کتابداری و اطلاع‌رسانی

کتابداری و اطلاع‌رسانی

مطالعه جنبه‌های محیط زیستی و فرهنگی کتاب‌های دست دوم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
مهگل کامروا 1
محسن حاجی زین العابدینی 2
امیررضا اصنافی 3
1 کارشناسی ارشد، مدیریت اطلاعات، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده روان‌شناسی و علوم تربیتی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.30481/lis.2025.557500.2311
چکیده
مقدمه: کتاب‌های دست دوم به آثاری اطلاق می‌شوند که پیش‌تر توسط یک یا چند فرد استفاده شده‌اند. این کتاب‌ها به دلیل قیمت پایین‌تر و امکان دسترسی به نسخه‌های نایاب یا خارج از چاپ، اهمیت ویژه‌ای در بازار کتاب دارند. علاوه بر این، کتاب‌های دست دوم به عنوان بخشی از فرهنگ مصرف پایدار شناخته می‌شوند که می‌توانند به حفظ منابع طبیعی و کاهش مصرف بی‌رویه کمک کنند.
هدف: هدف از این پژوهش شناسایی نقش و اهمیت کتاب‌های دست‌ دوم در جامعه و تحلیل تأثیرات فرهنگی و محیط زیستی آن‌هاست؛ با توجه به این که استفاده از این کتاب‌ها می‌تواند تعاملات اجتماعی و دسترسی همگانی به منابع مطالعه را نیز تسهیل کند.
روش پژوهش: این مطالعه از نوع کاربردی و با رویکرد کیفی انجام شد. داده‌ها از طریق مصاحبه نیمه‌ساختاریافته با دو گروه شامل متخصصان محیط زیست و فعالان حوزه نشر و کتاب‌فروشی‌ها جمع‌آوری گردید که انتخاب آن‌ها با نمونه‌گیری هدفمند و بر اساس تجربه و آگاهی مرتبط صورت گرفت. برای تحلیل داده‌ها از نرم‌افزار MAXQDA و روش تحلیل مضمون استفاده شد و مراحل کدگذاری شامل: کدگذاری باز، استخراج و بازبینی مضامین اصلی و فرعی بود. همچنین، نتایج با Visio 2020 به نقشه‌های مفهومی تبدیل شدند. اعتبار و قابلیت اعتماد داده‌ها با بازبینی مشارکت‌کنندگان، مقایسه مستمر داده‌ها و بازبینی توسط پژوهشگران دیگر تضمین شد.
یافته‌ها: یافته‌ها نشان می‌دهند که استفاده از کتاب‌های دست‌ دوم اثرات ملموس محیط‌ زیستی و فرهنگی دارد. در بعد محیط‌ زیستی، کاهش مصرف منابع طبیعی و تولید کاغذ، بهبود بازیافت و بازاستفاده و نقش مکمل کتاب‌های الکترونیکی برجسته شد. در بعد فرهنگی، استفاده از کتاب‌های دست ‌دوم، بسترسازی فرهنگی، تقویت اعتماد متقابل در چرخه مبادله و برجسته‌کردن اهمیت حق مؤلف را تسهیل می‌کند. این نتایج از تحلیل کیفی داده‌ها و استخراج مضامین اصلی و فرعی حاصل شده است و نشان می‌دهد که کتاب‌های دست ‌دوم علاوه بر صرفه‌جویی اقتصادی، می‌توانند محرکی برای توسعه فرهنگی و محیط‌ زیستی باشند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش نشان می‌دهد که کتاب‌های دست دوم نقش مهمی در حفظ و انتقال میراث فرهنگی ایفا می‌کنند. آن‌ها به عنوان منابعی ارزشمند برای دسترسی به دانش و آثار کلاسیک تلقی می‌شوند و می‌توانند در کاهش هزینه‌های آموزشی و فرهنگی مؤثر باشند. همچنین، استفاده از کتاب‌های دست دوم به کاهش تولید کاغذ و مصرف منابع طبیعی کمک کرده و تأثیرات مثبتی بر محیط زیست دارد. علاوه بر این، این کتاب‌ها با ترویج فرهنگ مصرف پایدار و بازاستفاده، می‌توانند به عنوان ابزارهایی مؤثر در ترویج سواد اطلاعاتی سبز و آگاهی‌رسانی درباره اهمیت حفاظت از منابع طبیعی عمل کنند.
 
