بررسی تطبیقی میزان تناسبات حاکم در اصول صفحه‌آرایی قرآن‌های مذهب عصر تیموری موجود در موزه‌های آستان قدس رضوی و آستانه مقدسه قم

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناسی ارشد هنرهای اسلامی-نگارگری، دانشگاه هنر اسلامی تبریز. دانشکده هنرهای صناعی اسلامی

2 دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده هنرهای صناعی اسلامی

3 استادیار و عضو هیأت علمی دانشگاه هنر اسلامی تبریز، دانشکده ی هنرهای صناعی اسلامی

چکیده

هدف: پژوهش حاضر در راستای معرفی نسخه­‌های قرآنی مذهب عصر تیموری موزه­‌های آستان قدس رضوی و آستانه مقدسه قم به بررسی مؤلفه­‌های حاکم در صفحه‌­آرایی نسخه­‌های قرآنی عصر تیموری می­‌پردازد. از طرفی­ ضمن تشریح میزان عملکرد و کارکرد تناسبات در اصول صفحه­‌آرایی این نوع نسخه‌ها، میزان اندازه‌­گیری‌های شاخص و غالب در صفحه‌آرایی نسخه‌های دو موزه­ نام­برده را مورد ارزیابی، تحلیل و تطبیق قرار می‌دهد. در نهایت وجوه اشتراک و افتراق بین نسخه­‌های قرآنی را مورد بررسی قرار می‌دهد.
روش پژوهش/ جامعه آماری: این پژوهش ضمن توصیف آثار مورد نظر به روش پیمایشی انجام شده است و با رویکرد تحلیلی-تطبیقی مورد بررسی قرار گرفته است و از نظر هدف کاربردی می‌باشد. گردآوری مطالب از طریق منابع کتابخانه‌ای و جمع‌آوری نسخه‌های قرآنی مذهب به شیوه­ میدانی از موزه‌های مورد نظر به انجام رسیده است. به دلیل محدودیت تعداد اخذ نسخه‌‌ها از موزه‌های مورد نظر، انتخاب نمونه‌های مطالعاتی اندک بوده و با مشاوره کارشناسان خبره این بخش‌ها، به روش هدفمند، آثاری مورد مطالعه قرار گرفتند که دارای صفحات افتتاح و تزئینی باشند. لذا 5 مصحف مذهب قرآنی از هر موزه منتخب گردید. تجزیه و تحلیل آماری تناسبات نسخه­‌ها با استفاده از نرم‌افزار SPSS و از طریق آزمون آنالیز واریانس محاسبات و درصدگیری‌های نسبت‌ها صورت گرفته شده است.
یافته‌­ها: تناسبات حاکم در اصول صفحه­‌آرایی و قطع نسخه­‌های قرآن­‌های مورد مطالعه از موزه­‌های مذکور بر مبنای تناسبات طلایی و مستطیل پویا است. با این تفاوت که تناسبات طلایی، مستطیل پویا با معیار و قطع صفحات آثار قم با  52/8 درصد بیشتر از آثار رضوی سنجیده شده است. در بررسی صفحه‌آرایی و تطبیق آن با دیگر کادرهای موجود صفحه میزان تناسبات حاکم بر اساس نسبت­‌های مستطیل ایستا استنباط گردید به گونه­‌ای که آثار رضوی با 57/6 درصد بیشتر از آثار قم از این مقیاس برخوردار است.
نتیجه‌­گیری: برآیند این پژوهش نشان داد، مهمترین و اصلی­‌ترین عامل مؤثر در صفحه‌آرایی نسخه­‌های قرآنی مذهب انتخاب قطع­ کاغذ بوده است. سایز خوشنویسی و کتابت نیز در میزان طراحی و مسطرکشی، نوع فرم و کارکرد تذهیب­‌ها نیز نقش تعیین­ کننده‌­ای در ترسیم داخلی آرایش صفحات دارند. ضابطه‌ شاخص در اندازه‌گیری اوراق، تناسبات طلایی محاسبه شده است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Governing Proportions on Principles of the Timurid Quranic Scriptures in Astan-e Quds Razavi and Astaneh Moghaddas Qom Museums

نویسندگان [English]

  • Fatemeh Ghafourifar 1
  • Mehdi Mohammadzadeh 2
  • Farnoosh Shamili 3
1 *Corresponding author, Master of Arts in Art-Painting, Islamic Art University of Tabriz, Tabriz, Iran.
2 Associate Professor, Islamic Art University, Tabriz, Iran.
3 Assistant Professor, Islamic Art University, Tabriz, Iran.
چکیده [English]

