کتابداری و اطلاع‌رسانی

کتابداری و اطلاع‌رسانی

طراحی مدل ارائه خدمات اطلاعات سلامت به کاربران کتابخانه‌­های عمومی ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد فلاح 1
شهناز خادمی زاده 2
منصور کوهی رستمی 2
سپیده فهیمی فر 3
1 دانشجوی دکتری، گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
2 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی، دانشگاه شهید چمران اهواز، اهواز، ایران.
3 دانشیار گروه علم اطلاعات و دانش‌شناسی، دانشکده مدیریت، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
10.30481/lis.2025.551409.2295
چکیده
هدف: هدف پژوهش، شناسایی مؤلفه‌ها و طراحی مدل پارادایمی ارائه خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های عمومی ایران است تا نقش کتابخانه‌ها در ارتقای سواد سلامت و دسترسی به منابع اطلاعاتی معتبر تبیین شود.
روش: پژوهش حاضر از نوع کاربردی و به صورت کیفی و مبتنی بر روش نظریه زمینه‌ای است. جامعه آماری پژوهش شامل استادان رشته علم اطلاعات و دانش‌شناسی، متخصصان حوزه سلامت (استادان علوم پزشکی کشور فعال در خدمات اطلاعات سلامت) و مدیران ارشد نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور با حداقل سه سال سابقه آموزشی، پژوهشی یا اجرایی مرتبط بود. نمونه‌گیری به روش هدفمند انجام شد و مصاحبه‌ها تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت. در مجموع، ۱۹ نفر مشارکت داشتند و داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته جمع‌آوری و با سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شدند. صحت و اعتبار داده‌ها با استفاده از اعتبارپذیری، انتقال‌پذیری، اطمینان‌پذیری و تأییدپذیری تضمین شد و مفاهیم و یافته‌ها پس از بازبینی توسط مصاحبه‌شوندگان و اساتید راهنما و مشاوران، تأیید نهایی شد.
یافته‌ها: بر اساس یافته‌های پژوهش، مؤلفه‌های مدل پیشنهادی ارائه خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های عمومی ایران در پنج بعدِ شرایط علّی، مداخله‌گر، زمینه‌ای، راهبردها و پیامدها شناسایی شد. این مدل شامل ۲۲ کد گزینشی و ۶۵ کد باز است و پدیده اصلی آن، طراحی و تحقق خدمات اطلاعات سلامت هدفمند و پایدار است. یافته‌های حاصل از مرحله نهایی کدگذاری انتخابی در پژوهش نشان داد: شرایط علّی شامل مدیریت و سیاستگذاری، منابع انسانی و مالی، منابع اطلاعاتی و ملاحظات فرهنگی است؛ شرایط مداخله‌گر چالش‌های قانونی، مالی، انسانی، فرهنگی و فناوری را در بر می‌گیرد؛ شرایط زمینه‌ای شامل فرایند و ماهیت خدمات، حوزه‌های تحت پوشش، نیروی انسانی و منابع و زیرساخت‌ها و فناوری‌های مورد نیاز است. راهبردها سیاستگذاری کلان، آموزش و پژوهش، همکاری چندجانبه و بهره‌گیری از تجارب بین‌المللی را شامل می‌شوند و پیامدها ارتقای بهره‌وری، توسعه مشارکت اجتماعی، کاهش نابرابری‌ها و افزایش خلاقیت و دانش نیروی انسانی است.
نتیجه‌­گیری: در مجموع، با شناسایی مؤلفه‌های کلیدی، این مدل نشان می‌دهد که تمرکز همزمان بر شرایط علّی، زمینه‌ای و مداخله‌گر و به‌ کارگیری راهبردهای مؤثر، می‌تواند موفقیت در ارائه خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های عمومی ایران را ارتقا دهد و به ارتقا بهره‌وری، توسعه مشارکت اجتماعی، کاهش نابرابری‌ها و افزایش خلاقیت و دانش نیروی انسانی منجر شود. این مدل می‌تواند به‌ عنوان نقشه‌ راهی برای تصمیم‌گیری‌های کلان در زمینه توسعه خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های عمومی به‌ کار رود.