کلیدواژه‌ها
کتاب‌ دست دوم
فرهنگ مصرف پایدار
جنبه‌های فرهنگی
جنبه‌های محیط زیستی
جنبه‌های اجتماعی
بازار کتاب
ترویج فرهنگ مطالعه

عنوان مقاله English

Studying Environmental and Cultural Aspects of Second-Hand Books

نویسندگان English

Mahgol Kamarava 1
Mohsen Haji Zeinolabedini 2
Amir Reza Asnafi 3
1 MSc. in Information Management, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Information Science and Knowledge Studies, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Information Science and Knowledge Studies, Faculty of Psychology and Educational Sciences, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective: Second-hand books refer to works that have been previously used by one or more individuals. These books hold a special significance in the book market due to their lower prices and the ability to access rare or out-of-print editions. Furthermore, second-hand books are recognized as a part of the sustainable consumption culture, which can help preserve natural resources and reduce excessive consumption. The aim of this study is to identify the role and significance of second-hand books in society and to analyze their cultural and environmental impacts, considering that the use of these books can also facilitate social interactions and universal access to reading resources.
Methodology: This study is applied in nature and adopts a qualitative approach. The needed data were collected through semi-structured interviews with two groups: environmental experts and professionals active in publishing and bookstores. Participants were selected using purposive sampling based on their relevant experience and knowledge. Data analysis was conducted using MAXQDA software and the thematic analysis method, with coding steps including open coding, extraction, and review of main and sub-themes. The findings were also visualized as conceptual maps using Visio 2020. The credibility and trustworthiness of the data were ensured through participant review, constant comparison, and verification by other researchers.
Findings: The findings indicate that the use of second-hand books has tangible environmental and cultural impacts. In the environmental dimension, reductions in natural resource consumption and paper production, improvements in recycling and reuse, and the complementary role of electronic books were highlighted. In the cultural dimension, the use of second-hand books facilitates cultural infrastructure, strengthens mutual trust in the exchange cycle, and emphasizes the importance of copyright. These results, derived from qualitative data analysis and the extraction of main and sub-themes, suggest that second-hand books, in addition to economic savings, can serve as a catalyst for cultural and environmental development.
Conclusion: The research results indicate that second-hand books play an important role in preserving and transmitting cultural heritage. They are regarded as valuable resources for accessing knowledge and classic works and can effectively reduce educational and cultural costs. Additionally, the use of second-hand books contributes to reducing paper production and natural resource consumption, which has positive environmental impacts. Moreover, by promoting the culture of sustainable consumption and reuse, these books can serve as effective tools in advancing green information literacy and raising awareness about the importance of conserving natural resources.
 

