خانواده‌های کتابشناختی در فهرستهای رایانه‌ای: نگاه کاربران به خانواده شاهنامه فردوسی از رویکرد الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‌های کتابشناختی (FRBR)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار دانشگاه

2 استاد گروه کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه فردوسی مشهد

3 استاد گروه کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه فردوسی

چکیده

هدف این پژوهش، بررسی همخوانی میان الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی با فهرستهای رایانه‏ای کنونی از رویکردی کاربرگراست. در این راستا، دیدگاه کاربران بالقوة فهرستهای رایانه‏ای نسبت به موجودیتهای مختلف الگو و خانواده‏های کتابشناختی، بررسی شد. بدین منظور، خانواده کتابشناختیِ شاهنامه فردوسی به منزلة نمونه انتخاب شد و یک مجموعه 40 کارتی در پیوند با این خانواده‏ در اختیار یک گروه 30 نفری از افراد صاحب نظر و متخصص در حوزه شاهنامه‎پژوهی قرار گرفت. طی نشستهای صورت گرفته با این افراد، نگاه و دسته‏بندی کلی آنها نسبت به خانواده کتابشناختی، همخوانی دیدگاه آنها با موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی و اولویت‏بندی آنها روی موجودیتهای مختلف الگو در پیوند با یک نیاز خاص، بررسی گردید. در پیوند با خانواده کتابشناختی شاهنامه، 11 خوشه توسط مصاحبه‎شوندگان شناسایی گردید. نتایج حاکی از آن است که با توجه به موجودیتهای الگو، ودر پیوند با دسته‏بندی اعضای خانواده کتابشناختی به صورت کلی، رویکرد کاربران بالقوه رویکردی از بالا به پایین است و آنها در مواجهه با اعضای خانواده کتابشناختی، ابتدا اثر اصلی، سپس بیانها، قالبها و در نهایت مدرکها را شناسایی می‏کنند. این درحالی است که در پیوند با یک نیاز اطلاعاتی خاص، کاربران رویکردی پایین به بالا داشته و ابتدا مدرک جایگزین، و سپس قالب جایگزین از سوی آنها انتخاب شده و در صورت نبود موارد پیش‏گفته، به بیانها و اثرهای دیگر مراجعه می‏کنند. از دستاوردهای این پژوهش، ایجاد زمینة لازم جهت پیشنهاد درخت‌واره‏ای برای خانواده کتابشناختی شاهنامه و نیز ارائه الگویی مفهومی در زمینه پیاده‏سازی دستاوردهای این پژوهش در فهرستهای رایانه‏ای بوده است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

با نگاهی به تاریخ تحول فهرستهای کتابخانه‏ای، می‏توان چنین برداشت کرد که این فهرستها تاکنون به طور کلی دو دورة گذار را تجربه کرده‏اند(Freeman, 1991). دورة اول به منسوخ شدن استفاده از فهرستهای کتابی و جایگزین‏شدن فهرستهای برگه‏ای در اوایل قرن بیستم، و گذار دوم به رواج استفاده از فهرستهای رایانه‏ای به جای فهرستهای برگه‏ای از اوایل دهه 1980 باز می‏گردد. با نگاهی به متون موجود، به نظر می‏رسد در هر یک از این دوره‏های گذار، فهرستهای کتابخانه‏ای، برخی از ویژگیهای خود را قربانی تغییر کرده‏اند. به عنوان نمونه «فتاحی» (Fattahi, 2010) در پیوند با مزایای فهرستهای کتابی، به قابلیت گردهم‏آوری و دسته‏بندی مؤثرتر آثار مرتبط اشاره می‏کند که با رواج فهرستهای برگه‏ای کم‏رنگ شد. همچنین، در پیوند با گذار از فهرستهای چاپی، «بیانکینی و گورینی» (Bianchini & Guerrini, 2009) معتقدند یکی از مهم‏ترین ویژگیهای فهرست کتابخانه‏ای، یعنی ساختار ارتباطی میان آثار مرتبط بسیار محدود شده و حتی در بعضی موارد از میان رفته است. بنابراین، شاید بتوان گفت در فهرستهای دستی، میان دو کارکرد اصلی بازیابی[1] و گردهم‏آوری[2] تعادل و توازن برقرار بوده است، درحالی که در فهرستهای رایانه‏ای، اگرچه کارکرد بازیابی تقویت شده، کارکرد گردهم‏آوری و در کنارهم قرار گرفتن اعضای یک خانواده کتابشناختی کمتر مورد توجه بوده است (فتاحی، 1373؛ ارسطوپور، 1387). به بیان بهتر، فهرستهای رایانه‏ای کنونی در بهترین حالت، کارکرد بازیابی را به خوبی انجام می‏دهند، اما در رسیدن به هدف گردهم‏آوری و نشان دادن رابطه میان آثار وابسته، با کاستیهای بسیاری رو به رو هستند (Fattahi, 1997; Lebœuf, 2005). یکی از نتایج منفی این مشکل، بازیابی‏های بسیار زیاد و نبود نظم منطقی در نمایش آنها در فهرستهای کنونی است؛ مشکلی که بسیاری از صاحب‏نظران را بر آن داشت تا در نیمه دوم دهه 1990 در زمینه رفع این مشکل، تلاش کنند. از آن جمله می‏توان به «یی» (Yee, 1994; 1995; 1997)، «هگلر» (Hagler, 1997a; 1997b)، «فتاحی» (1375 1996;)، «ولوچی» (Vellucci, 1997) و «کارلایل» (Carlyle, 1996; 1997) اشاره کرد. در سال 1990 طی سمیناری در زمینه پیشینه‏های کتابشناختی در استکهلم، مسئولان، پیشنهاد تشکیل کارگروهی از واحد فهرست‏نویسی ایفلا برای پژوهش در زمینه کارکردهای پیشینه‏های کتابشناختی را ارائه نمودند. حاصل کار این گروه، تدوین الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی در سال 1998 بود. این الگو با مدل‏سازی جهان کتابشناختی در قالب خانواده‏های کتابشناختی مختلف، موجودیتهای عضو این جهان را در قالب 3 گروه دسته‌بندی می‌کند. اولین گروه موجودیتها در این الگو شامل موجودیتهای اثر، بیان، قالب و مدرک[3] است؛ موجودیتهایی که به خود منابع اطلاعاتی و روابط میان آنها اشاره دارند.

هم‏اکنون، پس از گذشت بیش از یک دهه از تصویب گزارش نهایی الگوی ملزومات کارکردی، کمتر پژوهشی امکان پیاده‏سازی این الگو را از دیدگاه کاربر نهایی بررسی نموده است، درحالی که به‏ منظور انجام هرگونه اقدام در زمینه پیاده‏سازی موفق فهرستهای رایانه‏ای بر پایة الگوی مذکور، علاوه بر لزوم توجه به ساختار پیشینه‏های موجود و بررسی تطبیقی مارک با الگو، توجه به دیدگاه کاربران نهایی نیز اهمیت ویژه‏ای دارد. بنابراین، مسئله پژوهش حاضر، مشخص نبودن نگاه کاربران فهرستهای رایانه‏ای به رابطه میان آثار وابسته است و این که آنها چگونه اعضای یک خانواده کتابشناختی، مثلاً شاهنامه، را دسته‏بندی می‏کنند. با آگاهی از دیدگاه کاربران، می‏توان به بازنگری در ساختار پیشینه‏های کتابشناختی و نیز بهسازی طراحی ساختار فهرستهای رایانه‏ای کمک کرد. براین اساس، پژوهش حاضر در پی واکاوی دیدگاه‌های کاربران بالقوة فهرستهای رایانه‏ای در پیوند با الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی است. در چنین مسیری، مسلماً آگاهی از دیدگاه آنها در زمینه اولویت‏بندی موجودیتهای کتابشناختی (به‏عنوان اعضای خانواده کتابشناختی فارسی) و نیز مناسب‏ترین روش دسته‏بندی و تعریف روابط میان این اعضا، مد نظر قرار خواهد گرفت.