کلیدواژه‌ها
کتابخانه‌های عمومی
خدمات اطلاعات سلامت
مدل پارادایمی
سواد سلامت
نظریه زمینه‌ای

عنوان مقاله English

Designing a Model for Delivering Health Information Services to Users of Public Libraries in Iran

نویسندگان English

Mohammad Fallah 1
Shahnaz Khademizadeh 2
Mansoor Koohi-Rostami 2
Sepideh Fahimifar 3
1 Ph.D. Candidate, Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
2 Associate Professor, Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Educational Sciences and Psychology, Shahid Chamran University of Ahvaz, Ahvaz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Knowledge and Information Science, Faculty of Management, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Objective: The aim of this study was to identify the components and design a Paradigmatic model for providing health information services in public libraries in Iran, in order to clarify the role of libraries in promoting health literacy and access to reliable information resources.
Methodology: This applied study employed a qualitative approach based on grounded theory. The study population consisted of faculty members in the field of Information Science, health specialists (including faculty members of medical universities in the country active in health information services), and senior managers of the Public Libraries Organization, all with at least three years of relevant teaching, research, or executive experience. Purposive sampling was used, and interviews continued until theoretical saturation was reached. In total, 19 participants were involved. Data were collected through semi-structured interviews and analyzed using three coding stages: open, axial, and selective. The validity and reliability of the data were ensured through credibility, transferability, dependability, and confirmability. Concepts and findings were finally confirmed through participant review and feedback from academic advisors and consultants.
Findings: Based on the results, the components of the proposed model for providing health information services in Iranian public libraries were identified across five dimensions: causal conditions, intervening conditions, contextual conditions, strategies, and outcomes. The model comprises 22 selective codes and 65 open codes, with its core phenomenon being the design and implementation of purposeful and sustainable health information services. Findings from the final stage of selective coding indicated that causal conditions include management and policymaking, human and financial resources, information resources, and cultural considerations; intervening conditions encompass legal, financial, human, cultural, and technological challenges; contextual conditions involve service processes and nature, coverage areas, personnel and resources, and necessary infrastructure and technologies. Strategies include macro-level policymaking, education and research, multi-stakeholder collaboration, and utilization of international experiences. Outcomes include increased efficiency, enhanced social participation, reduced inequalities, and improved creativity and knowledge of human resources.
Conclusion: The results showed that the effective delivery of health information services in public libraries in Iran depends on a combination of causal, contextual, and intervening conditions, as well as the implementation of comprehensive strategies. Causal conditions include management, policymaking, human and financial resources, information resources, and cultural considerations, while intervening conditions encompass financial, human, professional, and cultural challenges. Contextual conditions cover the nature of services, covered health information domains, human resources and materials, and necessary infrastructure and technologies. Implementing strategies such as policy development, staff training and empowerment, service expansion, interorganizational collaboration, and localization of services leads to organizational, individual, social, and cultural outcomes, including increased library productivity and service quality, enhanced staff knowledge and creativity, strengthened social participation, improved health literacy and community well-being, and reduced social inequalities. Overall, this model demonstrates that simultaneous attention to these factors and strategies can strengthen the role of public libraries in promoting community health, empower society, and provide practical guidance for managers and policymakers.
 

کلیدواژه‌ها English

public libraries, ;"> health information services, ;"> paradigmatic model, health literacy, Grounded theory
امتی، الهه (1394). دسترسی آزاد به اطلاعات؛ نقش کتابخانه‌های عمومی. ماهنامه اطلاع، 166، 6-14.
امین پور، فرزانه (1384). آیا می‌توان آرمان «اطلاعات سلامت برای همگان تا سال 2015» را محقق ساخت؟. مدیریت اطلاعات سلامت، 2(1)، 64-72.
پایگاه معاونت فرهنگی جهاد دانشگاهی (1398). سند نقشه جامع علمی سلامت کشور. https://mfjd.ir/file/download/news/673c719879a05-.pdf
خسروی، عبدالرسول؛ محمودی، نسرین؛ بصیریان جهرمی، رضا؛ حاجیوندی، عبدالله (1396). رویکردی نو به کتابخانه‌های عمومی‌ در ارائه خدمات اطلاعات سلامت: بررسی موردی کتابخانه‌های عمومی استان بوشهر. پژوهشنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، 7(2)، 23-40.
جولاهی ساروی، لاله؛ باب الحوائجی، فهیمه؛ حریری، نجلا (1395). افزایش سلامت جامعه با راه‌اندازی بخش خدمات اطلاع‌رسانی پزشکی و سلامت در کتابخانه‌های عمومی: رویکرد کیفی. طب توان‌بخشی، 5(2)، 9-19.
