بررسی انگیزه‌‌های انتشار آثار علمی توسط کتابداران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه شیراز

2 کارشناس ارشد علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، دانشگاه شهید چمران

3 کارشناس ارشد مرکز منطقه‌ای اطلاع‌رسانی علوم و فناوری شیراز

چکیده

شناخت عوامل مؤثر و مشوّق و حتی بازدارندة فعالیتهای علمی کتابداران، در برنامه‌‌ریزی برای ارتقای شناخت جامعه از حرفة کتابداری و افزایش تولیدات علمی کتابداران مفید است. نتایج کاربردی این پژوهشها به ارتقای همه جانبه حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی و در نتیجه سهیم شدن در توسعه پایدار کشور منجر می‌شود. هدف این پژوهش، شناسایی عوامل انگیزشی تألیف و ترجمه و به طور کلی فعالیتهای علمی و پژوهشی کتابداران ایرانی است که با ابزار پرسشنامه از نویسندگان حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی جمع‌آوری و شناسایی شده است. نتایج پژوهش نشان داد، از میان عوامل مورد بررسی در تأثیرگذاری در تألیف، عوامل غیر مادی بیشترین تأثیر را داشته و مشوقهای اصلی ایجاد انگیزه در کتابداران برای تألیف یا ترجمه به شمار می‌آیند.
 

کلیدواژه‌ها


مقدمه

نویسندگان و پژوهشگران اغلب تمایل دارند نتیجة تحقیقات، اندیشه­ها و نظرهای خود را در قالب مقاله یا کتاب منتشر کنند؛ اما انگیزه اشاعة اندیشه و نتیجه تحقیقات، تنها عامل مؤثر در فعالیتهای علمی افراد نیست. یافته­های پژوهشی بیانگر آن است که بین میزان انتشار و عوامل مختلف از جمله عوامل مادی، اجتماعی، امکانات و حرفه و تخصص، رابطه‌ای معنادار وجود دارد (نصراللهی، 1380). ارتقای موقعیت اجتماعی و شغلی افراد در نتیجه تألیف و کسب درآمد، از جمله مواردی است که در بررسی عوامل مؤثر بر تولیدات علمی یک فرد مد نظر قرار می­گیرد. از طرف دیگر، عوامل مؤثر در ارتقای جایگاه اجتماعی و حرفه شخص در نتیجه افزایش میزان اثرات تولید شده توسط تک تک افراد فعال در یک حرفه مؤثر است. «حرّی» (1380، 5) معتقد است «نوشتن» سهیم کردن دیگران در اندیشه­ها و آرای نویسنده است و عوامل مختلفی از جمله کسب دانش و معرفت دینی، تبدیل دانش شخصی به دانش اجتماعی، شخصی کردن دانش به خاطر بیم سرقت افکار، تنازع بقا برای حفظ شغل و یا ارتقا به مراتب بالاتر علمی، در نوشتن و انتشار آموخته­ها و داشته­های ذهنی دخالت دارد.

«بیگدلی» (1383) بر این گمان است که عوامل مختلفی از جمله مسائل اجتماعی، فرهنگی و مالی بر میزان انگیزة افراد در نوشتن تأثیرگذار است. در مراکز دانشگاهی، آمادگی نداشتن علمی برخی از استادان، ارائه مدارک همتراز بدون زحمت زیاد، مشکلات معیشتی دانشجویان، نگرش کلان مسئولان به پژوهش و نظام آموزشی بیمار، باعث کاهش انگیزة افراد برای مطالعه و تحقیق شده است؛ هر چند نباید از سلیقه­ها و نظام پژوهشی کشور نیز در ترغیب یا بازدارندگی انجام تحقیقات و نشر آثار غافل شد. یافته‌های پژوهشی نشان داده است نظام پژوهشی کشور نقش مهم و عمده­ای در ترغیب افراد به انجام تحقیقات و پژوهش و نشر آثار ایفا می­کند (آبیلی، 1377). این عوامل در مورد متخصصان و پژوهشگران کتابداری و اطلاع‌رسانی نیز مصداق دارد.

هر چند به طور معمول امر پژوهش به اعضای هیئت علمی و دانشگاهیان منتسب می­‌شود، امروزه متخصصان حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی شاغل غیر دانشگاهی، اشتیاق بیشتری به برقراری ارتباط و مطرح ساختن خود در نوشته­ها و مشاهدة نام خود در آثار چاپی و به طور کلی ارضای نیاز، توجه به خود و مطرح شدن در پیرامون حرفه دارند. بنابراین، جز در برخی موارد استثنایی که کتابداران و اطلاع‌رسانان دارای وضعیت هیئت علمی هستند، نوشتن به ارضای شخصی مربوط می‌شود تا یک الزام برای پیشرفت حرفه­ای (جان لور، 1379، 173).