با انجام این پژوهش، بخشی از پیش‏زمینة‏ لازم برای طراحی فهرستهای رایانه‏ای ایرانی با پیروی از الگوی ملزومات کارکردی از یک‌سو و با توجه به نیازهای کاربران از سوی دیگر، فراهم می‏آید. به بیان دیگر، هدف اصلی این پژوهش، بررسی تطبیقی الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی با فهرستهای رایانه‏ای کنونی از رویکردی کاربرگراست.

 

 

پرسشهای پژوهش

در راستای رسیدن به هدف پیش‏گفته، پژوهش حاضر به دو پرسش پاسخ می‌دهد:

  1. نگاه کاربران بالقوه فهرستهای رایانه‏ای به خانواده‏های کتابشناختی چگونه است؟

این پرسش خود به دو جنبه متفاوت می‏پردازد:

الف) کاربران، اعضای خانواده‏های کتابشناختی فارسی را چگونه شناسایی و خوشه‏بندی می‏کنند؟

ب) کاربران در هر یک از خوشه‏ها (گروه‏ها) کدام یک از موجودیتهای اثر، بیان، قالب و مدرک را زودتر شناسایی می کنند؟

  1. چنانچه کاربر مدرک یا قالب مورد نیاز خود را به دست نیاورد، کدام یک از موجودیتهای اثر دیگر، بیانی دیگر و یا قالبی دیگر را انتخاب خواهد کرد؟

 

روش پژوهش، بستر، و جامعه آماری

پژوهش حاضر از نوع کاربردی بوده و با استفاده از روش پیمایشی با استفاده از شیوه مصاحبه، مرتب‏سازی کارتها[4] و پرسشنامه صورت پذیرفت. با توجه به نوع و نحوه گردآوری اطلاعات و همچنین تحلیلهای صورت گرفته، رویکرد این پژوهش ترکیبی[5] است و خانواده کتابشناختی شاهنامه به منزله بستر انجام این پژوهش انتخاب شد. دلیل انتخاب این خانواده، قدمت و اثرگذاری اجتماعی در حوزه ادبیات در متون ایرانی بوده است[6]. با توجه به اینکه پژوهش حاضر از اولین گامها در زمینه هماهنگ‏سازی الگوی ملزومات کارکردی با دیدگاه کاربران فهرستهای رایانه‏ای در ایران به شمار می‏آید، به‏منظور بنیان‏نهادن پایه‏ای علمی، جامعه آماری پژوهش را متخصصان حوزه شاهنامه‏پژوهی تشکیل داد. با توجه به ممکن نبودن تخمین تعداد واقعی متخصصان این عرصه در ایران، از نمونه‏گیری استفاده شد.

در بسیاری از پژوهشهای کیفی، در ابتدای کار حجم یا اندازه نمونه تعیین نمی‎شود، بلکه این پژوهشگر است که طی انجام کار خود و مصاحبه با شرکت‏کنندگان در پژوهش، به این نتیجه می‏رسد که آیا تعداد شرکت‏کنندگان به حد کفایت بوده است یا خیر (فلیک، 1382). در پژوهش حاضر، با توجه به رویکرد ترکیبی، حجم نمونه 30 نفر[7] از متخصصان شاهنامه‏پژوه در نظر گرفته شد.  با توجه به اینکه برای انتخاب 30 نفر متخصص برجسته در این حوزه، روشهای معمول در نمونه‏گیری تصادفی کارایی چندانی نخواهد داشت، در این پژوهش، راهبرد نمونه‏گیری گلوله برفی[8] یا افزایشی برای یافتن اعضای گروه نمونه انتخاب شد. در این نوع از نمونه‏گیری، پس از انتخاب افرادی با ویژگیهای خاص و کسب نظرهای آنها، از آنها خواسته می‏شود نام سایر افرادی را که دارای همان خصوصیات بوده و مورد تأیید هستند، ذکر کنند (سفیری، 1387). با توجه به وجود قطب علمی ادبیات در دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه فردوسی مشهد، گروه زبان و ادبیات فارسی این دانشگاه، به منزلة هسته اولیه برای بررسی و معرفی صاحب‏نظران دیگر انتخاب شد.

ابزارها و مراحل گردآوری داده‏های پژوهش

به منظور انجام این پژوهش، یک مجموعه 40 کارتی، حاوی اطلاعات کتابشناختی تدوین گردید. هریک از کارتها براساس تعریفهای الگوی ملزومات کارکردی، بازنمون یکی از مصداقهای موجودیتهای گروه اول الگو به شمار می‏آمد (سیاهه این کارتها در پیوست 1 آمده‏اند). بدین منظور، جستجویی در فهرست مرکز اسناد و کتابخانه ملی ایران صورت گرفته و از میان نتایج آن در هرگروه 10 پیشینه‏ به منظور تدوین کارتهای بازنمون‏کنندة موجودیت اثر، 10 پیشینه برای تدوین کارتهای بازنمون کنندة موجودیت بیان، 10 پیشینه برای تدوین کارتهای بازنمون کننده موجودیت قالب و در نهایت 10 پیشینه نیز برای تدوین کارتهای بازنمون کننده موجودیت مدرک، به صورت نظام‏مند انتخاب شد. همچنین، به منظور بررسی اولویت‎بندی کاربران روی هریک از موجودیتهای کتابشناختی الگو در پیوند با یک نیاز اطلاعاتی خاص (پرسش دوم) پرسشنامه‏ای مکمل طراحی گردید. این پرسشنامه، حاوی 2 سؤال بود که سؤال اول آن به خانواده ردیف اول اثر مورد نظر (شاهنامه) یعنی اثر اصلی و بیانها، قالبها و مدرکهای مرتبط با آن پرداخته و سؤال دوم آن خانواده ردیف دوم اثر مورد نظر یعنی یک اثر متفاوت اما وابسته به اثر اصلی با بیانها و قالبها و مدرکهای مربوط به آن را مورد توجه قرار می‏داد.

به منظور بررسی نحوة نگرش کاربران بالقوه فهرستهای رایانه‏ای به خانواده‏های کتابشناختی، ابتدا از شرکت‏کنندگان خواسته شد تا کارتهای کتابشناختی تدوین شده را آزادانه و با توجه به شناخت خود از هر اثر و آثار وابسته به آن دسته‏بندی و سپس با پاسخ به دو پرسش مطرح در پرسشنامه مکمل، اولویت‏بندی خود روی موجودیتهای گروه اول الگو را اعلام کنند. در نشست با شرکت‏کنندگان در پژوهش، از آنها خواسته شد تا علاوه بر دسته‏بندی کارتهای کتابشناختی و پاسخ به پرسشنامه، در مصاحبه‏ای نیمه‎ساختاریافته در پیوند با دسته‏بندی و پاسخهای خود، شرکت کنند.

 

یافته‏های پژوهش

پرسش اول: نگاه کاربران بالقوه فهرستهای رایانه‏ای به خانواده‏های کتابشناختی چگونه است؟

به منظور پاسخگویی به بخش اول این پرسش و رسیدن به اجماع نهایی درمورد دسته‎بندی افراد مختلف روی یک خانواده کتابشناختی خاص، از روش خوشه‏بندی دو مرحله‏ای[9] در SPSS استفاده شد. سپس، به منظور تعیین مراتب جفت شدن کارتهای کتابشناختی با یکدیگر و شناسایی موجودیتهای مورد توجه کاربران از روش خوشه‏بندی وارد[10] استفاده گردید. در هردو این روشها، انتخاب تعداد خوشه‏ها و یا گروه‏های نهایی اهمیت ویژه‏ای دارد. «کارلایل» (Carlyle, 2001) برای تعیین این رقم استفاده از معدل تعداد کل گروه‏های تشکیل شده توسط شرکت‏کنندگان را پیشنهاد می‏کند، که در این‌جا نیز از همین روش استفاده شد.