خواجه علی جهانتیغی، زهرا؛ امیدخدا، مریم (1401). شناسایی خدمات مبتنی بر سلامت کتابخانه‌های عمومی ایران در بحران کرونا (دوران کرونا و بعد از آن): نظام اطلاع‌رسانی سلامت عمومی. مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، 14(ویژه‌نامه بحران کرونا و علم اطلاعات (کووید-19)، 54-72.
رواتی، صدیقه؛ فرید، ملیحه (1397). سواد سلامت بالغین استان البرز در ایران. مجله تحقیقات سلامت، ۷(۴)، ۲۲۲-۲۳۰.
ریاحی‌نیا، نصرت؛ عظیمی، علی؛ حاصلی، داود (1401). خدمات، فرصت‌ها، ظرفیت‌ها و چالش‌های کتابخانه‌های عمومی در ارائه اطلاعات سلامت: مرور نظام‌مند. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۲۸(۳)، ۲۷۴-۲۹۰.
شهرزادی، لیلا؛ اخوتی، مریم (1398). تجویز اطلاعات سلامت: جایگاه کتابداران و اطلاع رسانان پزشکی در مشارکت آگاهانه بیمار در فرایند درمان. مدیریت اطلاعات سلامت، 16(6 (پیاپی 70))، 267-269.
صدقی، شهرام؛ مقدسی، حافظ؛ پناهی، سیروس؛ اصغرنژاد، فرید علی اصغر (1395). بررسی تأثیرکتابخانه‌های عمومی شهرداری شهر تهران بر سلامت روان از دیدگاه کاربران. فصلنامه مدیریت سلامت، ۱۹(۶۵)، ۶۴-۷۱.
طاهری، ابوالفضل؛ اشرفی ریزی، حسن؛ سعیدی زاده، مرضیه (1399). چالش‌ها و اقدامات کتابخانه‌های عمومی برای بازگشایی و ارائه خدمات در زمان بحران کووید 19: تحلیلی بر راهنماها و اقدامات بین‌المللی. مدیریت اطلاعات سلامت، 17(3)، 140-146.
عندلیب کندری، مریم؛ ناخدا، مریم؛ اسمعیلی گیوی، محمدرضا (1401). طراحی الگوی ارائه خدمات مبتنی بر اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های‌ عمومی شهر تهران. تحقیقات اطلاع‌رسانی و کتابخانه‌های عمومی، ۲۸(۴)، ۴۶۶-480.
عندلیب کندری، مریم؛ ورناصری، احمدرضا؛ قنبری خشنود، مریم؛ حسینی آهنگری، سید عابدین؛ صابری، محمد کریم؛ بورقی، حمید (1402). بررسی وضعیت ارائه خدمات اطلاعات سلامت کتابخانه‌های عمومی شهر تهران. پیاورد سلامت، 17(6)، 557-570.  
غفاری، سعید؛ پورحبیبی، مرجان (1398). بررسی وضعیت اطلاع‌رسانی و اطلاع‌جویی کتابداران کتابخانه‌های عمومی استان کرمان درباره اطلاعات سلامت. دانش‌شناسی، 12(46)، 51-62.
محمدی مطلق، اکبر؛ اباذری، زهرا؛ سپهر، فرشته (1399). ارائه الگوی پیشنهادی شبکه اجتماعی اطلاعات سلامت. مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، 14(12)، 1-13.
منصوریان، یزدان (1393). روش تحقیق در علم اطلاعات و دانش‌شناسی. تهران: سازمان سمت
میرزایی، حمید رضا (1388).  روش تحقیق. مشهد: شایسته گستر.
نژادمطوری، رائد؛ کوهی رستمی، منصور؛ دشت افکن، احمدرضا؛ حبیبیان، میلاد و ممتازان، محبوبه (1401). امکان‌سنجی ارائه خدمات اطلاعات سلامت در کتابخانه‌های عمومی شهرستان‌های تابع دانشگاه علوم‌پزشکی آبادان. اطلاع‌رسانی پزشکی نوین. ۸ (۴)، ۳۲۴-۳۳۵.
نصیری، محیاالسادات؛ جوهری، زهرا؛ خاجوی شجاعی، کبری؛ پیراسته، اشرف (1400). بررسی سطح سواد سلامت و موانع دستیابی به اطلاعات سلامت در مراجعین به بیمارستان شهید مصطفی خمینی. دانشور پزشکی، 29(5)، 26-40.