«رابرت استیوارت» در کنفرانس نشر و نویسندگی برای کتابداران دلایل نوشتن کتابداران را در قالب پرسش ارائه می­کند. وی بیان می­دارد که حقوق، مقام و پیشرفتهای شغلی است که سبب می­شود تا کتابدار به نوشتن بپردازد یا دلایل دیگری چون شوق تألیف، نیاز به تألیف برای پشرفت در حرفه و تخصص، میل به نتیجه­گیری و تحقیق، تمایل به گفتگو با مخاطبان بیشتر، احساس مسئولیت برای نوشتن، لزوم نشان دادن تمایز میان مقاله‌های تحقیقی و عادی در این میان تأثیرگذار است. وی معتقد است تنها داشتن وقت کافی لازمة نوشتن نیست، بلکه چه بسا ننوشتن از ندانستن روش نوشتن یا بی‌علاقگی بر می­خیزد (گزارش کنفرانس نشر و نویسندگی برای کتابداران، 2536= 1356).

 شناخت عوامل مؤثر و مشوّق فعالیتهای علمی کتابداران، می­تواند در برنامه­ریزی برای ارتقای شناخت جامعه از حرفة کتابداری و افزایش تولیدات علمی کتابداران مفید باشد. در نهایت، نتایج کاربردی این پژوهشها به ارتقای همه جانبه حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی منجر می‌شود و کتابداران سهیم شدن در توسعه پایدار کشور را تجربه خواهند کرد. «شرا» (1964) معتقد است «حرفه­ای که می­خواهد خود را بشناسد و آینده را پیش بینی کند و یا به گفته دنیس گابور آینده را بسازد، باید پشتیبان و مجری پژوهشهای سازنده باشد» (نقل در پاول، 1385، 8).

 

 

هدف واهمیت تحقیق

هدف این پژوهش، شناسایی عوامل انگیزشی تألیف و ترجمه و به‌طور کلی فعالیتهای علمی و پژوهشی کتابداران ایرانی است. پژوهش حاضر درصدد است به پرسشهایی از قبیل اینکه چه عواملی باعث ایجاد رغبت و تشویق متخصصان کتابداری و اطلاع‌رسانی برای نوشتن و خلق اثر شده است، پاسخ دهد. با شناسایی عوامل و انگیزه­های مؤثر در کمّیت و کیفیت فعالیتهای علمی نظیر تألیف و ترجمه، امکان ارتقای و تقویت عوامل مؤثر و برنامه­ریزی در راستای کاهش میزان تأثیر عوامل بازدارنده وجود دارد که در نهایت به انجام پژوهشهای مفید در راستای آسیب­شناسی کتابخانه ها و مراکز اطلاع‌رسانی، تعیین مسیر صحیح اطلاع‌رسانی، سهولت در شناساندن فعالیتها و اقدامهای حرفه کتابداری و اطلاع‌رسانی با زبان علمی به مسئولان، ایجاد ارزش افزوده در کتابخانه­ها و مراکز اطلاع‌رسانی و جلوگیری از دوباره­‌کاریها، منجر خواهد شد.

 

پیشینة پژوهش

پژوهشهایی که در ارتباط با بررسی و شناسایی علل و عوامل مشوق یا بازدارنده فعالیتهای علمی انجام گرفته‌اند، مشکلات فردی (سهرابی، 1372)، عوامل اقتصادی، سازمانی و اداری، تجهیزاتی، اجتماعی، حرفه­ای (شمسائی گلسفیدی، 1373)، تأمین هزینه (آزاد، 1378) و عملکرد کتابخانه­های دانشگاهی (پروین، 1377) را از عوامل بازدارنده در امر پژوهش و تولید آثار علمی دانسته­اند.

«راولی»[1] و «اسلک»[2] (2000) در پژوهشی، عوامل مشوّق در نوشتن را این­­گونه بیان می­دارند: دانشجو بودن، استخراج مقاله از پایان­نامه به علت ارزش پژوهشی پایان‌­نامه، بیان عقاید شخصی ـ به علت اینکه امکان اشاعة عقاید و اندیشه­های شخصی در حوزه کاری و بیان صحبت از طریق نوشته به راحتی امکان‌پذیر است، ارتقا و توسعة مهارتهای نوشتن و برقراری ارتباط، تکامل بخشیدن به دوره­های آموزشی طی شده از طریق انتشار آثار و شناخته شدن برای متخصصان و مخاطبان از طریق نوشته­ها.

«ملایی‌مقدم» (1379) عوامل مؤثر در نشر مقالة مستخرج از پایان­نامه دوره تحصیلات تکمیلی را بررسی کرده است. نتایج پژوهش او نشان داد، استادان راهنما نقش عمده­ای در تبدیل پایان­نامه­ها به مقاله‌ها دارند و وجود انگیزه­های مادی و معنوی در دانشجویان، رعایت ضوابط مجله، افزایش توانایی علمی و ادبی نویسی دانشجویان و افزودن بر میزان عنوانهای مجله­ها، در تبدیل پایان­نامه به مقاله نقش مثبت دارد.