30 شاهنامه‏پژوه شرکت‏کننده در این پژوهش، 40 کارت کتابشناختی[11] ارائه شده را به طور کلی در 11 گروه دسته‏بندی کردند، که هریک از این گروه‏ها به فراخور، به طوری که در اکثر مصاحبه‏ها نیز مطرح شد، قابل تقسیم به زیرمجموعه‏های خاص خود بود. حاصل کار خوشه‏بندی، در جدول 1 ارائه شده است.

جدول1. توزیع کارتهای کتابشناختی در یازده خوشه همراه با مصداق موجودیت برای خانواده کتابشناختی شاهنامه

 

شماره کارتها

مصداق برای موجودیت ...

خوشه اول

1و 2و 3

اثر، اثر، اثر

خوشه دوم

7 و 24

اثر، قالب

خوشه سوم

13 و 19

بیان، بیان

خوشه چهارم

22 و 34

قالب، مدرک

خوشه پنجم

23 و 25و 26

قالب، قالب، قالب

خوشه ششم

15 و 31 و 32 و 33 و 35و 37

بیان، مدرک، مدرک، مدرک، مدرک، مدرک، مدرک

خوشه هفتم

4 و 8 و 10و 29

اثر، اثر، اثر، قالب

خوشه هشتم

14 و 36 و 38 و 39 و 40

بیان، مدرک، مدرک، مدرک، مدرک

خوشه نهم

6 و 21 و 27 و 28 و 30

اثر، قالب، قالب، قالب، قالب

خوشه دهم

9 و 11 و 12 و 16 و 17 و 18 و 20

اثر، بیان، بیان، بیان، بیان، بیان، بیان

خوشه یازدهم

5

اثر

 

خوشه اول.همان گونه که در جدول 1 مشاهده می‏شود، از دیدگاه شرکت‎‏کنندگان در پژوهش شامل آن دسته از آثار وابسته‏ای است که در واقع منبع مرجع برای استفاده از شاهنامه به‏شمار می‏آیند؛ مانند کشف‏الابیات دبیرسیاقی یا هر کشف‏الابیات دیگری که کارکرد یک «بیت یاب» را دارد. یکی از مصاحبه‏شوندگان، در پیوند با کشف‏الابیات دبیرسیاقی و فرهنگ بسامدی ولف، این‌ گونه مطرح کرد که «این دسته از منابع جزء منابع رابط هستند. منابعی که مستقیم به شما اطلاعات نمی‏دهند، اما کمک می‏کنند تا اطلاعات مورد نیاز خود را در منابع دیگر جستجو کنید، که در این‌جا شاهنامه است». 

در پیوند با بخش دوم پرسش، خوشه اول یکی از خوشه‏هایی است که دارای همگنی درونی کامل است.[12] هر سه کارتی که در این خوشه قرار گرفته‏اند، نماینده موجودیت «اثر» بوده و بسیاری از مصاحبه‏شوندگان به‏وضوح بر دو عنصر پدیدآور (دبیرسیاقی و یا ولف) و نیز کار (به معنی «اثر») تأکید داشتند.

خوشه دوم.شامل کارتهای شماره 7 و نیز 24، به نکته حساسی اشاره دارد و آن این‌که برای متخصصان و صاحب‏نظران، محتوای اثر اهمیتی بیش از قالب ارائه آن دارد. با نگاهی به 30 مصاحبه انجام شده، تنها 3 نفر با قاطعیت بر لزوم جداسازی این دوکارت از یکدیگر به واسطه تفاوت قالب تأکید کرده‏اند. یکی از مصاحبه‏شوندگان با اشاره به همین نکته، به احتمال گم‏شدگی اطلاعات نیز اشاره کرد: «کسی که می‏خواهد یک مقاله راجع به شاهنامه بنویسد، خواه ناخواه به این سند احتیاج پیدا می‏کند، بدون توجه به قالبش. ]...[ اگر فقط در لوحهای فشرده بیاید، و فرد فقط در مکتوبات دنبال آن باشد، مسلماً به نتیجه نخواهد رسید.»

در پیوند با بخش دوم پرسش، کارت شماره 24 در واقع به قالبی متفاوت از کتاب «جامعه‌شناسی خودکامگی» اشاره می‏کند، در حالی که کارت شماره 7 با توجه به تعریفهای الگوی ملزومات کارکردی، یک اثر وابسته به شاهنامه به‏شمار می‏آید. با نگاهی به متن مصاحبه‏ها می‏توان به این نتیجه رسید که 90%  مصاحبه‏شوندگان در اولین نگاه، به تکراری بودن کارت 24 اشاره می‏کنند. بدیهی است، با توجه به تفاوت قالب، توجه مصاحبه‏شوندگان به یکسان بودن محتوا، می‏تواند ناشی از توجه آنها به موجودیت اثر باشد، زیرا محتوا همواره در پیوند با موجودیت اثر مطرح می‏شود.

خوشه سوم. با نگاهی به کارتهای شماره 13 و 19 در این خوشه می‏توان به این نتیجه رسید که فارغ از زبان، ترجمه‏های مربوط به یک اثر از دیدگاه مصاحبه‏شوندگان هم‏سنگ بوده و می‏توان آنها را در یک گروه قرار داد.

در پیوند با بخش دوم پرسش، این خوشه نیز از جمله خوشه‏های دارای همگنی درونی کامل به‏شمار می‏آید. با نگاهی به پاسخهای مصاحبه‏شوندگان و بررسی اصطلاح‏شناختی واژگان به‏کار برده شده توسط آنها، می‏توان نتیجه گرفت که با فراوانی استفاده از واژه «ترجمه» (25 مورد) و «برگردان» (2 مورد)، بیش از 90% مصاحبه‏شوندگان، ترجمه‏ها را در گروهی جداگانه قرار دادند، و از آنجا که ترجمه یکی از مصداقهای موجودیت «بیان» است، موجودیت «بیان» شناسایی شده است.

خوشه چهارم. شامل کارتهای شماره 22 و 34 دو «اثر» منفرد هستند. کارت شماره 22 به اسطوره‏های ایرانی و کارت شماره 34 به پند واندرزهای شاهنامه پرداخته است. دلیل جفت شدن این دو کارت با توجه به متن مصاحبه‏ها، قرار گرفتن هردوی آنها در گروه عام‏تر تحلیلها و پژوهشهای شاهنامه است.

در پیوند با بخش دوم این پرسش، از نظر تعریفهای الگوی ملزومات کارکردی، خوشه چهارم خوشه‏ای بدون همگنی درونی کامل است. اگرچه کارت شماره 22 مصداقی از یک «قالب» متفاوت است، اما به واسطه اولویت محتوا، نه در کنار قالبهای متفاوت دیگر بلکه به‏ منزلة یک «اثر» متفاوت شناسایی شده است. با توجه به پاسخهای مشابه در مورد کارت شماره 34، می‏توان به این نتیجه رسید که تشخیص موجودیتهای سطوح بالاتر (انتزاعی‏تر) الگوی ملزومات کارکردی برای کاربران راحت‏تر بوده و یا حداقل اشاره و توجه به این دست از موجودیتها، اولویت بیشتری دارد (در این‌جا موجودیت شناسایی شده «اثر» است).

خوشه پنجم.شامل کارتهای شماره 23، 25 و 26 می‏باشد. با بررسی دقیق نحوة توزیع این سه کارت در گروه‏های مختلف توسط مصاحبه‏شوندگان، مشخص می‏شود که ترکیب دو ویژگی بخشی از شاهنامه بودن و نیز صوتی بودن، باعث دسته‌بندی این سه کارت جدا از سایر برگزیده‏ها و یا آثار صوتی دیگر شود.

