.

1386

احمد شعبانی و مظفر چشمه سهرابی

علم اطلاعات و جامعه اطلاعاتی

مجموعه مقالات همایش است

1386

مظفر چشمه‌سهرابی

علم اطلاعات: ریشه‌شناسی، موضوع، قلمرو و جریان های فکری

در کتاب علم اطلاعات و جامعه اطلاعاتی منتشر شده است

1388بهار

نرگس نشاط

پارادایم‌های نظری و نظریه پردازی در علم اطلاعات

-

1389

حمید محسنی

واژه نامه علم اطلاعات

-

1389

شهریور

محمد حسن‌زاده، سیدامید فاطمی، ابراهیم عمرانی

مدیریت دانش و علوم اطلاعات: پیوندها و بر هم کنش‌ها (مجموعه مقالات همایش ملی)

مجموعه مقالات همایش است

1388

پاییز

امیر ریسمان‏باف

بازکاوی پندار بین رشته‌ای بودن علم اطلاعات

 

1389

غلامرضا حیدی

تغییر نام و محتوای آموزشی حوزه کتابداری و علم اطلاعات بر اساس مفهوم هسته این حوزه و پارادایم غالب عصر حاضر:..

 

1390

نرگس نشاط

در جستجوی معنا: رهیافتی معناشناختی در علم اطلاعات

 

1390

نرگش نشاط

ضرورت تفکر فراشته‌ای در مطالعه علم اطلاعات

 

1390

غلامرضا حیدی

سخن آغازین: قبض و بسط رشته‌ای در کتابداری و علم اطلاعات

 

1390

غلامرضا حیدی

آموزش کتابداری و علم اطلاعات در ایران: موانع و راهکارها

 

ب) تاریخ‌نگاری اصطلاح «دانش‌شناسی» در عنوان آثار فارسی

جدول 9. تاریخ‌نگاری اصطلاح «دانش‌شناسی» در عنوان متون فارسی

سال

نویسنده/ مترجم

عنوان اثر

1353

هوشنگ ابرامی

از کتابداری تا دانش‌شناسی

1354

هوشنگ ابرامی

نقطه آغاز: گره کور آموزش دانش‌شناسی

1355

هوشنگ  ابرامی

شناختی از دانش‌شناسی

1379

ابوالفضل هاشمی

واژگان‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی ‌(واژگان‌ دانش‌ورزی‌ و دانش‌شناسی)

1381

حسن اشرفی ریزی

اولین‌ها در دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی)

1387

محمدرضا محمدی‌فر

فرهنگ دانش‌شناسی

1387

امیر رضا اصنافی

گاهشمار اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی در 30 سال پیروزی انقلاب اسلامی ایران

1387

زهرا جعفری

نشست‌های تخصصی اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی (در بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران 12 - 22 اردیبهشت ماه

1389

مهشید کریمی

اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی در مطبوعات

 

مجموعه تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته، راه را بر تغییر نام رشته و سرفصل‌ها هموار کرد. چنان‏که پیش‌تر اشاره شد، سرانجام شورای برنامه‌ریزی درسی در تاریخ 23 مهر 1391 عنوان رشته را تغییر داد و سپس در تاریخ 28 بهمن 1393 در سرفصل‌های کارشناسی بازنگری کرد.

بحث و نتیجه‌گیری

چنان‏که پیش‌تر اشاره شد، در تاریخ 23 مهر1391 عنوان رشته از «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» پس از 40 سال تلاش و کوشش جامعۀ کتابداری کشور، به «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» تغییر یافت. به‏دنبال این تغییر عنوان و همچنین تغییر و بازنگری گرایش‌ها و رشته‌های مصوب در مقطع کارشناسی ارشد رشته، سرفصل‌های دورۀ کارشناسی نیز در تاریخ 28 بهمن 1393 توسط کمیتۀ برنامه‌ریزی رشته بازنگری و از این تاریخ لازم الاجرا شد.

نتایج بررسی برنامه‌های درسی و سرفصل‌های مصوب رشته از آغاز تاکنون حکایت از سه دورۀ زمانی دارد که هر دوره دارای عنوان مشخص است. این سه دوره عبارتند از: کتابداری، کتابداری و اطلاع‌رسانی، و علم اطلاعات و دانش‌شناسی. همچنین نتایج نشان داد هدف غالب رشته کتابداری از آغاز تا سال 1365، آموزش فهرست‏نویسی و رده‌بندی، از سال 1365 تا 1385 توسعه خدمات کتابداری و اطلاع‌رسانی، و از 1385 تاکنون توسعه دانش و مهارت‌های مرتبط با فناوری اطلاعات بوده است.