«نصراللهی» (1380) در پژوهشی با عنوان «عوامل بازدارنده و مشوّق پژوهش کتابداران عضو هیئت علمی»، عوامل بازدارندة فعالیتهای علمی کتابداران هیئت علمی را  عوامل شخصی ـ اجتماعی، امکاناتی ـ تجهیزاتی، اقتصادی ـ مالی و حرفه­ای ـ تخصصی بیان می­دارد. همچنین، در این پژوهش بیان شده که بین سابقة خدمت و تأثیر عوامل بازدارنده رابطه‌ای معنا­دار (p<0/05) وجود دارد؛ یعنی با اطمینان 95% بیان شده است که افزایش سابقه خدمت، کاهش اثر عوامل بازدارنده را در پی دارد. از نتایج این پژوهش این است که بین سوابق فعالیتهای علمی ـ پژوهشی و سه متغیر رتبه دانشگاهی، سابقه خدمت و سطح آموزشی گروه محل خدمت رابطه‌ای معنادار در سطح p<0/01 وجود دارد. در همین رابطه، با اطمینان 99% اعلام شده است با افزایش رتبه دانشگاهی، سابقه خدمت و سطح آموزشی گروه محل خدمت، فعالیتهای علمی ـ پژوهشی نیز افزایش می­یابد.

 

روش‌شناسی پژوهش

جامعه مورد مطالعه در این پژوهش، نویسندگان حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی می­باشند. 120 نفر از این نویسندگان که مقاله‌هایشان را در مجله‌های تخصصی کتابداری و اطلاع‌رسانی منتشر می‌کنند، به صورت تصادفی انتخاب شدند که پرسشنامه به نشانی آنها ارسال گردید. از این تعداد 103 نفر (83/85%) پرسشنامه را تکمیل کردند و فرستادند. این پژوهش از نوع کاربردی و با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و به روش پیمایشی انجام شده است. برای گردآوری داده­ها از پرسشنامه­ای استفاده شد که 18 عامل مؤثر در کمّیت و کیفیت تألیفات نویسندگان را بررسی می‌کرد. پس از جمع‌آوری، داده­ها از طریق نرم افزارهای اکسل و SPSS (نسخه 13) تحلیل شد. برای طراحی سؤالها از طرح لیکرت استفاده شده است. هر سؤال دارای 5 گزینة «خیلی کم، کم، متوسط، زیاد و خیلی زیاد» می­باشد و به ترتیب با اختصاص اعداد 1 تا 5 به آنها، برای تعیین مهمترین عوامل تأثیرگذار بر تألیف توسط متخصصان و پژوهشگران کتابداری، از روش میانگین­گیری استفاده شده است.

 با توجه به ماهیت پژوهش حاضر، در این پژوهش از آمار توصیفی شامل فراوانی و درصد و همچنین آمار تحلیلی از جمله آزمون مجذور کای و ضریب همبستگی اسپیرمن، استفاده شده است.

برای تعیین روایی پرسشنامه، آن را بین 15 نفر از متخصصان حوزة کتابداری و اطلاع‌رسانی توزیع کرده و نظرات اصلاحی آنها در نسخه نهایی پرسشنامه اعمال شد. برای تعیین پایایی پرسشنامه، پس از جمع­آوری داده­ها، ضریب آلفای کرونباخ آنها از طریق نرم افزار آماری SPSS محاسبه شد و عدد 818/0 به دست آمد که گویای پایایی مطلوب است.

 

پرسشهای پژوهش

  1. گرایش حوزة موضوعی، زبان غالب برای تألیف، نوع ناشر برای انتشار آثار و انتخاب نوع نشریه‌ها کدام است؟
  2. از دیدگاه پاسخگویان کدام یک از عوامل مورد بررسی در پژوهش حاضر بیشترین تأثیر را در بر انگیختن افراد برای فعالیتهای علمی داشته است؟
  3. بجز عوامل مورد بررسی در پژوهش حاضر، عوامل مؤثر از دیدگاه پاسخگویان کدام است؟
  4. آیا بین عوامل مشوّق و متغیر تحصیلات، شغل و جنسیت رابطه­ای وجود دارد؟

یافته­های پژوهش

توصیف کلی

تجزیه و تحلیل داده­ها نشان داد 54 نفر پاسخگویان (4/52%) مرد و 49 نفر (6/47%) زن بودند که از این تعداد 36 نفر (9/34%) عضو هیئت علمی، 29 نفر (1/28%) کتابدار، 24 نفر (3/23%) دانشجو و 14 نفر (6/13%) دارای مشاغلی غیر از مشاغل ذکر شده از جمله کارشناس پژوهشی و مدیر سازمانهای غیردانشگاهی بودند.

نتایج بررسی داده­های گردآوری شده در باره تنوع نوع تألیف و ترجمه پاسخگویان، بیانگر آن بود که 9/54% پاسخگویان فقط دارای تألیف یا ترجمه در قالب مقاله و 9/3% تنها دارای تألیف یا ترجمه به صورت کتاب هستند. 2/41% پاسخگویان اعلام داشته‌اند دارای تألیف یا ترجمه به هر دو شکل کتاب و مقاله هستند (نمودار شماره 1).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار1. میزان نوع انتشارات پاسخگویان

 