در پیوند با بخش دوم پرسش اول، خوشه پنجم با توجه به ستون آخر جدول 1  از همگنی درونی کامل برخوردار بوده و به موجودیت قالب اشاره دارد. نکته جالب توجه این‌جاست که با نگاهی به مصاحبه‏ها و نیز اصطلاحات به کار رفته توسط افراد می‏توان به این نتیجه رسید که حدود نیمی از پاسخ‏دهندگان، کارتهای این گروه را با عنوان «برگزیده‏ها» شناسایی کردند (بیش از 50%). بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که موجودیت مورد توجه کاربران هنگام دسته‏بندی، موجودیت «بیان» بوده است نه موجودیت «قالب».

خوشه ششم.با 6 عضو (کارتهای 15، 31، 32، 33، 35 و 37) یکی از گروه‏های نسبتاً بزرگ حاصل از تقسیم خانواده کتابشناختی شاهنامه به‏شمار می‏آید. در تمام موارد، بیش از 25 نفر از 30 نفر پاسخ‏دهنده، کارتهای این گروه را جزء «برگزیده‏ها» دانسته‏اند.

در پیوند با بخش «ب» از پرسش اول، پیش از پرداختن به تحلیل پاسخها، اشاره به این نکته ضروری است که در کارتهای شماره 31، 32، 33، 35 و 37 دو منطقه (فیلد) شماره رده و نیز محل نگهداری درج شده بود. افزودن این اطلاعات باعث می‏شود تا کارتهای کتابشناختی پیش‏گفته طبق تعریفهای الگوی ملزومات کارکردی، قابلیت بازنمون موجودیت «مدرک» را نیز داشته باشند. بنابراین، با توجه به پاسخها، به نظر می‏رسد مصاحبه‏شوندگان به موجودیتهای سطوح بالاتر (در پیوند با این پرسش منظور «بیان» است) توجه بیشتری نشان داده‏اند.

خوشه هفتم. شامل کارتهای شماره 8، 10، 4 و 29 در واقع نمایندة تمامی اقتباسها، بازنویسی‏ها و بازآفرینی‌های مرتبط با شاهنامه است. شاهنامه، اثری است منظوم و به تعبیر برخی از مصاحبه شوندگان «مطالعه این اثر منظوم و البته طولانی ممکن است در چارچوب توانمندیهای یک فرد معمول نباشد». از دیدگاه متخصصان این حوزه، آنچه از آن با عنوان اقتباس یاد می‏شود، نه ترجمه به فارسی و نه بازآفرینی بلکه بازنویسی خلاق است. این درحالی است که در تمام پیشینه‏های کتابشناختی، نه تنها تمایزی میان این مفاهیم وجود ندارد، بلکه همگی با همان واژه «اقتباسها» بازنمون می‏شوند که به عنوان تقسیم ‏فرعی در بخش موضوع می‏آید.

در پیوند با بخش دوم این پرسش، این خوشه با وجود کارت شماره 29 که طبق تعریفهای الگو مصداق «قالب» متفاوت است، جزء گروه‏های فاقد همگنی درونی کامل به‏شمار می‏آید. با توجه به این‌که کارت پیش‏گفته با سایر کارتها که بیانگر آثار متفاوت هستند در یک گروه آمده‏اند، می‏توان به این نتیجه رسید که به احتمال در این‌جا نیز موجودیت مجردتر «اثر» در دسته‏بندی، مورد توجه مصاحبه‏شوندگان قرار گرفته است.

خوشه هشتم. شامل کارتهای 14، 36، 38، 39 و 40 به گروه خلاصه‏ها و گزیده‌های شاهنامه اشاره دارد. تقریباً تمام مصاحبه‏شوندگان به صورت مستقیم و غیرمستقیم به وجود تفاوت ماهوی میان دو نوع خاص از برگزیده‏های یک اثر اشاره کردند. در این‌جا، خوشه هشتم شامل مدارکی است که خلاصه شاهنامه را ارائه می‎کند و نه گزیده‏ای از آن را.

در پیوند با بخش بعدی پرسش، باید به این نکته اشاره کرد که تمام کارتهای این گروه (بجز کارت شماره 14) دارای دو فیلد شماره راهنما و نیز محل نگهداری بوده و به همین دلیل جزء مصداقهای موجودیت «مدرک» بودند. با توجه به این‌که در پیوند با این گروه نیز هیچ‏گونه اشاره‏ای به منطقه‏های پیش‏گفته توسط مصاحبه‏شوندگان صورت نگرفته، می‏توان این‏گونه برداشت کرد که در این خوشه نیز ، اولویت اول و شاید تنها اولویت برای دسته‏بندی با موجودیت «بیان» بوده است.

خوشه نهم. شامل کارتهای 6، 21، 27، 28 و 30 به برداشتهای غیرمکتوب از شاهنامه در قالبهای مختلف اشاره دارد. با توجه به این‌ که بیش از 20 نفر از 30 مصاحبه‏شوندگان از کارتهای این گروه با عنوان «آثار هنری» و یا، در مورد کارت 21، با عنوان «موسیقی» یادکرده‏اند، می‏توان به این نتیجه رسید که مصاحبه‏شوندگان در برخورد با این گروه تا اندازه‏ای عام‏نگر بوده‏‏اند.

در پیوند با بخش دوم این پرسش، در این گروه همان گونه که از نتایج خوشه‏بندی (برونداد SPSS)  بر می‏آید، در مرحله بیستم اولین جفت کارت این خوشه شکل می‏گیرد. خوشه نهم نه تنها از نظر موجودیتهای مطرح در الگوی ملزومات کارکردی با توجه به پیش‏تعریفهای پژوهش حاضر، گروهی ناهمگن است، بلکه از نظر تنوع مدارک درون خود نیز چه از نظر نحوة ارائه و چه از نظر محتوا، همگنی کمی دارد. عام‏نگری مصاحبه‏شوندگان در دسته‏بندی، به صورت غیرمستقیم می‏تواند به این امر اشاره داشته باشد که در نهایت جلوه‏های هنری مدارک مطرح در این گروه برای دسته‏بندی مد نظر قرار گرفته‏است. با توجه به این که در متن الگو برداشتهای هنری یک «اثر» منتهی به ایجاد «اثری» در «قالب» و با محتوایی متفاوت می‎شود، می‏توان به این نتیجه رسید که در این خوشه نیز مصاحبه‏شوندگان موجودیت «اثر» را شناسایی کرده‏اند.

خوشه دهم.شامل کارتهای 9، 11، 12، 16، 17، 18، و20 نیز یکی دیگر از گروه‏های بزرگ شناسایی شده توسط مصاحبه‏شوندگان است. کارتهای این گروه شامل متنها و چاپهای مختلف شاهنامه است. با نگاهی به مصاحبه‏های مختلف و استدلالهای مصاحبه‏شوندگان، در دسته‏بندی متون شاهنامه، درست همانند آنچه در قسمت برگزیده‏ها مطرح گردید، متنی از شاهنامه مورد توجه مصاحبه‎شوندگان بوده است.

در پیوند با بخش دوم از پرسش اول، با توجه به اصطلاحات به‏کار رفته توسط مصاحبه‏شوندگان، عنوان این گروه را می‏توان «متن کامل شاهنامه» گذاشت. برونداد نرم‏افزار SPSS حاکی از شناسایی مصداقهای هر دو موجودیت بیان و اثر در این خوشه است، و با توجه به نتایج پیشین، چنانچه اولویت مصاحبه‏شوندگان بر موجودیت انتزاعی‏تر باشد، قاعدتاً باید موجودیت «اثر» توسط مصاحبه‏شوندگان شناسایی شده باشد. این درحالی است که با نگاهی به متن مصاحبه‏ها، به نظر می‏رسد این افراد در ذهن خود «اثر» شناخته و به این موضوع واقفند که از اثر شاهنامه، چاپها و تصحیح‏های مختلفی منتشر شده و چنین رویکردی نشان از شناسایی موجودیت «بیان» دارد.