نعمتی انارکی، لیلا؛ خزائی، فاطمه؛ اشرفی ریزی، حسن (1400). وضعیت کتابخانه‌های عمومی وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران در ارائه اطلاعات سلامت به سالمندان استان تهران. پیاورد سلامت، 15(5 )، 409-418.
References
Aminpour, F. (2005). Can we achieve health information for all by 2015? Health Information Management, 2(1), 64-72. (in Persian)
Andalib Kondori, M., Nakhoda, M., & Esmaeili Givi, M. R. (2022). Designing a model for providing health information-based services in public libraries of Tehran. Research on Information Science and Public Libraries, 28(4), 466–480. (in Persian)
Andalib Kondori, M., Varnaseri, A., Ghanbari Khoshnood, M., Hoseini Ahangari, S. A., Saberi M. K., & Bourghi, H. (2024). Study the Status of Providing Health Information Services in Public Libraries in Tehran. Payavard Salamat, 17(6), 557-570. (in Persian)
Backus, J. E., & Lacroix, E. M. (2022). Providing health information for patients, families and the public. Journal of the Medical Library Association, 110(2), 211–218.
Butler, R. (2019). Health information seeking behaviour: the librarian's role in supporting digital and health literacy. Health Information & Libraries Journal, 36(3), 278-282.
Corbin, J., & Strauss, A. (2008). Basics of Qualitative Research: Techniques and Procedures for Developing Grounded Theory (3rd ed.). Sage, Thousand Oaks.
Creswell, J. W., & Plano Clark, V. L. (2017). Designing and conducting mixed methods research (3rd ed.). SAGE Publications.
DeGuzman, P. B., Garth, J. L., Sanjay, K., & Compton, R. M. (2023). Extending health care access via telemedicine in public libraries. Journal of the American Association of Nurse Practitioners, 35(3), 208-215.
Featherstone, R. M. (2012). The disaster information specialist: An emerging role for health librarians. Journal of Library Administration, 52(8), 731–753.
Ghaffari, S., & Pourhabibi, M. (2019). Investigating the status of information‑provision and information seeking of public library librarians in Kerman Province regarding health information. Daneshshenas (Information Science), 12(46), 51–62. (in Persian)
Grabeel, K. L., & Wilson, A. Q. (2024). Medical librarians and little free libraries: Connecting rural communities to health information. Health Information & Libraries Journal, 41(4), 394-403.‏
Haruna, H., Mtoroki, M., Gerendasy, D. D., & Detlefsen, E. G. (2016). Health libraries and information services in Tanzania: A strategic assessment. Annals of Global Health, 82(5), 912-921.‏
Ilo, P., Ifijeh, G., Segun-Adeniran, C., Michael-Onuoha, H. C., & Ekwueme, L. (2021). Providing reproductive health information to rural women: The potentials of public libraries. African Journal of Reproductive Health, 25(5), 210-218.
Joulahi, L., Babalhavaeji, F., & Hariri, N. (2016). Health promotion by setting up medical and health information services in public libraries: A qualitative approach. The Scientific Journal of Rehabilitation Medicine, 5(2), 9-19.‏ (in Persian)
Karki, M., El Asmar, M. L., Sasco, E. R., & El-Osta, A. (2024). Public libraries to promote public health and wellbeing: a cross-sectional study of community-dwelling adults. BMC Public Health, 24(1), 1226.‏
Kiscaden, E., Spatz, M., Wolfe, S. M., Knapp, M., & Lake, E. (2021). Impact of a consumer health information specialization (CHIS) sponsorship program on the ability of public library staff to provide consumer health information. Journal of the Medical Library Association: JMLA, 109(2), 267–274.
Khajeali jahantighi, Z., & Omidkhoda, M. (2022). Identifying Health-Based Services in Iranian Public Libraries during the Corona Crisis (Corona and Post-corona era): Public Health Information System. Journal of Studies in Library and Information Science, 14(Special Issue: COVID-19), 54-72. (in Persian)
Khosravi, A., Mahmoodi, N., Basirian jahromi, R., & Hajivandi, A. (2017). A New approach to Public Libraries in Providing Health Information Services: A Case Study of Public Libraries Located in Bushehr. Library and Information Science Research, 7(2), 23-40. (in Persian)
Krupinski, E. A., Abbey, D., Muralidaran, M., Steele, F., & Strawley, G. (2025). Libraries as telehealth hubs: Bridging the digital divide and expanding health care access. Telemedicine Reports, 6(1), 1-5.