درخصوص رویکردهای غالب در تغییر نام رشته؛ مرور متون نشان داد در مجموع دیدگاه‌ها، تلاش‌ها و اقدام‏های جامعۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی کشور در نیم‏قرن گذشته پیرامون تغییر عنوان رشته را می‌توان در سه رویکرد کلی دسته‌بندی کرد: رویکرد دانش‌شناسی که سردسته آن ابرامی است، رویکرد علم اطلاعات که سر دسته آن حُرّی است، و رویکرد ترکیبی(دو وجهی) که دیدگاه‌های مختلف و متنوعی را در بر می‌گیرد. دیگر نتایج تحقیق نشان داد عنوان انتخابی جدید، متأثر از دیدگاه‌ها و آثار نویسندگان و چهره‌های متعددی است که در این میان نقش هوشنگ ابرامی و عباس حُرّی پررنگ‌تر است.

در ارتباط با تلاش‌ها و اقدام‏های صورت‏گرفته در راستای تغییر عنوان رشته به علم اطلاعات و دانش‌شناسی، مجموعه این تلاش‌ها و اقدام‏ها در شش‏دسته به شرحی که در ادامه می‌آید، طبقه‌بندی شد: 1. تحقیقات انجام‏شده درخصوص تغییر نام رشته و سرفصل‌ها 2. تلاش‌های صورت‏گرفته در راستای تدوین یا بازنگری برنامه درسی 3. ایجاد گرایش یا دورۀ جدید در مقاطع تحصیلی 4. برگزاری همایش و گردهمایی 5. ایجاد ساختارهای علمی و انتشار مجلات تخصصی، و 6. نشر کتاب و مقاله.

در مجموع، در خصوص ارتباط بین عنوان قدیم و جدید رشته، بررسی متون نشان داد عنوان قبلی رشته یعنی «علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی» برگرفته از عنوان انگلیسی «Library and Information Science» است. هر دو عنوان، هم فارسی و هم انگلیسی، دو وجهی هستند. اگرچه ترجمه درست عنوان انگلیسی به فارسی «علم اطلاعات و کتابخانه» است و در دسته رویکرد سوم قرار می‌گیرد، امّا در زبان فارسی کتابداری و اطلاع‌رسانی قدمتی 40 ساله دارد. در نتیجه، ابرامی دانش‌شناسی را جایگزین مناسبی برای کتابداری می‌دانست (رویکرد اول)؛ علم اطلاعات نیز جایگزین مناسب و درعین‏حال واقعی اطلاع‌رسانی(Information Science) است (رویکرد دوم). لذا، عنوان جدید، «علم اطلاعات و دانش‌شناسی» دقیقاً ترکیبی از دو رویکرد اول و دوم است (شکل1 این رابطه را به‏خوبی نشان می‌دهد). به‏عبارت روشن‌تر، ریشه‌های عنوان جدید را باید در رویکردهای نوع اول و دوم که پیش‌تر اشاره شد، جستجو کرد.

 

شکل 1. رابطه بین عنوان‏های قبلی رشته با عنوان جدید

 

حال، با توجه به آنچه اشاره شد، ضمن تأکید بر این نکته که نتایج این تحقیق به‏ هیچ وجه به ‏دنبال تأیید یا ردّ عنوان جدید رشته نیست، بلکه تلاشی است در جهت بیان واقعیت‌های مربوط به تغییر نام رشته و نقش خیل عظیم جامعه علم اطلاعات و دانش‌شناسی کشور در این تغییر که گوشه‌های از آنچه مکتوب و قابل دسترس بود، اشاره شد. افزون بر این، چنان‏که پیش‌تر اشاره شد، نقش اعضای کمیته برنامه‌ریزی در تغییر نام رشته انکارناپذیر است که زحمات آنها در مسیر تغییر نام رشته مشکور و جهدشان نزد خدای بزرگ مأجور باد. 



[1]. Bernard Miege.

[2] . برگرفته از نامه ارسالی محمدحسین دیانی به غلامرضا حیدری.

-       آزاده تفرشی، فریدون (1384). «طراحی برنامه درسی کتابداری و اطلاع‌رسانی»، کتاب ماه کلیات،90و91، ص112-117.