از پاسخگویان پرسش شده بود در شرایط مطلوب و مساوی، کدام شکل کتاب و مقاله را برای تألیف یا ترجمه انتخاب می­کنند که نتایج بررسی پاسخ پاسخگویان نشان داد مقاله با 4/74% اعلام علاقه­مندی پاسخگویان، شکل غالب برای تألیف و ترجمه است. تنها 8/11% پاسخگویان گفته‌اند در شرایط مساوی و مطلوب فقط به امر تألیف یا ترجمه به صورت کتاب خواهند پرداخت و 8/7% نیز اعلام نموده­اند در چنین شرایطی به امر تألیف هر دو نوع (کتاب و مقاله) خواهند پرداخت. پاسخگویان دلیل انتخاب مقاله را به عنوان قالب ارجح، این‌گونه اعلام کرده اند:

ماهیت مقاله، روزآمدی بیشتر، صرف زمان کمتر، انتشار سریع­تر و آسان­تر، نیاز به پختگی و انرژی زیاد در انتشار کتاب، نیازمندی به امکانات مادی کمتر، بازده سریعتر، کسب تجربه در نگارش و آشنایی با روش پژوهش، پاسخگویی بهتر به نیاز خواننده به علت کم حجم بودن، انتشار راحت و سریع بخصوص از طریق اینترنت، امکان بررسی تخصصی­تر موضوع، نیاز به جسارت در تدوین کتاب و نگرانی از وضعیت انتشار کتاب.

در مقابل، پاسخگویان دلایل خود را برای انتشار آثار علمی در قالب کتاب، این‌گونه بیان می­دارند: جاودانگی کتاب، امکان ارائه مطالب به صورت گسترده و ارزش علمی بیشتر.

از پاسخگویان دربارة زبان مورد علاقه آنها برای تألیف پرسش شده بود که 6/44% علاقمندی خود را به زبان فارسی و 7/14% اعلام نموده­اند ترجیح می‌دهند تألیفات خود را به زبان انگلیسی ارائه دهند. 2/40% پاسخگویان نیز اعلام کرده­اند تمایل دارند به هر دو زبان انگلیسی و فارسی، بنویسند (نمودار شماره 2).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 2. زبان مورد علاقه پاسخگویان برای انتشار آثار خود

در ارتباط با تعیین نشریه مورد علاقه برای انتشار مقاله‌های خود، پاسخگویان از بین چهار نوع نشریه مورد بررسی (علمی پژوهشی و آی اس آی، علمی ـ ترویجی، مجله‌های دسترسی آزاد و دیگر نشریه‌ها)، 7/64% اعلام نمودند ترجیح می­دهند تألیفات خود را در نشریه‌های دارای درجه علمی ـ پژوهشی و آی اس آی منتشر نمایند و تنها 1% به نشریه‌های دارای درجه علمی ـ ترویجی اشاره کردند. 7/16% پاسخگویان هر دو نوع نشریه علمی ـ پژوهشی و علمی ـ ترویجی را برای انتشار مقاله‌‌های خود ترجیح داده­اند و از طرف دیگر تنها یک نفر از پاسخگویان حاضر شده مقاله‌های خود را در مجله‌های دسترسی آزاد چاپ کند. 7/13% پاسخگویان نیز هیچ کدام از نشریه‌ها را بر دیگری ترجیح نداده­ و اعلام نموده‌اند که حاضرند در هر کدام از نشریه‌‌هایی که امکان داشته باشد، نوشته­هایشان را چاپ کنند. در ارتباط با میزان علاقمندی پاسخگویان به انتشار مقاله‌ها و نوشته­های خود در نشریه­های غیر علمی (روزنامه­ها، مجله‌های عمومی)، نتایج نشان داد تنها 1% پاسخگویان به چنین امری علاقمندند (نمودار شماره 3).

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار3. درصد نوع نشریه‌های مورد علاقه پاسخگویان برای انتشار آثار خود

 

بررسی نتایج دربارة میزان علاقمندی پژوهشگران و نویسندگان در انتخاب حوزه‌های مختلف نظری، عملی، کاربردی ـ علمی، کاربردی ‌ـ نظری برای تألیف، بیانگر آن است که 4/30% پاسخگویان علاقه­ دارند در حوزه کاربردی‌ـ علمی تألیفات داشته باشند. 7/15% پاسخگویان تألیف در حوزه کاربردی ـ نظری را انتخاب کرده‌اند و 8/10% تمایل دارند در حوزة مباحث نظری کتابداری و اطلاع‌رسانی تألیف داشته باشند. همچنین، 5/24% پاسخگویان اعلام کرده­اند در هر حوزه­ای که ممکن باشد، تألیف خواهند داشت. 9/1% آنان حوزة علمی را حوزه ترجیحی برای تألیف اعلام کرده و 7/12% نیز حوزه­های کاربردی ـ علمی و کاربردی ـ نظری را انتخاب نموده­اند.

در حوزة ترجمه 5/26% پاسخگویان اعلام داشته­اند تمایل دارند در حوزة نظری علوم کتابداری ترجمه داشته باشند. حوزه­های کاربردی ـ عملی (6/19%)، کاربردی ـ نظری (7/15%) و عملی (2%) در رتبه­های بعدی تمایل پژوهشگران برای ترجمه قرار دارند. 6/21% پاسخگویان اعلام نموده­اند فرقی ندارد در چه حوزه­ای ترجمه داشته باشند. 2% نیز اعلام داشته­اند تمایلی به ترجمه ندارند و به این کار مبادرت نمی‌ورزند.