Mansourian, Y. (2014). Research methods in information science and knowledge studies. Tehran, Iran: SAMT. (in Persian)
Mirzaei, H. R. (2009). Research methods. Mashhad, Iran: Shayesteh‑Gostar. (in Persian)
Morgan-Daniel, J., Adkins, L. E., Ansell, M., Harnett, S., & Rethlefsen, M. L. (2023). Facilitating rural access to quality health information through Little Free Libraries. Journal of the Medical Library Association: JMLA, 111(4), 811.‏
Namati Anarki, L., Khaza’i, F., & Ashrafi Rizi, H. (2021). The status of public libraries affiliated with the Cultural‑Art Organization of Tehran Municipality in providing health information to the elderly of Tehran Province. Piavard Salamat, 15(5), 409–418. (in Persian)
Naccarella, L., & Horwood, J. (2020). Public libraries as health literate mult-purpose workspaces for improving health literacy. Health Promo J Australia, 32(1), 29-32.
Nasiri, M. A., Johari, Z., Khajoui Shojaei, K., & Pirasteh, A. (2021). Examining health literacy levels and barriers to accessing health information among visitors to Shahid Mostafa Khomeini Hospital. Daneshvar Pezeshki (Journal of Medical Scholars), 29(5), 26–40. (in Persian)
Nezhad Matouri, R., Kohi Rostami, M., Dashtafkan, A R., Habibian, M., & Momtazan, M. (2022). Readiness Level of Librarians and Public Libraries Affiliated to Abadan University of Medical Sciences for Providing Health Information. JMIS, 8(4), 324-335. (in Persian)
Noh, Y. (2022). A Study on the Establishment of Integrated Health Information Service Model of Public Libraries. International Journal of Knowledge Content Development & Technology, 12(2).‏
Oh, S., & Noh, Y. (2013). Online health information in South Korean public libraries: Developing
evaluation criteria. Library & Information Science Research, 35(1), 78-84.
Ommati, E (2015). Free access to information; the role of public libraries. Information monthly, 166, 614. (in Persian) Retrieved from https://www.magiran.com/p1825191
Oluwaseye, A. J., Akanni, M. J., & Busuyi, A. O. (2017). Information needs and seeking behaviour of medical students at the college of medicine, university of Ibadan, Nigeria.
Philbin, M. M., Parker, C. M., Flaherty, M. G., & Hirsch, J. S. (2018). Public libraries: A community-level resource to advance population health. Journal of Community Health, 44(1), 192–199.
Ravati, S., & Farid, M. (2018). The Health Literacy of Adults in Alborz Province in Iran. JCHR, 7(4), 222-230. (in Persian)
Riahinia, N., Azimi, A., & Haseli, D. (2022). Services, potentials, opportunities and challenges of public libraries in providing health information: A systematic review. Research on Information Science and Public Libraries, 28(3), 274–290. (in Persian)
Rubenstein, E. L. (2016). Health Information and Health Literacy: Public Library Practices, Challenges, and Opportunities. Public Library Quarterly, 35(1), 49–71.
Rubenstein, E. L. (2018). I want to provide patrons with good information: Public library staff as health information facilitators. The Library Quarterly, 88(2), 125-141
Sedghi, S., Moghadasi, H., Panahi, S., & Asgharnezhad, F. A. (2016). Assessing the impact of Tehran Municipality public libraries on mental health from users’ perspectives. Journal of Health Management, 19(65), 64–71. (in Persian)
Shahrzadi, L., & Akhuti, M. (2019). Health information prescription: The role of medical librarians and information professionals in the informed participation of the patient in the treatment process. Health Information Management, 16(6), 267‑269. (in Persian)
Taheri, A., Ashrafi Rizi, H., & Saeidi Zadeh, M. (2020). Challenges and actions of public libraries for reopening and providing services during the COVID‑19 crisis: An analysis of international guidelines and actions. Health Information Management, 17(3), 140‑146. (in Persian)
Zhao, Y. C., Zhao, M., & Song, S. (2022). Online health information seeking behaviors among older adults: systematic scoping review. Journal of Medical Internet Research, 24(2), e34790.