Objective: The present research is aimed at introducing copies of the Qur'anic religion of the Timurid period at museums of Astan Quds Razavi and Astana Moghaddas in Qom to study the governing elements in the layout of the Quranic verses during the Timurid period. On the other hand, while describing the level of performance and the function of proportions in the principles of the layout in these versions, the measure of the indexes and dominant measurements in the layout of the versions is evaluated, analyzed and adapted.
Research method/Statistical Society: This research has been done by descriptive research and has been investigated using an analytical-comparative approach and is applicable to the target. The collection of materials through library resources and the collection of religious Qur'anic versions have been carried out concerned to the field of the museums. Due to the limited number of copies obtained from the concerned museums, selection of the samples was small, and with advice of the experts in these sections, they were studied in a targeted way with openings and decorative plates. Therefore, five Qur'anic modifications were selected from each museum. The statistical analysis of the proportions in these versions was done by using SPSS software and by analyzing the variance of the calculations and percentages of ratios.
Findings: The governing proportions in the principles of the layout and the interruption of the copies in Qur'ans studied from these museums are based on the golden and rectangular dynamic proportions. With considering the difference that the Golden proportions, the dynamic rectangle with the √2 criterion, and the discontinuity of the pages of Qom's works, are 52.5 percent higher than those of Razavi. In reviewing the layout and adapting it to other existing cadres, the proportions of the ruler based on static rectangular ratios were deduced, so that Razavi's works are 57.6 percent higher than the Qom works of this scale.
Results: The results of this study showed that the most important and effective factor on the layout of Quranic versions in religion was the choice of cutting paper. The size of the calligraphy and writing in design and style, the type of form and the function of the illumination also play a crucial role in the internal design of the page layout. The index of gold index is used to measure the bonds.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • Quranic verses
  • Layoutm
  • Timurid era
  • Layout
  • Astan Quds Razavi Museum
  • Astana Moghaddas Museum of Qom

آرشیو نسخ خطی، موزه آستان قدس رضوی

آرشیو نسخ خطی، موزه آستانه مقدسه قم

افشارمهاجر، کامران (1383). پایه و اصول صفحه­‌آرایی، تهران: شرکت نشر کتاب­‌های درسی ایران.

اگوستین (1376). بیان الادیان، به کوشش محمد دبیر سیاقی، تهران: روزنه.

آیت­الهی، حبیب­الله (1385). مبانی نظری هنرهای تجسمی، تهران: سمت

بوزجانی، ابوالوفا (1369). هندسه ایرانی، ترجمه: سید علی­رضا جذبی، تهران: سروش.

پاکباز، رویین (1386). دایره المعارف هنر، تهران: نشر فرهنگ و هنر معاصر.

پاک­سرشت، مرتضی (1379). خوشنویسی در خدمت کتابت قرآن مجید، تهران: نشر قدیانی.

پورتر، ایو (1389). آداب و فنون نقاشی و کتاب‌­آرایی، ترجمه: زینب رجبی. تهران: نشر متن.

جیمز، دیوید (1381). پس از تیموری قرآن‌نویسی تا قرن دهم هجری، ترجمه: پیام بهتاش. تهران: نشر کاررنگ.

حسینی راد، عبدالمجید (1382). مبانی هنرهای تجسمی (قسمت اول)، تهران: شرکت چاپ و نشر کتب درسی.

دروش، فرانسوا (1383). سطراندازی و صفحه‌­آرایی، نامه بهارستان، ترجمه: محمدحسین مرعشی، 1-2، 65-84.

ریاضی، محمدرضا (1379). کتابت دوران اسلامی، باستان‌­شناسی و هنر، 2-3،36-48.

شایسته­فر، مهناز (1388). کتابت و تذهیب قرآن­‌های تیموری در مجموعه­ داخلی و خارجی، دو فصلنامه­ علمی- پژوهشی مطالعات هنرهای اسلامی. 10. 74-81.

صحراگرد، مهدی؛ عبادی، محسن؛ فدائیان، مجید (1393). شاهکارهای هنری در آستان قدس رضوی (مجموعه قرآنهای نفیس از سده­ دهم تا چهاردهم هجری قمری)، مترجم: شادی غفوریان، جلد دوم، مشهد: مؤسسه­ چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی، مؤسسه­ آفرینش­های هنری آستان قدس رضوی.

غفوری ­فر، فاطمه (1395). طراحی و اجرای تذهیب قرآنی بر اساس نمونه­‌های تیموری موزه­ آستانه مقدسه قم، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه هنراسلامی تبریز، تبریز.

فدائی، غلامرضا (1386). آشنایی با نسخ خطی و آثار کمیاب، تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاه‌ها. سمت.

کارگر، محمدرضا و ساریخانی، مجید (1390). کتاب­آرایی در تمدن اسلامی، تهران: نشرسمت.

کاظمی، سامره (1387). بررسی اصول صفحه­آرایی قرآن­های دوره ایلخانی، مجله­ دانشگاه تهران، 33، 95-102.

گرابار، الگ؛ اتینگهاوزن، ریچارد (1387).  هنر و معماری اسلامی 1، ترجمه: یعقوب آژند. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم اسلامی دانشگاه‌ها.

مایل هروی، نجیب (1372). کتاب آرایی در تمدن اسلامی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

محفوظی، محمدصادق؛ هاشمیان، محمدتقی (1387). آئینه مآثر، قم: مؤسسه تحقیقاتی تاریخ تمدن شرق.