خوشه یازدهم.آخرین خوشه در واقع یک گروه تک عضوی شامل نقشه‏های جغرافیایی شاهنامه (کارت شماره 5) است؛ اثری متفاوت که اگرچه از هر 10 نفر 1 نفر ممکن است آن را در گروه‏هایی همچون پژوهشها، تصاویر  و یا منابع مرجع قرار دهد، اما با نگاهی به فراوانی توزیع کارت در گروه‏های مختلف، می‏توان به این نتیجه رسید که از هر 3 نفر، 2 نفر این اثر را در گروهی مجزا به نام «جغرافیای شاهنامه» قرار می‏دهند.

در پیوند با بخش دوم این پرسش، گفتنی است که در حین تشکیل خوشه‏ها در خوشه‏بندی سلسله ‏مراتبی، این کارت تنها کارتی است که با سایر کارتها در یک  گروه قرار نگرفته و با کارتهای دیگر جفت نشده است و تقریباً تمام مصاحبه‏شوندگان با توجه به محتوا، این کارت را اثری جداگانه و متفاوت دانسته‏اند.

پرسش دوم: چنانچه کاربر مدرک یا قالب مورد نیاز خود را به دست نیاورد، کدام یک از موجودیتهای اثر دیگر، بیانی دیگر و یا قالبی دیگر را انتخاب خواهد کرد؟

به‏ منظور پاسخ به این پرسش، پرسشنامه‏ای مکمل تدوین شد که پس از انجام فرایند دسته‏بندی کارتها و نیز کسب آرای مصاحبه‏شوندگان در پیوند با دسته‏های مختلف، در همان نشست توزیع گردید. در پیوند با سؤالهای پرسشنامه، به منظور افزایش عمق اطلاعات، با استفاده از مصاحبه نیمه‏ ساختاریافته، دلایل هر یک از مصاحبه‏شوندگان برای نحوة اولویت‏بندی گزینه‏ها بررسی گردید. در پیوند با خانواده کتابشناختی اصل اثر شاهنامه، بیانها، قالبها و نیز مدرکهای مختلف مرتبط با آن، شاهنامه فردوسی تصحیح جلال خالقی ‏مطلق ـ که به گفته تمامی مصاحبه‏شوندگان در حال حاضر علمی‏ترین تصحیح شاهنامه فردوسی است ـ به منزلة مدرک مورد اشاره در صورت پرسش درنظر گرفته شد. نتایج آن در جدول 2 قابل مشاهده است.

جدول 2. توزیع فراوانی اولویت‏ موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی (اثر اصلی شاهنامه)

 

موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی پیشینه های کتابشناختی

اثر

بیان

قالب

مدرک

اولویت بندی مصاحبه شوندگان بر موجودیتها

اولویت اول

3

(10%)

3

(10%)

10

(3/33%)

14

(7/46%)

اولویت دوم

6

(20%)

7

(3/23%)

7

(3/23%)

10

(3/33%)

اولویت سوم

3

(10%)

16

(4/53%)

8

(7/26%)

3

(10%)

اولویت چهارم

18

(60%)

4

(3/13%)

5

(7/16%)

3

(10%)

انحراف استاندارد

09545/1

83666/0

11211/1

98553/0

جمع

30

(100%)

30

(100%)

30

(100%)

30

(100%)

با توجه به توزیع فراوانی اولویت‏بندی پاسخ‏‏دهندگان روی موجودیتهای مختلف، همان گونه که از جدول 2  بر می‏آید، از بین 30 نفر پاسخ‏دهنده به پرسش شماره یک، 18 نفر (60%) «اثر» دیگر را در اولویت چهارم قرار داده‏اند. نیز از بین همین 30 نفر، 16 نفر (4/53%) موجودیت «بیان» دیگر را در اولویت سوم، 10 نفر (3/23%) موجودیت «قالب» متفاوت را در اولویت اول و 14 نفر موجودیت «مدرک» دیگر را در اولویت اول قرار داده‏اند. به منظور روشن ساختن وجود تفاوت میان موجودیتهای مختلف از دیدگاه پاسخ‏دهندگان و نیز مشخص ساختن اولویت‏بندی کلی آنها در پیوند با چهار موجودیت مورد مطالعه، از آزمون فریدمن استفاده شد (جدول 3).

جدول3. نتیجه آزمون فریدمن بر اولویت‏بندی موجودیتها از دیدگاه پاسخ‏دهندگان (اثر اصلی شاهنامه)

 

رتبه میانگین

N

Chi

df

Asymp. Sig.

اثر

2/3

30

520/18

3

000/0

بیان

7/2

قالب

27/2

مدرک

83/1

 

با توجه به داده‏های گردآوری شده، در پیوند با یک نیاز اطلاعاتی (یا «مدرک» خاص مورد نیاز) «اثر» دیگر با رتبه‏میانگین 2/3 در آخرین اولویت از دیدگاه پاسخ‏دهندگان؛ «بیان» دیگر با رتبه‏میانگین 7/2 در اولویت سوم؛ «قالب» با رتبه میانگین 27/2 در اولویت دوم و «مدرک» با رتبه میانگین 83/1 در اولویت اول قرار می‏گیرد. به سخن دیگر، چنانچه فرد در پی نسخه‏ای از شاهنامه فردوسی تصحیح جلال خالقی‏مطلق باشد و این «مدرک» در کتابخانه دانشکده موقتاً موجود نباشد، به احتمال در درجه اول به دنبال نسخه دوم همان شاهنامه به تصحیح جلال خالقی‏مطلق (یعنی «مدرک» دیگر) خواهد رفت؛ حتی اگر این نسخه در دانشکده دیگری موجود باشد. اما چنانچه نسخه مورد نظر موجود نبود، به قالبی دیگر (در این‌جا شاهنامه فردوسی تصحیح جلال خالقی‏مطلق در قالب لوح فشرده) مراجعه می‏کند. در اولویت بعدی، یعنی چنانچه امکان دسترسی نه به «مدرک» و نه «قالب» دیگر فراهم نگردید، در اولویت سوم به دنبال «برگزیده» رستم و سهراب که البته بازهم به تصحیح جلال خالقی‏مطلق است رفته («بیانی» دیگر) و در نهایت اگر امکان دسترسی به این موجودیت نیز حاصل نشد، به سراغ «اثر» دیگر یعنی مجموعه مقاله‌ها درباره رستم و سهراب به قلم خالقی‏ مطلق، خواهد رفت.

پرسش دوم در پرسشنامه مکمل، به خانواده کتابشناختی یک اثر وابسته به شاهنامه می‏پرداخت. در این پرسش، «واژه‏نامک» اثر عبدالحسین نوشین، به منزلة اثر وابسته به شاهنامه درنظر گرفته‏شده و یک «مدرک» خاص از این اثر که در کتابخانه فرد پاسخ‏دهنده موجود بوده است، در صورت پرسش مورد اشاره قرار گرفت. جدول 4 نتایج حاصل را نشان می‌دهد.