در ارتباط با انتخاب ناشر، 9/55% پاسخگویان، ناشران تخصصی کتابداری را برای انتشار کتاب مناسب دانسته‌اند. انتخاب بعدی، ناشر دانشگاهی است (6/25%) و 1% از پاسخگویان نیز علاقه­ دارند کتابهای خود را برای نشر به ناشران عمومی بسپارندو 7/16% پاسخگویان نیز به همکاری با هر دو نوع ناشر تخصصی و دانشگاهی تمایل نشان داده‌اند. پاسخگویان دلایل خود را برای انتخاب ناشر تخصصی کتابداری و اطلاع‌رسانی، چنین بیان می­دارند:

تخصصی بودن حوزة کاری ناشر و تمرکز بر یک موضوع، داشتن شهرت در بین خوانندگان حوزه کتابداری، فراهم­آوری دسترس­پذیری آسان و راحت برای خوانندگان، عضویت متخصصان قوی در هیئت بررسی­کننده کتابها، سهولت کار با ناشران تخصصی، آشنایی ناشر با مباحث مطرح شده و دقت نظر آنها در ارزیابی مطالب، کمک به شناساندن حرفه، باز کردن مباحث جدید، توزیع مناسب و پیگیری آسان.

 

تعیین عوامل مؤثر بر تألیف

برای تعیین عوامل مهم تأثیرگذار در انگیزه افراد برای انتشار آثار علمی، در قالب پرسشی از پاسخگویان خواسته شده بود مشخص کنند کدام­ یک از مؤلفه­های مورد بررسی از دیدگاه آنان بیشترین تأثیر را در تألیف دارد.

برای تعیین میزان اهمیت و تأثیر هر کدام از مؤلفه­ها، از پاسخگویان درخواست شده است میزان تأثیر هر کدام از این مؤلفه­ها را به وسیلة گزینه­های «خیلی کم»، «کم»، «متوسط»، «زیاد» و «خیلی زیاد» تعیین کنند. میانگین اهمیت و تأثیرگذاری هر کدام از عوامل مورد بررسی، در جدول 1 آمده است.

تحلیل داده­های گردآوری شده نشان داد، از دیدگاه پاسخگویان از میان 18 ویژگی مورد بررسی، 11 ویژگی دارای بالاترین تأثیر در تألیف و ترجمه بوده که در جدول شماره 1 آمده است. بررسی داده­ها حاکی از آن است که «اجبار به نوشتن مقاله برای تکالیف درسی» (97/1) کمترین تأثیر و «علاقه به پژوهش» (58/4) بیشترین تأثیر را در تألیف داشته‌اند (نمودار شماره4).

جدول 1. فراوانی و درصد فراوانی مؤلفه‌های مؤثر در انتشار آثار

مؤلفه ها

 

فراوانی

درصد فراوانی

فراوانی

درصد فراوانی

فراوانی

درصد فراوانی

فراوانی

درصد فراوانی

فراوانی

درصد فراوانی

میانگین اهمیت

خیلی کم

کم

متوسط

زیاد

خیلی‌زیاد

علاقه به پژوهش

1

1

0

0

4

4

30

7/29

66

3/65

58/4

کسب آگاهی و شناخت بیشتر در رشته

0

0

0

0

6

1/6

32

7/32

60

2/61

55/4

میل به انتقال اندیشه ها و نظرهای شخصی

0

0

3

3

12

9/11

42

6/41

44

6/43

26/4

کمک به شناساندن حرفه

1

1

6

9/5

20

6/19

37

3/36

38

3/37

03/4

احساس مسئولیت در قبال رشته

0

0

3

3

26

7/25

38

6/37

34

7/33

02/4

میل به گفتگو با مخاطبان

1

1

7

7

22

22

39

39

31

31

92/3

کسب امتیاز و ارتقای شغلی

5

5

7

9/6

25

8/24

32

7/31

32

7/31

78/3

کسب امتیاز برای شرکت در مقاطع تحصیلی بالاتر

12

1/12

7

1/7

25

3/25

26

3/26

29

3/29

54/3

کسب موقعیت اجتماعی

8

2/8

6

2/6

28

9/28

44

4/45

11

3/11

45/3

شرکت در همایشها

10

9/9

13

9/12

28

7/27

31

7/30

19

8/18

36/3

ادامة پژوهشهای دیگران

8

2/8

17

5/17

37

1/38

27

8/27

8

2/8

10/3

افزایش پایه حقوق

26

5/26

14

3/14

23

5/23

24

5/24

10

2/10

81/2

نشان دادن تمایز بین خود و دیگران

18

18

23

23

30

30

20

20

9

9

79/2

از دست ندادن موقعیتهای شغلی

34

7/33

19

8/18

19

8/18

24

8/23

5

5

48/2

حس برتری جویی

34

3/34

23

2/23

27

3/27

9

1/9

6

1/6

29/2

کسب درآمد

36

4/36

28

3/28

12

1/12

18

2/18

5

1/5

27/2

اجبار در فراغت از تحصیل به داشتن تألیف و چاپ در مجلة معتبر

38

4/40

27

7/28

18

1/19

4

3/4

6

4/6

11/2

اجبار به نوشتن مقاله برای تکالیف درسی

44

8/45

22

9/22

21

9/21

7

3/7

2

1/2

97/1

 

 
   

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نمودار 4. میزان تأثیر مؤلفه‌ها در انتشار آثار

 

علاوه بر مؤلفه­های مورد بررسی، پاسخگویان عوامل دیگری را ذکر کرده­اند که در میزان علاقه و انگیزه آنها در ایجاد آثار مؤثر بوده است. برخی از این عوامل عبارتند از:

اعتقاد به نشر آثار شخصی و اشتراک آن با سایر همکاران حرفه­ای، علاقه به ثبت تجربه، حضور استادان و متخصصان علاقمند به امر پژوهش در دانشگاه­ها.