-      ابرامی، هوشنگ(1353). «از کتابداری تا دانش‌شناسی»، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های دانشگاهی، 4، ص1-8.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1354). «نقطه آغاز: گره کور آموزش دانش‌شناسی»، نامه انجمن کتابداران ایران، 32، ص 543-554.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1378). شناختی از دانش‌شناسی (علوم کتابداری و دانش‌شناسی)، تهران: کتابدار.

-      اشرفی‌ریزی، حسن(1381). «اولین‌ها در دانش‌شناسی (علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی)»، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 44، ص 60-62.

-      اصنافی، امیرضا (1387). «گاه‏شمار اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی در 30 سال پیروزی انقلاب اسلامی ایران»، کتاب ماه کلیات، شماره 143، ص 39-53.

-      افشار، ایرج (1355). «دو توضیح»،نامه انجمن کتابداران ایران، دوره نهم، 2، ص 303-307.

-      افشار زنجانی، ابراهیم (1386). «نسبت میان خدمت، فن و علم»، فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 39 (3)، ص 1-4.

-      انصاری، نوش‌آفرین (1384) «آموزش کتابداری، فرصت‏ها و تهدیدها»، مصاحبه‏کننده: فرزاد دادرس،کتاب کلیات ماه،90و91، ص18-24.

-    باقری، منصوره (1384). «ضرورت بازنگری در برنامۀ آموزش کتابداری و اطلاع‌رسانی در دانشگاه‌های ایران (دوره‌های کارشناسی و کارشناسی ارشد»، اندیشه‌های نوین تربیتی، 2و3، ص 57-70.

-    بنی‌اقبال، ناهید و سید بلال سیدعلوی (1387). «تحلیل محتوای متون انگلیسی برای دانشجویان کتابداری و اطلاع‌رسانی، برای تعیین میزان پوشش موضوعی، پوشش واژگانی و پوشش سرفصل درس های تخصصی دوره کارشناسی»، پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی،19، ص77-97.

-      بنی‌اقبال، ناهید و حسین رضوی صدر (1389). «تحلیل محتوای متون تخصصی انگلیسی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی و مقایسه با سرفصل‌های مصوب»، دانش‏شناسی،8، ص23-34.

-      بورکو، هارولد (1351). «دانش اطلاع‌رسانی چیست؟»، ترجمۀ حسین دانشی و پرویز مهاجر، نشریه فنی مرکز مدارک علمی، 1 (1)،ص 2-8.

-    بیگدلی، زاهد و زویا آبام (1382). «عوامل مؤثر در انتخاب رشته تحصیلی و تغییر نگرش دانشجویان کتابداری و روانشناسی بالینی در دانشگاه شهید چمران اهواز»، فصلنامه کتابداری،6 (2)، ص 47-66.

-    ترکیان‌تبار، منصور (1386). «عوامل مؤثر بر گرایش به رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در بین دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی»،  مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 18 (1)، ص 107-118.

-      تهوری، زهرا (1385). «لزوم بازنگری در برنامه‌های آموزش کتابداری و اطلاع‌رسانی با توجه به نیازهای مهارتی جدید کتابداران»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات،(65)، ص 143-162.

-    جعفری، زهرا (1387). «نشست‌های تخصصی اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی» (در بیست و یکمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران 12 - 22 اردیبهشت‌ماه، کتاب ماه کلیات، 126، ص 80 -87.

-    جعفری‌مقدم، سعید و سوگل بینش‌پور (1391). «بازنگری محتوای برنامه درسی دوره کارشناسی رشته کتابداری و علوم اطلاع‌رسانی با هدف توسعه نگرش کارآفرینانه»، مطالعات برنامه درسی آموزش عالی، 5، ص49 -68.

-      جوکار، عبدالرسول و افشین حمدی‌پور(1380). «نیاز به تحول در برنامه‌های درسی کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی»، کتابداری و اطلاع‌رسانی،14، ص 9 -26.

-    چشمه‏سهرابی، مظفر(1386). «علم اطلاعات: ریشه‌شناسی، موضوع، قلمرو و جریان های فکری»، در کتاب علم اطلاعات و جامعه اطلاعاتی، به‏‏کوشش احمد شعبانی و مظفر چشمه‏سهرابی، تهران: چاپار.

-    حُرّی، عباس و نجمه سالمی (1382) «بررسی میزان همگونی تدریس مواد با تولید و هدایت آثار توسط اعضای هیئت علمی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران»، روانشناسی و علوم تربیتی،67، ص47-70.