جدول4. توزیع فراوانی اولویت‏ موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی از دیدگاه پاسخ‏دهندگان در پیوند با اثری وابسته به شاهنامه (واژه‏نامک اثر عبدالحسین نوشین)

n=30

موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی

اثر

بیان

قالب

مدرک

اولویت بندی مصاحبه شوندگان بر موجودیتها

اولویت اول

2

(7/6%)

9

(30%)

7

(3/23%)

12

(40%)

اولویت دوم

1

(3/3%)

18

(60%)

8

(7/26%)

5

(7/16%)

اولویت سوم

9

(30%)

3

(10%)

10

(3/33%)

9

(30%)

اولویت چهارم

18

(60%)

0

5

(7/16%)

4

(3/13%)

انحراف استاندارد

85836/0

61026/0

04000/1

11675/1

جمع

30

(100%)

30

(100%)

30

(100%)

30

(100%)

با نگاهی به جدول 4 و توزیع فراوانی اولویتهای اختصاص یافته به هر یک از موجودیتها، اولویت‏بندی پاسخ‏دهندگان روی هر یک از موجودیتها به صورت جداگانه قابل تشخیص است. از 30 نفر پاسخ‏دهنده به پرسش دوم، 18 نفر (60%) «اثر» دیگر را در اولویت چهارم خود قرار داده‏اند. در حالی که در پیوند با «بیان» دیگر یا گزینه سوم، 18 نفر از مصاحبه‏شوندگان  (60%) در پیوند با یک نیاز اطلاعاتی خاص (در این‌جا معنای یک واژه) این موجودیت را اولویت دوم خود دانسته‏اند. این درحالی است که از بین 30 نفر پاسخ‏دهنده، 10 نفر (3/33%) «قالب» متفاوت را به‏ منزلة اولویت سوم خود و 12 نفر از 30 پاسخ دهنده (40%) «مدرک» دیگر را به ‏منزلة اولویت چهارم مدنظر قرار داده‏اند. جدول 6، نتیجة آزمون فریدمن و نیز رتبه‏میانگین‏های مشخص‏کنندة اولویت هریک از موجودیتها با توجه به پاسخهای شاهنامه‏پژوهان را ارائه می‏کند.

جدول5. نتیجة آزمون فریدمن روی اولویت‏بندی موجودیتها از دیدگاه پاسخ‏دهندگان

در پیوند با اثری وابسته به شاهنامه (واژه‏نامک، عبدالحسین نوشین)

 

رتبه میانگین

N

Chi

df

Asymp. Sig.

اثر

5/3

30

707/27

3

000/0

بیان

85/1

قالب

47/2

مدرک

18/2

 

بانگاهی به نتایج ارائه شده در جدول 5 و در نظر گرفتن نحوة پرسش، می‌توان نتیجه گرفت چنانچه پاسخ‏دهندگان در پی یافتن معنای واژه‏ای در «واژه‏نامک» اثر عبدالحسین نوشین باشند و نسخه مورد نظر خود را در کتابخانه نیابند، به احتمال در درجه اول «چاپ دیگری» از همان واژه‏نامه (موجود در کتابخانه خود- اشاره به اصل کمترین کوشش) را انتخاب کرده و مورد استفاده قرار می‏دهند (بیانی دیگر چاپ شده توسط انتشارات عطایی). در درجه دوم، سعی می‌کنند دقیقاً همان نسخه مورد نظر خود را، حتی از کتابخانه‏ای دیگر به دست آورند. در مرحله بعد، چنانچه هیچ‏یک از موارد پیش‏گفته برای فرد قابل دسترس نباشد، پاسخ‏دهنده «قالبی» دیگر از همان «واژه‏نامک» اثر عبدالحسین نوشین را انتخاب می‌کند و درصورت نبود این مورد، به عنوان آخرین گزینه به سراغ یک اثر معادل مثلاً «واژه‏نامه» اثر پرویز اتابکی می‏رود.

 

بحث و نتیجه‏گیری

با نگاهی به پاسخهای افراد در زمینة نحوه دسته‏بندی کارتها در پیوند با خانواده کتابشناختی مورد بررسی، می‏توان نتیجه گرفت که ماهیت هر اثر بر زایش اعضای خانواده کتابشناختی آن تأثیرگذار است. به عنوان نمونه، در پیوند با اثری مانند شاهنامه، نسخه‏ها و ویرایشهای متفاوتی یافت می شود که در طی سالها نسخه‌برداری این اثر به وجود آمده است. این درحالی است که چنین امری ممکن است در مورد اثری مانند قرآن که با توجه به اهمیت و قداست آن، نسخه‏برداران همیشه سعی کرده‏اند تا متن آن از هرگونه دستبرد در امان مانده و حفظ شود، صادق نباشد. از طرفی، تفاوت نگاه به هر خانواده کتابشناختی در میان متخصصان یک گروه، خود می‏تواند جزء عوامل دخیل در تفاوت میان خانواده‏های کتابشناختی مختلف باشد. به واسطه همین تفاوت میان دیدگاه‏ها و تفاوت ماهوی آثار و محتوای آنهاست که سلسله مراتب موجودیتها و روابط میان آنها قابل تعریف است. با وجود تمامی تفاوتهای پیش‏گفته، در یک مورد میان گفته‏ها و دیدگاه‌های تمام مصاحبه‏شوندگان، شباهت وجود دارد؛ و آن این است که کاربران بالقوة فهرستها در مواجهه با یک خانواده کتابشناختی بزرگ، محتوای منابع را بیشتر از نحوه و قالب ارائه، مورد توجه قرار می‏دهند.

بعد دیگر مورد بررسی در این پژوهش، نگاه کاربران به اعضای خانواده کتابشناختی از منظر الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی بود. یکی دیگر از یافته‏های مهم در این زمینه، گرایش به «رویکرد بالا به پایین» در دسته‏بندی اعضای خانواده‏های کتابشناختی است. دلیل این امر آن است که کاربران بالقوة فهرستها در برخورد با مجموعه‏ای از موجودیتهای کتابشناختی، به پاره‏ای از ویژگیها، وزن و اهمیت بیشتری می‏دهند. در این میان، یافته‏ها نشان می‏دهد ویژگیهای موجودیتهای سطوح بالاتر (انتزاعی‏تر) برای کاربران در دسته‏بندی موجودیتها اولویت بیشتری دارند. همان گونه که پیشتر نیز بیان شد، از دیدگاه کاربران، محتوا نسبت به سایر ویژگیها اهمیت بیشتری دارد. با توجه به این‌که محتوا و میزان تغییر آن، تعیین‏کنندة اصل اثر و یا اثر وابسته بودن یک منبع است، یافته‏های ارائه شده در پاسخ به بخش دوم پرسش اول و در اولویت قرار گرفتن موجودیت اثر برای دسته‏بندی، چندان دور از انتظار نیست. جالب این‌جاست که در پیوند با یک اثر خاص (در اینجا اصل اثر شاهنامه)، این بیانهای مختلف اثر است که مورد توجه کاربران قرار می‏گیرد. موجودیت قالب از نظر کاربران در مرتبه بعدی قرار گرفته و به نظر می‏رسد هنگامی که کاربران به خانوادة کتابشناختی به صورت یک کلیت می‏نگرند، توجهی به نسخه‏های خاص (موجودیت مدرک) ندارند.

از دیگر یافته‏های مهم این پژوهش، اشاره بسیاری از مصاحبه‏شوندگان به دانش شخصی برای دسته‏بندی کارتهای کتابشناختی بود. «فتاحی» (Fattahi, 2010) در نوشتار خود با اشاره به رفتار اطلاع‏یابی کاربران فهرستها و امکان ارتقای این رفتار به رفتار دانش‏یابی، به لزوم دانش‏مدار کردن پیشینه‏ها اشاره می‏کند. استفاده از دانش شخصی توسط کاربران، حاکی از آن است که فرد با دانش خود به سراغ نظام آمده و به جستجو در آن می پردازد. با اصلاح ساختار نظام و بویژه ساختار پیشینة کتابشناختی و حرکت به سمت طراحی نظامی دانش‏مدار، به احتمال، کار کاربر تسهیل شده و حتی در برخی موارد شرایطی برای اصلاح ساختار دانشی فرد و یا دانش‏افزایی وی، فراهم می‏آید. در پیوند با این امر، یکی از دستاوردهای پژوهش حاضر پیشنهاد درخت‌واره خانواده کتابشناختی شاهنامه است که در تصویر 1 بخشی از این درخت‌واره در قالب یک صفحه از فهرستی نمونه، به نمایش در آمده است. استفاده از چنین ساخت‌واره‏ای، نه تنها طرحی از روابط حاکم بر انواع آثار وابسته یک خانواده کتابشناختی و حجم و بزرگی آن را به کاربر نشان می دهد، بلکه وی را از موقعیت کنونی خود در ساخت‌واره کتابشناختی نیز آگاه می سازد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تصویر1. شمایی از یک فهرست پیش‏نمونه با استفاده از ساخت‌واره درختی تدوین شده