برای بررسی وجود رابطة معنادار بین عوامل مورد بررسی و مؤلفه­های مقطع تحصیلی، جنسیت و شغل در میزان انگیزه افراد برای ایجاد آثار تألیفی و ترجمه­ای، از ضریب همبستگی اسپیرمن استفاده شد. همان طور که داده های جدول 2 نشان می‌دهد، بین مقاطع تحصیلی (دکتری، کارشناسی ارشد و کارشناسی) با مؤلفه­های افزایش پایه حقوق، احساس مسئولیت در قبال رشته و کسب امتیاز برای مقاطع بالاتر رابطه‌ای وجود دارد و در سایر موارد اختلاف معناداری بین پاسخگویان در مقاطع مختلف در مورد تعیین میزان اهمیت هر کدام از مؤلفه­ها وجود ندارد. برای اکثر پاسخگویان مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، افزایش پایه حقوق، احساس مسئولیت در قبال رشته و کسب امتیاز برای مقاطع بالاتر، از عوامل تأثیر گذار زیاد در تألیف یا ترجمه هستند.

بررسی رابطه معنادار میان شغل پاسخگویان با میزان اهمیت تأثیر­گذاری مؤلفه­ها در تألیف یا ترجمه، نشان داد بین مؤلفه­های مورد بررسی، مؤلفه­های افزایش پایه حقوق، احساس مسئولیت در قبال رشته، نشان دادن تمایز بین خود و دیگران، کمک به شناختن حرفه و اجبار در فارغ‌التحصیلی به داشتن تألیف و چاپ مقاله در مجلة معتبر با شغل، رابطه‌ای معنادار وجود دارد و شغل افراد در تألیف پاسخگویان تأثیر داشته است. در ارتباط با تعیین رابطه معنادار میان مؤلفه­های مورد بررسی و جنسیت پاسخگویان، مشخص شد بین جنسیت افراد و مؤلفه­ها هیچ رابطه معناداری وجود ندارد. بنابراین، اهمیت مؤلفه­های مورد بررسی برای هر دو جنس برابر است و تأثیر یکسانی را در ایجاد انگیزه یا بازدارندگی دارد.

 

 

 

جدول 2. میزان معناداری رابطة مؤلفه­ها با میزان تحصیلات، شغل و جنسیت

مؤلفه

میزان معناداری رابطه بین تحصیلات و مؤلفه‌ها

میزان معناداری رابطه بین

شغل و مؤلفه‌ها

میزان معناداری رابطه بین

جنسیت و مؤلفه‌ها

علاقه به پژوهش

772/

925/

663/

کسب امتیاز و ارتقای شغلی

557/

620/

093/

افزایش پایه حقوق

958/

009/

607/

میل به انتقال اندیشه‌ها و نظرهای شخصی

003/

069/

828/

میل به گفتگو با مخاطبان

090/

254/

809/

کسب آگاهی و شناخت بیشتر در رشته

354/

594/

1

احساس مسئولیت در قبال رشته

005/

002/

758/

نشان دادن تمایز بین خود و دیگران

767/

021/

325/

کمک به شناختن حرفه

084/

058/

499/

کسب درآمد

830/

566/

624/

حس برتری جویی

528/

791/

578/

شرکت در همایشها

543/

730/

668/

اجبار در نوشتن مقاله برای تکالیف درسی

960/

438/

601/

از دست ندادن موقعیتهای شغلی

786/

162/

571/

کسب موقعیت اجتماعی

706/

503/

503/

کسب امتیاز برای شرکت در مقاطع تحصیلی بالاتر

005/

086/

343/

اجبار در فراغت از تحصیل به داشتن تألیف و چاپ در مجله معتبر

834/

049/

291/

ادامه پژوهشهای دیگران

861/

817/

098/

 

نتیجه­گیری

یافته­های این پژوهش نشان داد از میان عوامل مورد بررسی مؤثر در تألیف و ترجمه، عوامل غیر مادی بیشترین تأثیر را دارد و مشوّقهای اصلی در ایجاد انگیزه در کتابداران برای تألیف یا ترجمه به شمار می­آید. عوامل مادی، جزء عواملی شناخته شده‌اند که کمترین تأثیر را داشته و بر عکس عوامل غیر مادی از جمله مسائل اجتماعی و حرفه­ای، بیشترین تأثیر را داشته است. از همه مهمتر، علاقه اشخاص، یکی از عوامل تعیین‌کننده در تألیف به شمار آمده است.