-      حُرّی، عباس (1369). «اطلاع‌رسانی: اصطلاحی نو با مضمونی کهن»، دانشمند (ویژه‌نامه اطلاعات). 28(41).

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1372). مروری بر اطلاعات و اطلاع‌رسانی، تهران: هیئت امنای کتابخانه عمومی کشور.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1381). «اطلاع‌شناسی» در دایرة‌المعارف کتابداری و اطلاع‌رسانی، ج 1، ص 242-244.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1387). درآمدی بر اطلاع‌شناسی: کارکردها و کاربردها، دما و کتابدار: تهران.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1391). «علم اطلاعات را برای رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی پیشنهاد می‌کنم»، پایگاه تحلیلی خبری لیزنا، ۱ اردیبهشت ۱۳۹1.

-      حسن‌زاده، محمد (1393). «بازنگری در علم اطلاعات و دانش‌شناسی»، کتاب ماه کلیات، 198، ص 3-6.

-    حسن‏زاده، محمد و زینب غیوری (1389). «دیدگاه جامعۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی درخصوص تغییر در محتوا، آموزش و عنوان رشته»، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی،  16 (3)، ص 59-85.

-      حسن‌زاده، محمد؛ امید فاطمی و ابراهیم عمرانی (1388). مدیریت دانش و علوم اطلاعات: پیوندها و برهم‏کنش‌ها (مجموعه مقالات همایش ملی). کتابدار: تهران.

-      حیاتی، زهیر(1378). «مسائل آموزشی کتابداری و اطلاع‌رسانی در دانشگاه‌ها»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 2(1)، ص 3-26.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1383). «آموزش‌های کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران: گذشته، حال، آینده»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات،57، ص 25-41.

-      حیدری، غلامرضا (1387). «آشفتگی واژه‌شناختی در حوزه کتابداری و علم اطلاعات»، مطالعات کتابداری و علم اطلاعات،2، ص 1-24.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1388). «بازنگری در تعریف کتابداری و اطلاع‌رسانی»، فصلنامه کتاب، 87.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1389).«تغییر نام و محتوای آموزشی حوزه کتابداری و علم اطلاعات بر اساس مفهوم هسته این حوزه و پارادایم غالب عصر حاضر: تدوین چارچوبی برای تفکر»، مطالعات کتابداری و علم اطلاعات،1(6)، ص135-165.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1390).«آموزش کتابداری و علم اطلاعات در ایران؛ موانع و راهکارها»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 54، ص71-106.

-      خسروی، عبدالرسول (1390). «اسم رشته: نگاهی دیگر»، پایگاه تحلیلی خبری لیزنا، سخن هفته شماره ۲۲، ۲۲ فروردین۱۳۹۰.

-      دانشگاه اصفهان (1385). سرفصل و شرح درس‏های کارشناسی‏ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی گرایش مدیریت اطلاعات، مصوب تابستان 1385.

-    داورپناه، محمدرضا؛  رحمت‏الله فتاحی و عبدالرسول خسروی (1388). «نظرسنجی از جامعه کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران پیرامون نام رشته و احتمال بازنگری در آن»، اطلاع شناسی، 6(24)، ص3 -32.

-      دشتی نیشابوری، محمد(1383). «دانشورزی، نامی به گستردگی دانش و پیشه کتابداری»، فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 3(27)، ص 95-106.

-      دیّانی، محمدحسین (1373). «تحلیل برنامه درسی و عملکرد دانشجویان کتابداری در گرایش علوم پایه» (مطالعه موردی)، پژوهش و برنامه‏‏ریزی در آموزش عالی، 6، ص73-94.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1390). «پیش‏آگاهی برای اجرای برنامه جدید دوره کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی»، کتابداری و اطلاع‌رسانی،55، ص5-8.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1390). «چالش‌های اجرای برنامه جدید دوره کارشناسی کتابداری: با تأکید بر درس‌های تازه»،کتاب ماه کلیات،166، ص20-27.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1379). «برنامه آموزشی دوره کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی: پیشنهادهایی برای تحول»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 3(1)، ص 1-20.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1385). «برنامه جدید کارشناسی ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی: گزارش یک طرح پژوهشی»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 9 (4)، ص 21-45.

-      دیانی، محمدحسین و همکاران (1372). «ارزیابی برنامه‌های درسی رشته کتابداری در سطح کارشناسی»، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی،11، ص 33-64.