برای خانواده کتابشناختی شاهنامه

در پرسش دوم، به منظور تکمیل یافته‏های پژوهش در زمینه نگاه کاربران به خانواده‏های کتابشناختی، اولویت‏بندی کاربران بالقوه نظام در پیوند با موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی، بررسی شد. عمده یافتة پژوهش در پیوند با این بخش، تفاوت نگرش کاربران به موجودیتها در پیوند با یک نیاز خاص است. به عبارت دیگر، اگر کاربران هنگام دسته‏بندی خانواده کتابشناختی به منزلة یک کلیت، از رویکردی «بالا به پایین» پیروی می‏کنند، در پیوند با یک نیاز خاص، برعکس عمل کرده و رویکردی «پایین به بالا» در پیش می‏گیرند. این نکته به این معناست که چنانچه پرسش ویژه‏ای در پیوند با موضوعی خاص در ذهن فرد باشد و فرد نیز از پیش مدرک خاصی را مد نظر قرار داده باشد، در صورت نبود آن مدرک، در اولویت اول به سراغ مدرکی دیگر از همان اثر، با بیان ثابت و قالب یکسان مراجعه خواهد کرد. بنابراین، در صورتی که مدرک دیگر وجود نداشت، قالب دیگر و بیان دیگر مورد توجه کاربر قرار خواهد گرفت. این‌جاست که کاربر به نکات مختلفی توجه می‏کند. با نگاهی به مصاحبه‏ها می‏توان دو قاعده کلی در زمینه تصمیم‏گیری کاربران به دست آورد: الف) برای اکثر مخاطبان، قالب مرسوم، قالب کتابی و یا مکتوب بوده و قالبهای دیگر بسته به نیاز و یا شخص استفاده‌کننده، در اولویتهای بعدی قرار می‏گیرند.

ب) ارزش بیانهای مختلف برای کاربران متفاوت است. به عنوان نمونه، ترجمه‏های متفاوتی که از یک اثر ارائه می‏کنند، از نظر کاربران ارزش‏ یکسانی ندارند. در عالم واقع، حتی چاپهای متفاوت از یک اثر هم می‏تواند ارزشمندیهای متفاوتی داشته باشند. چاپهای متفاوت یک اثر در پیوند با تعریفهای الگوی ملزومات کارکردی نیز از جمله بیانهای متفاوت در نظر گرفته شده و از نظر این الگو هم ارز تلقی می شوند. البته، این مسئله تا حد زیادی به ماهیت اثر مورد بررسی نیز بستگی دارد. در چنین شرایطی، بدیهی است اثر دیگر با توجه به تفاوت کارکردی، در اولویتهای آخر برای کاربران قرار می‏گیرد.

در پایان، باید به این نکته اشاره کرد که عرصه پژوهش در زمینه پیاده‏سازی الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی در فهرستهای رایانه‏ای، تنها منحصر به چگونگی دسته‏بندی خانواده‏های کتابشناختی بر مبنای دانش کاربران و مطابق با رفتار اطلاع یابی آنها نبوده و به عوامل دیگری از جمله ویژگیهای هر خانواده کتابشناختی، ویژگیهای هر اثر مولد و همچنین میزان تطابق ساختار مارک با الگو نیز بستگی دارد. به همین دلیل، انجام پژوهشهایی در زمینة سایر خانواده‌های بزرگ کتابشناختی بویژه از بعد دسته‏بندی آنها از دیدگاه کاربران و پی بردن به تفاوتهای احتمالی، از یک سو می‌تواند دستاوردهای سودمندی برای سازماندهی کاربرمدار اطلاعات در فهرستهای رایانه‏ای در پی داشته باشد. همچنین، بازطراحی نظامهای رده بندی و یا ساختارهای ذخیره و بازیابی اطلاعات کتابشناختی مانند مارک در سطح خرد، اهمیتی دوچندان پیدا ‏کند.



1. Finding.

2. Collocating.

3. Work, Expression, Manifestation, Item.

1. Card sorting method.

2. Mixed Method.

 رویکردی جدید که طی آن هم از روشهای پژوهشی کمی ـ مانند توزیع پرسشنامه و هم از روشهای پژوهش کیفی ـ مانند مصاحبه‌های نیمه‏ساختاریافته استفاده می‏شود.

1. لازم به توضیح است، در پژوهش اصلی، علاوه بر خانواده کتابشناختی شاهنامه، خانواده کتابشناختی قرآن نیز بررسی شده است که به منظور جلوگیری از طولانی شدن متن، در این نوشتار، تنها نتایج مربوط به بررسی خانواده کتابشناختی شاهنامه، آمده است.

2. با نگاهی به متون موجود می توان به این نتیجه رسید که قاعده 30 نفر حجم نمونه به منزله کمینه حجم نمونه برای انجام پژوهشهای مختلف، به صورت یک قرارداد عام در آمده است.

3.  Snowball Sampling.

1. Two-step Clustering.

2. Ward Clustering Method.

3. این کارتها به 4 گروه «اثر» (کارتهای شماره 1ـ10)، «بیان» (کارتهای شماره 11ـ20)، «قالب» (کارتهای شماره 21ـ30)، و «مدرک» (کارتهای شماره 31ـ40) تقسیم می‏شدند. سیاهة کارتها در پیوست 1  مقاله ارائه شده است.

1. خوشه های دارای همگنی درونی، آن دسته از خوشه‌هایی هستند که تمام کارتهای آن خوشه تنها مصداقی از یکی از موجودیتهای الگوی ملزومات کارکردی پیشینه‏های کتابشناختی باشد.

ـ ارسطوپور، شعله (1387). مدیریت مؤثر نقاط دسترسی برای سازماندهی اطلاعات در فهرستهای رایانه‏ای: بازنگری در مبانی نظری و مروری بر الگوهای مفهومی. فصلنامه کتاب، جلد 19(2): 127ـ 156.

ـ سفیری، خدیجه (1387). روشهای پژوهش کیفی در علوم اجتماعی. تهران: پیام پویا.

ـ فتاحی، رحمت الله (1373). فهرستهای کامپیوتری و تفاوت آن با برگه دان. فصلنامه کتاب. جلد 5 (1و2):  14 – 36.

ـ ــــــــــــــــــــــــــ (1375). روابط کتابشناختی در فهرست‏نویسی توصیفی. فصلنامه کتاب. دوره 7 (2). ص. 44 – 32.

ـ فلیک، یو (1382). درآمدی بر پژوهش‏های کیفی در علوم انسانی. (عبدالرسول جمشیدیان، علی سیادت و رضاعلی نوروزی، مترجمان). قم: سماءقلم.

- Bianchini, C. & Guerrini, M. (2009). From bibliographic models to cataloging rules: remarks on FRBR, ICP, ISBDand RDA and their relationships between them Cataloging and Classification Quarterly,. 47 (2): 105-124.

- Carlyle, A. (1996). Ordering Author and Work Records: An Evaluation of Collocation in Online Catalog Displays. Journal of the American Society for Information Science. Vol. 47(7): 538 – 554.

- Carlyle, A. (1997). Fulfilling the Second Objective in the Online Catalog: Schemes for Organizing Author and Work Records in to Usable Displays. Library Resources & Technical Services. Vol. 41(2): 79 – 100.

- Carlyle, A. (2001). Developing Organized Information Displays for Voluminous Works: a Study of User Clustering Behavior. Journal of American Society for Information and Science and Technology. Vol. 37(5): 677 – 699.

- Fattahi, R. (1996). "Super Records: And Approach Towards the Description of Works Appearing in Various Manifestations". Library Review. Vol. 45(4): 19 – 29.