بر اساس این نتایج، انتظار می‌رود نهادها و سازمانهای متولی امر پژوهش و حوزه کتابداری، در راستای تشویق پژوهشگران و نویسندگان و تقویت عوامل مؤثر در خلق آثار، تلاش کنند. از طرف دیگر، عواملی هستند که از دیدگاه پاسخگویان کمترین تأثیر را در ایجاد انگیزه در آنها داشته است، ولی می­توان آنها را نیز از عوامل تأثیر گذار در ایجاد انگیزه در بعضی از نویسندگان به شمار آورد. به همین خاطر، انتظار می­رود متولیان امر در راستای بهبود فضای پژوهشی حوزة کتابداری و استفاده از این عوامل برای ایجاد انگیزه در افراد تلاش کنند.

مقاله‌های مجله‌ها، مهمترین روش رسمی تبادل اطلاعات در بیشتر رشته­هاست و این امر در رشتة کتابداری و اطلاع‌رسانی نیز صادق است ( راجستر، 1375، 153). بررسی نتایج در مورد تعیین اصلی­ترین قالب انتشار آثار علمی، نشانگر آن است که بیشترین تألیفات به زبان فارسی و در قالب مقاله است. در پژوهش حاضر نیز پاسخگویان اعلام کرده­اند در صورت برخورداری از شرایط مساوی، مقاله را بر کتاب ترجیح می­دهند. با توجه به کمبود عنوانهای مجله‌های کتابداری و اطلاع رسانی، لازم است علاوه بر اینکه بر تعداد مجله‌های تخصصی چاپی و الکترونیکی افزوده شود، موانع پیش روی تألیف کتاب نیز مرتفع گردد.

با توجه به کمبود نشریه‌های با درجة علمی ـ پژوهشی در حوزه کتابداری و اطلاع‌رسانی (یک نشریه)، رواج روزافزون نشریه‌های دسترسی آزاد در اینترنت و تشویق به نشر مقاله در این نوع نشریه‌ها، انتظار می‌­رفت نویسندگان به انتشار آثار خود در این نوع نشریه‌ها تمایل داشته باشند که نتایج پژوهش خلاف این را ثابت کرد. شاید از دلایل کم توجهی به این نوع نشریه‌ها، مسائل مالی، حق تألیف، قربانی شدن کیفیت مقاله‌های نشریه به خاطر مسائل مالی، آگاهی نداشتن از نشریه‌های الکترونیکی (جمالی مهموئی، وکیلی مفرد و اسدی، 1385) و علاقه زیاد به انتشار مقاله‌ها در مجله‌های دارای درجة علمی ـ پژوهشی باشد که باید دستگاه­های متولی امر پژوهش در راستای حمایت از نشریه‌های دسترسی آزاد و ایجاد امکانی برای شناسایی این نوع نشریه‌ها در بین جامعه پژوهشی کشور، قدم بردارند. با توجه به حضور کم رنگ حرفه کتابداری در جامعه، اخیراً بر اشاعة اطلاعات کتابداری در نشریه‌های محلی و روزنامه‌ها تأکید بسیار می‌­شود. بر خلاف چنین انتظاری، پاسخگویان اعلام داشته­اند علاقه­ای به این امر ندارند و شاید دلیل آن تأثیر فراوان نوشته­های منتشر شده در نشریه‌های دارای درجه­های علمی در شغل و تحصیل افراد باشد.

نویسندگان معمولاً برای انتشار آثار خود به ناشران خاصی توجه دارند که این امر ناشی از دو نگرش است. ناشران تخصصی با توجه به وظایف تخصصی که در قبال مجموعه نهادهای اطلاعاتی و مخاطبان و مراجعان و خوانندگان خود ایفا می­کنند و از طرف دیگر شناختی که نویسندگان کتابدار به لحاظ مسئولیتشان از ناشران به دست می‌آورند (آذرنگ، 1374)، باعث می­شوند نویسندگان کتابدار بیشتر تمایل داشته باشند با ناشران تخصصی همکاری کنند. نتایج پژوهش نیز تأیید کننده این امر است که کتابداران نویسنده تمایل دارند بیشتر با ناشران تخصصی حوزة کتابداری همکاری داشته باشند. تقویت و حمایت ناشران تخصصی موجود و تلاش در راستای افزایش تعداد این نوع ناشران، در جهت افزایش آثار علمی حوزه کتابداری مفید است.

 

پیشنهادهای پژوهش

پیشنهادهای زیر در راستای هدفهای پژوهش و تلاش برای تقویت پژوهش در کتابداری، ارائه می‌گردد:

  1. هدایت جریان فعالیتهای علمی کتابداران توسط انجمنهای علمی و مراکز دانشگاهی
  2. حمایت مادی و معنوی از نویسندگان توسط گروه­ها و انجمنهای کتابداری
  3. افزایش تعداد نشریه‌های تخصصی کتابداری
  4. حمایت مادی و معنوی از نویسندگان مطالب در نشریه‌های محلی و روزنامه­ها
  5. تشویق سالیانة پژوهشگران برتر در گروه­های مختلف از جمله هیئت علمی، کتابدار و دانشجو
  6. تقویت و تشویق ناشران تخصصی در راستای انتشار آثار بیشتر
  7. اصلاح قانون ارتقای علمی و شغلی با هدف تقویت پژوهش
  8.  تقویت فعالیتهای پژوهشی در دانشگاه­ها
  9. استخدام اعضای هیئت علمی علاقمند به امر پژوهش
  10. تشویق دانشجویان به امر پژوهش توسط اعضای گروه­های کتابداری
  11. تلاش در جهت اصلاح نگرش مسئولان به امر پژوهش
  12. تقویت دانش و مهارت نوشتن و تألیف از طریق برگزاری کارگاه­ها
  13. تلاش در برگزاری همایشهای علمی.