-    ساروخانی، زهرا (1388). «سنجش میزان علاقه‌مندی دانشجویان کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه تربیت معلم تهران برای ادامه تحصیل در مقطع کارشناسی ارشد این رشته»، ماهنامه ارتباط علمی، 1(3).

-      سعادت، علیرضا (1377). «مفهوم و جامعیت عنوان کتابداری برای معرفی حرفه»، پیام کتابخانه، 8(4)، ص 46-50.

-      شاپیرو، فرد(1387). «ابداع و تکامل اصطلاح علم اطلاع‌رسانی»، ترجمه علی مزینانی، پیام کتابخانه، 9 (1)، ص 65-67.

-      شعبانی، احمد و مظفر چشمه‏سهرابی (1376). علم اطلاعات و جامعه اطلاعاتی، چاپار: تهران.

-    شورای عالی برنامه‌ریزی آموزشی(1367). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل دروس دوره کارشناسی ارشد (ناپیوسته) علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 9/12/1365.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1365). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل دروس دوره کارشناسی ارشد (ناپیوسته) علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 9/12/1365.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1367). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل‌های دروس دوره کارشناسی کتابداری. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 14/4/1367.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1369). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل‌های دروس دوره کارشناسی کتابداری(در شش گرایش). تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 6/8/1369.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1373). مشخصات کلی برنامه و سرفصل دروس دوره دکتری کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 26/4/1373.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1375). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل دروس دوره کارشناسی کتابداری(در شش گرایش). تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 18/6/1375.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1378). مشخصات کلی، برنامه و سرفصل‌های دروس دوره کاردانی ناپیوسته علمی _ کاربردی کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 14/6/1378.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1388). مشخصات کلی، برنامه آموزشی و سرفصل دروس دوره کارشناسی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 31/3/1388.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1391). برنامه درسی مقطع کارشناسی ارشد رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی گرایش مدیریت اطلاعات. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 19/6/1391.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1393). برنامه درسی دوره دکتری رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 6/7/1393.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1393). برنامه درسی دوره کارشناسی رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی. تهران: وزارت علوم تحقیقات و فناوری، مصوب 28/11/1393.

-    طاهری، سیدمهدی و محمد علایی‌آرانی (1391). «بررسی تطبیقی گرایش‌های رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در کشورهای انگلستان، کانادا و آمریکا با ایران: با تأکید بر تأثیر آنها بر میزان تولید علم در عرصه بین‌المللی»، فصلنامه دانش‌شناسی،16، ص83-96.

-    علومی، طاهره (1380). ارزیابی وضعیت علمی رشته کتابداری اطلاع‌رسانی مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه‌های تربیت مدرس، تهران و علوم پزشکی ایران (1365-1373 )، روانشناسی و علوم تربیتی، 62، ص41-66.

-      فتاحی، رحمت‌الله (1384). «برنامه جدید کارشناسی‏ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی»، کتابداری و اطلاع‌رسانی،30، ص 26-41.

-    ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1379). «الگویی برای بازنگری و تجدید ساختار آموزش‌های کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران با توجه به تحولات جدید در محیط اطلاعاتی»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 3(1)، ص 21-44.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1391). «تغییر نام رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی»، پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، دوره2، شماره 1، ص 9-11.

-      فتاحی، رحمت‌الله؛ رضا رجبعلی‌بگلو و سمیه‌سادات آخشیک (1393). گذری و نظری بر گذشته، حال و آینده کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران، نامه پارسی: شیراز.

-      دایی، غلامرضا(1386). «کتابداری و اطلاع‌رسانی: در جست‏وجوی هویتی نو»، فصلنامه کتاب، 4(72)، ص175-192.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1388). «آیا کتابداری و اطلاع‌رسانی فقط منتظر تغییر نام است؟»، پیام کتابخانه، ش 57،   ص11-32.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1388). «آینده کتابداری و اطلاع‌رسانی»، مجله کتابداری، 43(49)، ص 13-34.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1389). مقدمه‌ای بر هویت کتابداری و اطلاع‌رسانی، تهران: نهاد کتابخانه‏های عمومی کشور.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1391). «از کتابداری و اطلاع‌رسانی تا علم اطلاعات و دانش‌شناسی»، تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، 18(2).

