کتاب آرایی و تذهیب در نسخه های خطی نفیس دوره قاجار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار پژوهشی و مشاور علمی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران. تهران، ایران.

چکیده

اهداف تحقیق: هدف از پژوهش حاضر بررسی انواع و ویژگی های آرایه ها ی به کار رفته در نسخ خطی دوره قاجار و بررسی نقوش و رنگ های پرکاربرد در کتاب آرایی نسخه های خطی این دوره است.
روش تحقیق: روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است که با شیوه استقرایی مشخصه های مشترک تمورد تجزیه و تحلیل قرار گرفته است. در این تحقیق به روش نمونه گیری هدفمند، تعداد 77 نسخه هنری رقم دار دوره قاجار در موضوعات مختلف از مخزن نفایس کتابخانه ملی انتخاب و مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت.
نتایج و یافته ها: نیمی از قرآن های مورد پژوهش دارای چهار یا دو صفحه بدرقه آرایه دار می باشند. صفحات افتتاح تمامی نسخه های قرآن و ادعیه و 76% نسخه های ادبی و 90% نسخه های علمی منتخب دارای سرلوح و کتیبه است. طراحی غالـب سرلوح هـا همان نقـش گنبدی و یا محرابی اسـت.گل های رنگین مرصّع گونه در متن تذهیب و گاهی در صفحه آرایی سرلوح ها به وفور استفاده شده است.
میـان سـطوردر صفحات افتتاح تمامی قرآن ها و ادعیه و 7/51% نسخه های ادبی و10% نسخه های علمی منتخب، طلاانـدازی شـده اسـت.
تمامی قرآن ها و ادعیه و 35% نسخه های ادبی و 50% نسخه های علمی منتخب دارای حاشیه های آرایه دار در صفحات افتتاح می باشند. در حاشـیه های مذهـّب و مرصّـع نسخه ها، انـواع گل وبرگ های ختایـی و نقوش اسـلیمی طلایـی و لاجـوردی بـر زمینه طلایـی یا لاجورد و یا بر زمینة خـود کاغـذ رسـم شده اند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Book decorative and illumination in exquisite manuscripts of the Qajar period

نویسنده [English]

  • Habibollah Azimi
Assistant Professor, Scientific Advisor of National Library and Archives of I.R of Iran, Tehran, Iran
چکیده [English]

Research purposes:The purpose of this study is to investigate the characteristics of arrays and decorations in the manuscripts of the Qajar period in the in-text section and to study the patterns and colors widely used in the manuscripts of this period.
Research Methods: The method of this research is descriptive-analytical. In this regard, first, the typographic characteristics of selected array pages are described. and inductively, common features are enumerated and analyzed.
Statistical Society: By purposeful sampling method, 77 art manuscripts with a scribe and writing date from Qajar period were selected from the exquisite manuscripts of the National Library And was analyzed and 34 sample images of these manuscripts are presented in this research.
Results and Findings: Qajar illumination has continued the Safavid style. With the difference that the congressional margin is observed with a regular rhythm and large head-pieces.
Qajar book decoration style has a special place as a coherent and school style in Iranian painting. And it has all the features(property) of a thematic and applied education of a painting school. Basically, the art of book decoration was mostly dependent on the court. and kings, princes, and local rulers were the most important clients of works of art and sponsors of art.
Half of the studied Qurans have four or two pages with arrays in the opening papers (containing a list of chapters and prayers before recitation).
The opening pages of all manuscripts of the Quran and prayer books and 76% of the literary books and 90% of the selected scientific manuscripts have head-pieces and inscriptions.
In all Qurans, there are two opening pages and in the other manuscript, there is an opening page with a head-pieces and inscription. Most of the design of the head-pieces is the same as the dome or altar pattern. Ornate colored flowers have been used extensively in the text of gilding and sometimes in the layout of the head-pieces.
The use of Arabesque in gilding the opening pages of the manuscripts under study is less varied.The flowers and leaves of Khatai are abundantly seen in the arrays of the opening pages of selected manuscripts. The purity and radiance of the colors used in the arrays of these books has created a kind of freshness and radiance.
All Qurans and prayer books and 35% of literary books and 50% of selected scientific manuscripts have array margins on the opening pages.In the margins of the gilded and jeweled of the books, various types of Khatai flowers and leaves and Arabesque motifs are drawn on a golden or azure background and in some samples on the paper itself.
In the inscriptions of this period, Arabesque motifs are mostly designed in the form of frames or headbands, and the various thorns of the inscription are filled with Khatai motifs and small flowers.

کلیدواژه‌ها [English]