[1]. Rowley.

[2]. Slack.

ـ آبیلی، خدایار (1377). «بررسی دیدگاه­های اعضای هیئت علمی دانشگاه­های تهران و شهید بهشتی درباره علل عدم تمایل آنان به فعالیت­های پژوهشی و تحقیقاتی». مجله روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه تهران، سال 3، شماره 1-4 (بهار ـ زمستان)، 41-51.

ـ آزاد، اسدالله (1378). «تنگناهای پژوهش در علوم انسانی». نشریه دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی مشهد، شماره 45ـ 46 (پاییز و زمستان)، 39-60.

ـ آذرنگ، عبدالحسین (1374). «نشر و ناشران از دیدگاه کتابداران و اطلاع‌رسانان». فصلنامه کتاب، 74 (بهار)، 8-17.

ـ بیگدلی، زاهد (1383). «نگاهی دیگر به آموزش استفاده­کنندگان از کتابخانه: بررسی عوامل بازدارنده این نوع آموزش در ایران». در آموزش استفاده­کنندگان و توسعه سواد اطلاعاتی در کتابخانه­ها و مراکز اطلاع‌رسانی (مشهد 1 و 2 خرداد 1383). به کوشش رحمت الله فتاحی؛ با همکاری محمد حسین دیانی...[و دیگران]. مشهد: سازمان کتابخانه­ها، موزه­ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، ص 385-401.

ـ پاول، رونالد. ار. (1385). روش­های اساسی پژوهش برای کتابداران (ویرایش 2)، ترجمه نجلا حریری. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی.

ـ پروین، فرهاد (1377). «فعالیت­های پژوهشی در کتابخانه­های دانشگاهی: نظرها و پیشنهادها». کتابداری، دفتر 28-29، 103-106.

ـ جان لور، پیتر (1379). «دیدگاه یک نویسنده پیرامون برخی مسائل مهم مجلات کتابداری و اطلاع‌رسانی»، ترجمه رحمت الله فتاحی، در گزیده مقالات ایفلا 98 (آمستردام: 16-21 اوت 1998). زیر نظر عباس حری، به همت و ویراستاری تاج الملوک ارجمند. تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 169-177.

ـ جمالی مهموئی، حمید رضا؛ حسین وکیلی مفرد و سعید اسدی (1385). «مجله‌های علمی دسترسی آزاد و الگوهای مالی نشر آنها». فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، شماره دوم، جلد 9، 10-34.

ـ حری، عباس (1380). آیین نگارش علمی. تهران: دبیرخانه هیئت امنای کتابخانه‌های عمومی کشور.

ـ راجستر، ماکسیم. ک. (1375). «تبادل علمی از طریق مقالات مجلات»، ترجمه محمد حسین دیانی. در گزیده مقالات ایفلا 95 ( ترکیه: 20-26 اوت 1995). تهران: کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران، 153-163.

ـ سهرابی، زهره (1372). بررسی مشکلات موجود در انجام پژوهش از نظر اعضای هیئت علمی دانشکده­های دانشگاه علوم پزشکی ایران. پایان­نامه کارشناسی ارشد مدیریت بهداشت، دانشکده پرستاری و مامایی، دانشگاه علوم پزشکی ایران.

ـ شمسائی گلسفیدی، ابراهیم (1373). بررسی عوامل بازدارنده و تنگناهای مربوط به فعالیت­های علمی ـ پژوهشی اعضای هیئت علمی دانشکده­های کشاورزی کشور. پایان‌نامه کارشناسی ارشد کشاورزی. دانشکده کشاورزی، دانشگاه تربیت مدرس.

ـ گزارش کنفرانس نشر و نویسندگی برای کتابداران ( 2536=1356). اخبار ماهانه انجمن کتابداران ایران، شماره 3، 15 خرداد، 13-14.

ـ ملایی مقدم، گلنار (1379). «عوامل مؤثر در نشر مقاله مستخرج از پایان­نامه دوره تحصیلات تکمیلی». فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، جلد سوم، شماره 3، 1-16.

ـ نصراللهی، نورالله (1380). «عوامل بازدارنده و مشوق پژوهش کتابداران عضو هیئت علمی». فصلنامه کتابداری و اطلاع‌رسانی، جلد 4، شماره 4 (زمستان)، 53-68.

- Rowley, Jennifer and Slack, Frances (2000). “Writing for publication: the first steps”. Management Research News, Vol. 23, No. 5/6, pp. 20-27.

معیار توانمندی یک نرم‌افزار کتابخانه‌ای جهت پوشش دادن ...