-    فدایی، غلامرضا و الهام برمر(1390). «دانشکده کتابداری و اطلاع‌رسانی: گروه‌ها، رشته‌ها، گرایش‌ها و مقاطع تحصیلی پیشنهادی»، تحقیقات کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاهی، 55، ص 13-25.

-      کریمی، مهشید (1389). «اطلاعات، ارتباطات و دانش‌شناسی در مطبوعات»، کتاب ماه کلیات، شماه 152، ص 89-92.

-      کوکبی، مرتضی (1382). «اطلاع‌رسانی، علم اطلاع‌رسانی، یا علم اطلاعات؟»، فصلنامه کتاب، 14(2)، ص70- 80.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1390). «تغییر اسم رشته: نیازمند حرکتی از پایین به بالا»، پایگاه تحلیلی خبری لیزنا، سخن هفته، شماره 25، ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۰.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1391). «نام کتابداری و اطلاع‌رسانی مدت‏ها بود که با محتوای رشته همخوانی نداشت»، پایگاه تحلیلی خبری لیزنا، 3 مهر 1391.

-      لانکاستر، اف. دبلیو (1379). «برنامه درسی اطلاع‌رسانی در کشورهای توسعه یافته»، ترجمه لیلا مرتضایی، اطلاع‏یابی و اطلاع‌رسانی، 16(1-2)، ص 89-92.

-      مختاری، حیدر (1384). «برنامه درسی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی پزشکی در مقطع کارشناسی ارشد»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 62، ص 25-32.

-      مرادمند، علی (1385). «رابطه کتابداری و اطلاع‌رسانی پرسشی دیرینه»، اطلاع‌رسانی و کتابداری، 13 و 14، ص33-48.

-    مرتضایی، لیلا (1379). «بررسی تطبیقی وضعیت تحصیلات تکمیلی علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی در کشورهای انگلستان،آمریکا، هند و ایران»، پژوهشنامه پردازش و مدیریت اطلاعات، 3-4 (34).

-      مرتضایی، لیلا (1383). برنامه درسی گرایش اطلاع‌رسانی.

-    ملک‌احمدی، پریسا؛ نیره‌سادات سلیمان‌زاده نجفی و بهاره آتش‌پور(1390). «آیا لازم است نام رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در ایران تغییر کند؟»، کتابداری و اطلاع‌رسانی، 14(4)، ص71-90.

-      مهراد، جعفر (1383). برنامه درسی مدیریت اطلاعات و سیستم‌های اطلاعاتی و ارتباطی(طرح تحقیقی). دانشگاه شیراز.

-      نشاط، نرگس (1390). «ضرورت تفکر فراشته‌ای در مطالعه علم اطلاعات»، پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 2، ص 11-28.

-    نصیری، ماریا؛ محمد حسین‌پور و عبدالحمید معرف‌زاده (1390). «بررسی سرفصل برنامه تحصیلی دوره کاردانی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی در آموزش عالی ایران»، پژوهش در برنامه‌ریزی درسی، (31)، ص77-88.

-      نوروزی، علی‌رضا(1387). «پیشنهاد یک استاد کتابداری و اطلاع‌رسانی: برنامه آموزش کتابداری ایران اصلاح شود»، اطلاع‌یابی و اطلاع‌رسانی، 8، ص 10.

-      نوکاریزی، محسن (1375). «روزآمدبودن منابع رشته کتابداری در کتابخانه‌های دانشگاهی»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات، 2، ص 63-70.

-      ــــــــــــــــــــــــــــــــ  (1383). «بررسی برنامه‌های درسی کارشناسی کتابداری و اطلاع‌رسانی»،کتابداری و اطلاع‌رسانی، 26، ص3-17. 

-    هاشمی، ابوالفضل(1379). واژگان‌ کتابداری‌ و اطلاع‌رسانی‌ (واژگان‌ دانش‌ورزی‌ و دانش‌شناسی) شامل‌ واژگان‌ کتابداری‌، اطلاع‌رسانی‌، و اصطلاحات‌ مرتبط در حوزه‌‌های‌ چاپ‌، نشر، صحافی‌، رایانه‌، شبکه‌ و...، دبیزش: تهران.‌

-    همایش چالش‌های علم اطلاعات(1386). خلاصه مقالات همایش چالش‌های علم اطلاعات 9 و 10 خرداد 1386. زیر نظر احمد شعبانی، دبیر علمی: مظفر چشمه‏سهرابی. اصفهان: دانشگاه اصفهان.