محمدی، حسن (1392). خوشنویسی و تذهیب در کتاب­آرایی دوره تیموری، دوسالانه­‌های تذهیب­‌های قرآنی.

مرآثی، محسن؛ خدام محمدی، مریم (1394). بررسی طرح و تزیین در نشان‌های پنج آیه در قرآن­های سده اول تا نهم هجری قمری ایران. مجله نگره. 33(10). 5-15.

هامبی و ویدن، گرن (1376). هنر مانوی و زردشتی، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: مولی.

یاری داد، احد (1375). بررسی صفحه­‌آرایی در نسخ خطی باقی مانده از قدیم (یک دوره پانصد ساله از عهد تیموری تا پیدایش چاپ سنگی)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس، تهران. 

 
References
Afshar Mohajer, K. (2004). Basics and Principles of Page Layout, Tehran: Iran Textbook Publishing Company. (in Persian)
Augustine (1997). Bayan al-Adian, by Mohammad Dabir Siyaghi, Tehran: Rozaneh.
Ayatollah, H. (2006), Theoretical Foundations of Visual Arts, Tehran: Samat. (in Persian)
Buzjani, A. (1990). Iranian Geometry, Translated by Seyed Ali Reza Jazbi, Tehran: Soroush. (in Persian)
Daroush, F. (2004). Line-drawing and page layout, Baharestan letter, translated by Mohammad Hossein Marashi, 1-2, 65-84. (in Persian)
Fadaei, G. (2007). Introduction to Manuscripts and Rare Works, Tehran: Organization for the Study and Compilation of Islamic Science Books in Universities. Side.
Ghafourifar, F. (2016). Design and implementation of Quranic gilding based on Timurid examples of the Holy Threshold Museum of Qom, Master Thesis, Tabriz University of Islamic Arts, Tabriz. (in Persian)
Ghyka, M. (1977). the Geometriy if Art and Life, New York, Dover Publications
Grabar, Alg and Ettinghausen, Richard (2008). Islamic Art and Architecture 1, translated by Yaqub Azhand. Tehran: Organization for the Study and Compilation of University Islamic Books.
Hamby and Wieden, Gran (1997). Manichaean and Zoroastrian Art, translated by Yaghoub Azhand, Tehran: Molly
Hosseini Rad, A. (2003). Fundamentals of Visual Arts, Tehran: Textbook Publishing Company.
James, D. (2002). after Timurid writing of the Qur'an until the tenth century AH, translation: Behtash message. Tehran: Karrang Publishing.
Kargar, M. R., & Sarikhani, M. (2011). Book Design in Islamic Civilization, Tehran: Publication.
Kazemi, S. (2008). A Study of the Principles of Layout of Qurans of the Ilkhanid Period, Journal of the University of Tehran, 33, 95-102.
Mahfouzi, M. S., & Hashemian, M. T. (2008). Aineh Mathir, Qom: Research Institute for the History of Eastern Civilization.
Manuscript Archive, Astan Quds Razavi Museum
Manuscript Archive, Holy Threshold Museum of Qom
Riyazi, M. R. (2000). Islamic Writing, Archeology and Art, 2- 3, 36-48.
Mayel Heravi, N. (1993). Book Design in Islamic Civilization, Mashhad: Astan Quds Razavi, Islamic Research Foundation.
Mohammadi, H. (2013). Calligraphy and Illumination in the Book Design of the Timurid Period, Biennial of Quranic Illumination.
Pakbaz, R. (2007). Encyclopedia of Art, Tehran: Publication of Culture and Contemporary Art.
Pakseresht, M. (2000). Calligraphy in the service of writing the Holy Quran, Tehran: Qadyani Publishing. (in Persian)
Porter, E. (2010). Etiquette and techniques of painting and book decoration, translated by Zeinab Rajabi. Tehran: Text publishing.
Sahragard, M., Ebadi, M., & Fadaian, M. (2014). Artistic Masterpieces in Astan Quds Razavi (Collection of Exquisite Qurans from the Tenth to the Fourteenth Century AH), Translator: Shadi Ghafourian, 2, Mashhad: Astan Quds Razavi Publishing Institute, Institute Artistic creations of Astan Quds Razavi. (in Persian)
Shayestehfar, M. (2009). Writing and Illumination of Timurid Qurans in Domestic and Foreign Collections, Two Scientific-Research Quarterly of Islamic Arts Studies.
Yari Dad, A. (1996). A Study of Page Layout in Ancient Manuscripts (A period of five hundred years from the Timurid period to the advent of lithography), Master Thesis, Tarbiat Modares University, Tehran. (in Persian)
Mohsen, M., & Khodam Mohammadi, M. (2015). A Study of Design and Decoration in the Signs of Five Verses in the Qurans of the First to Ninth Centuries of Iran. Look magazine. https://article.tebyan.net/339261. (in Persian)