  • book design
  • Illumination
  • Qajar art school
  • Qajar period book design
احدی کلی، پرستو (1389). مطالعه مفاهیم و کاربرد رنگ در نقاشی قاجار، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد رشته پژوهش هنر، دانشگاه الزهرا.
اسکاچیا، جیان روبرتو (1384). هنر ایران (دوره صفوی، زند و قاجار)، مترجم: یعقوب آژند. تهران: نشر مولی.
بیانی، مهدی (1353). کتابشناسی نسخه‌های خطی، به کوشش حسین محبوبی اردکانی. تهران: انجمن.
جنسن، چارلز (1384). تجزیه و تحلیل آثار هنرهای تجسمی، مترجم: بتی آواکیان. تهران: سمت.
دونلو، حوریه (1392). تذهیب نسخه قصصالانبیاء با نگاهی به نسخ عصر قاجار موزه کتابت تبریز. پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه هنر اسلامی تبریز.
ذابح، ابوالفضل (1387). فن‌شناسی آثار. جزوه کلاسی کارشناسی ارشد مرمت. تهران: دانشگاه هنر.
رحمانی، زهرا (1393). طراحی و اجرای صفحات افتتاحیه قرآن با الهام از نقوش تذهیب دوره قاجار. پایان‌نامه کارشناسی رشته نگارگری. دانشگاه هنر اصفهان.
رهنورد، زهرا (1386). کتاب‌آرایی. تهران: انتشارات سمت.
شفیعی، عاطفه (بی تا). معرفی تذهیب در دوره قاجار بر اساس آثار مؤسسه کتابخانه و موزه ملی ملک. هنرنامه آستان قدس رضوی.
شمیلی، فرنوش؛ غفوری‌فر، فاطمه؛ محمدزاده، مهدی (1397). تأملی در سرلوح‌های قرآن‌های تذهیب شده عصر تیموری و قاجار. مطالعات فرهنگ و ارتباطات، 19(44)، صص149-178.
صدیقی اصفهانی، زهرا؛ نجارپورجباری، صمد؛ خواجه احمدعطاری، علیرضا (1396). تطبیق تذهیب‌های سه نسخه از قرآن‌های دوره قاجار با تأکید بر ویژگی‌های بصری آن‌ها. دوفصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات تطبیقی هنر، 7(14)، 83-99.
عظیمی، حبیب الله (1389). ادوار تذهیب در کتاب‌آرایی مذهبی ایرانی. هنرهای زیبا، 41، 24-32.
غفوری فر، فاطمه؛ شمیلی، فرنوش (1397). بررسی مؤلفه‌های ساختاری و عناصر بصری نسخ قرآن‌های مذهّب عصر قاجار در کتابخانه مرکزی تبریز. کتابداری و اطلاع رسانی ، 21(4)، صص3-36.
کاووسی عراقی، محمد حسن (1373). مراسلات درباب آسیای مرکزی، تهران: وزارت امورخارجه، مؤسسه چاپ و انتشارات.
مایل هروی، نجیب (1380). تاریخ نسخه‌پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطی. وزارت ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.
مجرد تاکستانی، اردشیر (1386). شیوه تذهیب. تهران: سروش،چاپ ششم.
ناصری، ملیح (1370). مکتب اسلیمی اولین گام در راه طراحی تذهیب و مینیاتور. تهران.
References
Ahadi Kolly, P. (2010). Study of concepts and use of color in Qajar painting. Master Thesis in Art Research, Al-Zahra University. (in Persian)
Azimi, H. (2010). Periods of gilding in Iranian religious books. Fine Arts, 41, 24-32. (in Persian)
Bayani, M. (11974). Bibliography of Manuscripts, by Hossein Mahboubi Ardakani. Tehran: National Works Association. (in Persian)
Davanlu, H. (2013). Illumination of the manuscript of the ghasas-ol-Anbia (stories of the prophets) with a look at the Qajar era of Tabriz Book scibeing Museum. Master Thesis of Tabriz University of Islamic Arts. (in Persian)
   Ghafouri Far, F., Shomaili, F. (2018). A Study of the Structural Components and Visual Elements of the Qajar Religion Qurans in the Central Library of Tabriz. Library and Information, 21(4), 3-36. (in Persian)
   Iraqi Kavousi, M. H. (1994). Correspondence on Central Asia. Tehran: Ministry of Foreign Affairs, Printing and Publishing Institute. (in Persian)
   Jensen, C. (2005). Analysis of Visual Arts Works, Translator: Betty Avakian. Tehran: Samt.
   Mayel Heravi, N. (2001). Date of book-making and critical correction of manuscripts. Ministry of Islamic Guidance, Printing and Publishing Organization. (in Persian)
   Mojarad Takestani, A. (2007). How to illuminate. Tehran: Soroush, sixth edition. (in Persian)    
   Naseri, M. (1991). The arabesque school is the first step in the design of gilding and miniatures. Tehran. (in Persian)
   Rahmani, Z. (2014). Designing and executing the opening pages of the Quran inspired by the gilding motifs of the Qajar period. Bachelor's Thesis in painting. Isfahan University of art. (in Persian)
   Rahnavard, Z. (2007). Book designing. Tehran: Samat Publications. (in Persian)
   Scotchia, G. R. (2005). Iranian Art (Safavid, Zand and Qajar Periods), Translated by Yaghoub Azhand. Tehran: Movla Publishing.
   Sedighi Isfahani, Z., Najar purjabari, S., Khajeh Ahmad Attari, A. (2017). Comparison the gilding of three manuscriots of Qajar period Qurans with emphasis on their visual features. Bi-Quarterly Journal of Comparative Art Studies, 7(14), 83-99. (in Persian)
    Shafiee, A. (nd). Introduction of gilding in the Qajar period based on the works of the Malik National Library and Museum Institute. Astan Quds Razavi Art Journal. (in Persian)
   Shomeili, F., Ghafouri Far, F., & Mohammadzadeh, M. (2018). Review and reflection on the head-piece of the gilded Qurans of the Timurid and Qajar eras. Culture and Communication Studies. 19(44), 149-178. (in Persian)
   Zabeh, Abolfazl (2008). Technology of works. Restoration Master Class Booklet. Tehran: University of Arts. (in Persian)