کلیدواژه‌ها English

second-hand books
culture of sustainable consumption
cultural aspects
environmental aspects
social aspects
book market
promoting a reading culture
ثمریها، احمد (1401). بازیافت کاغذ و مقوا از منظر اقتصادی و زیست‌محیطی در سال ۱۴۰۰. دومین کنفرانس ملی مدیریت سبز پسماند، اردبیل. https://civilica.com/doc/1547967 
حاجی‌زین‌العابدینی، محسن (1399). کتابخانه ملی ایران دوستدار محیط ‌زیست. به روز شده در (11/06/1399) از لینک: http://www.nlai.ir/enterprise-news/-/asset_publisher
حجتی، زینب (1400). پژوهشی در زمینه توسعه پایدار در کتابخانه‌های سبز. دومین همایش ملی و اولین همایش بین‌المللی پایداری کسب و کار، اهواز. https://civilica.com/doc//
خلیلی باهر، روزبه؛ ملکی ضیابری، سیده زهرا (1397). کتابخانه‌های سبز، گامی درجهت تحقق توسعه پایدار. پنجمین کنفرانس بین‌المللی نقد و واکاوی مدیریت در هزاره سوم، بندرعباس. https://civilica.com/doc/907435
رضائی‌منش، فاطمه (1400). ارزیابی به کارگیری مؤلفه‌های کتابخانه سبز در کتابخانه دانشگاه‌های سطح یک وزارت علوم، تحقیقات و فناوری و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد.
زنگنه، ثریا (1399). روند حرکت به سمت کتابخانه‌های سبز و توسعه‌ی پایدار: مطالعه‌ موردی کتابخانه‌های عمومی استان کرمانشاه. فصلنامه بازیابی دانش و نظام‌های معنایی، 7(23)، 91-116. https://doi.org/10.22054/jks.2020.50050.1270
قهرمانی، صالح؛ یونسی، فاطمه؛ شیرازی، مژگان؛ نوروزی، فاطمه (1393). بررسی اثرات مثبت و منفی بازیافت کاغذ بر روی محیط‌ زیست، اولین کنفرانس ملی جغرافیا، گردشگری، منابع طبیعی و توسعه پایدار، تهران. https://civilica.com/doc/356766/
مشکور، مژده (1399). بازیافت کاغذ راهکاری برای تأمین ماده اولیه صنعت کاغذسازی و حفظ محیط‌ زیست. پنجمین همایش بین‌المللی افق‌های نوین در علوم کشاورزی ،منابع طبیعی و محیط ‌زیست، تهران. https://civilica.com/doc/1130809/
نریمانی، ایمان (1396). سواد اطلاعاتی سبز: پیوندی میان آموزه‌های زیست‌محیطی و اطلاعاتی. مجله الکترونیکی شناسه، (12). بازیابی شده در 25 اسفند 1403، از https://shenasehmag.ir
یگانگی، سیدکامران؛ شاهمرادی، علی؛ قدیمی، ابوالفضل (1394). بررسی آلایندگی فلزات سنگین بر روی محیط زیست مطالعه موردی صنعت سرب و روی. پنجمین کنفرانس مدیریت انرژی و محیط زیست، تهران. https://civilica.com/doc/413425 
Refrences
Fedorowicz-Kruszewska, M. (2020). Environmental education in libraries–theoretical foundations and practical implementation. Library Management, 41(4/5), 279-293.‏
Fedorowicz-Kruszewska, M. (2023). Green libraries: barriers to concept development. Library Management, 44(1/2), 111-119. ‏
Gavrilescu, D. (2008). Energy from biomass in pulp and paper mills. Environmental Engineering and Management Journal, 7, 537-546.
Ghahramani, S., Younesi, F., Shirazi, M., & Norouzi, F. (2014). Examining the positive and negative environmental impacts of paper recycling. First National Conference on Geography, Tourism, Natural Resources, and Sustainable Development, Tehran. Retrieved from Civilica: https://civilica.com/doc/356766/ (in Persian)
Haji Zeionolabedini, M. (2020). The National Library of Iran as an eco-friendly library. Updated on August 31, 2020. Retrieved from: http://www.nlai.ir/enterprise-news/ (in Persian)
Hojati, Z. (2021). A study on sustainable development in green libraries. Second National and First International Conference on Business Sustainability, Ahvaz. Retrieved from Civilica. (in Persian)
Khalili Baher, R., & Maleki Ziabari, S. Z. (2018). Green libraries as a step toward achieving sustainable development. Fifth International Conference on Critical Analysis and Management Review in the Third Millennium, Bandar Abbas. Retrieved from Civilica: https://civilica.com/doc/907435/ (in Persian)
Khan, N., & Kumari, D. (2016). The ―Less Paper‖ Library and Its Effects on Environment, Economy and Efficiency. Journal of Advancements in Library Sciences, 3(1), 13–17.
Kruse, T. (2011). Greener library printing and copying. The Bottom Line, 24(3), 192-196.‏
Kurbanoğlu, S., & Boustany, J. (2014). From green libraries to green information literacy. In Information Literacy. Lifelong Learning and Digital Citizenship in the 21st Century: Second European Conference, ECIL 2014, Dubrovnik, Croatia, October 20-23, 2014. Proceedings 2 (pp. 47-58). Springer International Publishing. ‏
Mashkoor, M. (2020). Paper recycling as a strategy for providing raw materials to the paper industry and protecting the environment. Fifth International Conference on New Horizons in Agricultural Sciences, Natural Resources and Environment, Tehran. Retrieved from Civilica: https://civilica.com/doc/1130809/ (in Persian)
Miller, J. (2008). Printing Inks and the Environment.
Narimani, I. (2017). Green information literacy: A link between environmental and informational teachings. Shenaseh Electronic Journal, (12). Retrieved March 15, 2022, from https://shenasehmag.ir (in Persian)
Oliveira, G., Vlaxio, F., & Cavalcante, K. V. (2025). Sebos, Leitura e Produção de Sentidos. Brazilian Journal of Information Science: Research Trends, 19, e025025. https://doi.org/10.36311/1981-1640.2025.v19.e025025  
Payson, A., Fitton, T., & Ayres, J. (2022). Introduction: Second-hand Cultures in Unsettled Times. JOMEC Journal, 0(17), 1. https://doi.org/10.18573/jomec.234 
Reitz, J. M. (2014). Used book. In Online Dictionary for Library and Information Science. Retrieved from https://odlis.abc-clio.com/odlis_u.html#usedbook
Rezaeimanesh, F. (2021). Evaluation of the application of green library components in level-one universities affiliated with the Ministry of Science and the Ministry of Health. Master’s Thesis. (in Persian)
Samariha, A. (2022). Recycling paper and cardboard from an economic and environmental perspective in 2021. Second National Conference on Green Waste Management, Ardabil. Retrieved from Civilica: https://civilica.com/doc/1547967/ (in Persian)
Sotoodehnia, P. & Agamuthu, P. (2011). Life cycle impact assessment (LCIA) of paper making process in Iran. African Journal of Biotechnology, 10(24), 4860-4870.‏
Thomas, V. M. (2011). The environmental potential of reuse: An application to used books. Sustainability Science, 6, 109-116.
Yeganeghi, S. K., Shahmoradi, A., & Ghadimi, A. (2015). Assessment of heavy metal pollution in the environment: A case study of the lead and zinc industry. Fifth Conference on Energy and Environmental Management, Tehran. Retrieved from Civilica: https://civilica.com/doc/413425/ (in Persian)
Zangeneh, S. (2020). The movement toward green libraries and sustainable development: A case study of public libraries in Kermanshah Province. Journal of Knowledge Retrieval and Semantic Systems, 7(23), 91–116. https://doi.org/10.22054/jks.2020.50050.1270 (in Persian)