- Fattahi, R. (1997). "AACR and Catalog Production Technology". In International Conference on Principles and Future Developments of AACR, Toronto, Canada, October, 23 – 25. Accessed 2009-12-28 From http://www.collectionscanada.ca/ jsc/intlconf1.html

- Fattahi, R. (2010). From Information to Knowledge: Super-Works and the Challenges in the Organization and Representation of the Bibliographic Universe. Firenze: Casalini Libri.

- Freeman, M. (1991). Pen, Ink, Keys and Cards: Some Reflections on Library Technology. College and Research Libraries, Vol. 52(4): 328 – 335.

- Hagler, R. (1997a). The Bibliographic Record and Information Technology. Chicago: American Library Association.

- Hagler, R. (1997b). Access Points for Works. In International Conference on Principles and Future Developments of AACR, Toronto, Canada, October, 23 – 25. Available at: http://www.collectionscanada.ca/jsc/intlconf1.html

- Lebœuf, P. (2005). Is it Possible to Organise all Information? Library ViewPoint .In A Presentation at Satellite Meeting to the 71st WLIC – Järvenpää, 11 – 12 August 2005: "Bibliotheca Universalia: How to Organise Chaos?" Available online: www.kaapeli.fi/~fla/frbr05/2005_Jarvenpaa_LeBoeufw.pdf

- Vellucci, Sh. (1997). "Bibliographic Relationships". In International Conference on Principles and Future Developments of AACR, Toronto, Canada, October, 23 – 25. Accessed 2008-12-28 From http://www.collectionscanada.ca/jsc/intlconf1.html

- Yee, M. (1994). What is a Work? Part 2: The Angelo-American Cataloging Codes. Cataloging & Classification Quarterly. Vol. 19(2): 5 – 22.

- Yee, M. (1995). What is a Work? Part 4: Cataloging Theorists and a Definition Abstract.  Cataloging & Classification Quarterly. Vol. 20(2): 3 – 24.

- Yee, M. (1997). What is a Work?. In International Conference on Principles and Future Developments of AACR, Toronto, Canada, October, 23 – 25. Accessed 2008-12-28 From http://www.collectionscanada.ca/jsc/intlconf1.html

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

پیوست 1. خلاصه ای از اطلاعات 40 کارت کتابشناختی خانواده کتابشناختی شاهنامه

 

عنوان

پدیدآور

پدیدآور/ مترجم // مسئولیت دوم در تدوین

محل

ناشر

تاریخ

1

کشف الابیات شاهنامه فردوسی

محمد دبیرسیاقی

 

 

 

1347 - 1350

2

Glossar zu Ferdosis Schahname

Wolf, Fritz

 

 

 

1935

3

واژه‌نامه نحوی ترکیبی

سیامک طاهری

 

 

 

1386

4

شاهنامه فردوسی (نثر)

علی شاهری

 

 

 

1379 - 1387

5

نقشه جغرافیایی شاهنامه فردوسی [نقشه]

موسسه جغرافیایی و کارتوگرافی سحاب

 

 

 

1371 - 1386

6

نبرد رخش و شیر

 

 

 

 

 

7

جامعه‌شناسی خودکامگی: تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش

علی رضاقلی

 

 

 

1370

8

داستانهای شاهنامه

محمد نگهبان

 

 

 

1370

9

شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

 

 

 

قرن 4

10

شاهنامه کودکانه

علی کاشفی خوانساری

 

 

 

1388

11

شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی: متن کامل چهار کتاب...

ابوالقاسم فردوسی

 

تهران

امیرکبیر

1341

12

شاهنامه فردوسی: متن انتقادی با مقابله 12 نسخه...

ابوالقاسم فردوسی

پرویز اتابکی

تهران

نشر و پژوهش فرزان روز

1378

13

Ferdosis Konings buch (Schahname)

ابوالقاسم فردوسی

فردریش روکرت

برلین

Reichesdrukerei

1935

14

منتخب شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

محمدعلی فروغی // حبیب یغمایی

مشهد

نیکا

1384

15

داستان رستم و شغاد، پادشاهی بهمن اسفندیار، پادشاهی همای...

ابوالقاسم فردوسی

محمد دبیرسیاقی

تهران

علمی

1371

16

شاهنامه از دستنویس موزه فلورانس ...

عزیزالله جوینی

 

تهران

دانشگاه تهران

 

17

شاهنامه فردوسی بر اساس شاهنامه مصحح انیستیتو خاور شناسی...

ابوالقاسم فردوسی

محمدعلی اسلامی ندوشن

تهران

فرهنگسرای فردوسی

1371

18

شاهنامه [چاپ سنگی]

ابوالقاسم فردوسی

 

تهران

مطعبه سید مرتضی

 

19

le livre de rois

ابوالقاسم فردوسی

ژول مول

پاریس

Maisoneuve

1976

20

شاهنامه [نسخه خطی]

ابوالقاسم فردوسی

 

 

 

 

21

آواز اساطیر [نوار موسیقی ] شاهنامه کردی

ابوالقاسم فردوسی

شهرام ناظری

 

 

 

22

اسطوره‌های ایرانی [کتاب گویا]

وستا کرتیس

عباس مخبر

تهران

حسینه ارشاد

1374

23

حماسه رستم و سهراب [کتاب گویا]

ابوالقاسم فردوسی

منصور رستگارفسایی

تهران

مؤسسه آموزشی امام خمینی

 

24

جامعه‌شناسی خودکامگی: تحلیل جامعه‌شناختی ضحاک ماردوش [کتاب گویا]

علی رضاقلی

 

تهران

مجتمع خدمات بهزیستی نابینایان رودکی

1377

25

داستان رستم و سهراب [کتاب گویا] برخوانی شاهنامه

ابوالقاسم فردوسی

 

تهران

آوای باربد

1381

26

داستان داستان‌ها [کتاب گویا]

محمدعلی اسلامی ندوشن

 

تهران

مؤسسه نهاد مطالعات علمی و پژوهشی

1379

27

تئاتر آب فروش [عکس از نمایش]

رفیع حالتی

 

تهران

 

1332

28

رستم و اسفندیار [ویئو]

علیرضا کاویان راد

 

تهران

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

1385

29

ز گفتار دهقان... شاهنامه فردوسی به نثر و نظم [کتاب گویا]

اقبال یغمایی

 

تهران

شورای کتاب کودک

1377

30

کنگره جهانی بزرگداشت فردوسی [تمبر]

 

 

تهران

شرکت پست جمهوری اسلامی ایران

1369

31

داستان رستم و سهراب از شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

مجتبی مینوی

تهران

بنیاد شاهنامه فردوسی

1352

32

داستان سیاوش از شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

مجتبی مینوی

تهران

موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی

1363

33

خسرو و شیرین از شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

بیژن ترقی

تهران

پیراسته

1369

34

پند و اندرزهای حکیم ابوالقاسم فردوسی در شاهنامه

ابوالقاسم فردوسی

محمد شهریاری

تهران

آتلیه هنر

1369

35

داستان بیژن و منیژه از شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

منوچهر آدمیت

تهران

آتلیه هنر

1369

36

خلاصه شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

محمد علی فروغی

تهران

وزات معارف

1313

37

بیژن و منیژه داستانی برگرفته از شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

مصطفی موسوی

تهران

سروش

1375

38

بهین نامه باستان: خلاصه شاهنامه

ابوالقاسم فردوسی

محمدجعفر یاحقی

مشهد

آستان قدس رضوی

1369

39

برگزیده و شرح شاهنامه

ابوالقاسم فردوسی

پرویز اتابکی// بهاءالدین خرمشاهی

تهران

نشر و پژوهش فرزان روز

1375

40

برگزیده شاهنامه فردوسی

ابوالقاسم فردوسی

احمد رجایی // کتایون مزداپور

تهران

مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی

1379