تحلیل محتوای چکیدۀ رساله‌های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی از سال ۱۳۷۶- ۱۳۹۳

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار و عضو هیئت علمی گروه آموزشی علم اطلاعات و دانش‌شناسی دانشگاه قم. قم، ایران

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه قم

3 دانشجوی کارشناسی ارشد علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه قم

چکیده

هدف: هدف پژوهش حاضر تحلیل محتوای رساله‌های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی است.
روش‌شناسی: روش پژوهش تحلیل محتوا و ابزار گردآوری اطلاعات سیاهه وارسی است.  برای تحلیل موضوعی از رده‌بندی جیتا (JITA) استفاده شد. جامعۀ پژوهش شامل 125 رساله در دانشگاه‌های دولتی تهران، فردوسی مشهد، شهیدچمران اهواز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران است.
یافته‌ها: بیشترین رساله متعلق به سال 1391(20%) و کمترین آن سال 1381(8%) است. 2/55% آنها توسط مردان و 08/44% توسط زنان نگاشته شده است.روش پیمایشی با 8/60 %، پرکاربردترین شیوه پژوهشی بود. همچنین4/94 % چکیده‌ها غیرساختاریافته و 6/5% ساختاریافته گزارش شد. بیشترین گرایش موضوعی در حوزه فناوری اطلاعات (2/39%)، کارکردهای مدیریتی (2/31%) و سپس مباحث نظری و عمومی اطلاعات (6/29%) گزارش شد. مقولۀ فرعی «کتابخانه‌ها به‌عنوان مکان فیزیکی» (6/11%) بیشتر مورد اقبال پژوهشگران واقع شده است. همچنین، دکترعلی شکویی و دکترعباس حرّی پرکارترین استادان راهنما و مشاور شناخته شدند.
نتیجه‌گیری: نتایج پژوهش بر سیر صعودی تولید رساله در حوزه فناوری اطلاعات دلالت دارد که می‌تواند متاثراز عواملی همچون پذیرش و همگامی با فناوری و در نهایت بهبود زیرساخت‌ها باشد.
اصالت و ارزش: تاکنون در زمینۀ تحلیل محتوای رساله‌های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی ایران پژوهشی صورت نگرفته است.

کلیدواژه‌ها


مقدمه

یکی از ابزارهای مهم و کلان اطلاعاتی که همه‌ساله دانشجویان و استادان، وقت و انرژی زیادی را صرف تحویل آن به جامعه علمی می­کنند «پایان­نامه» است. چنانکه «اکرامی» (۱۳۷۱) اظهار می­دارد، پایان‌نامه­ها از سه جهت اهمیت دارند:         1. به‌‌عنوان منابع اطلاعاتی مورد نیاز پژوهشگر 2. ارائه نتایج علمی‌ـ پژوهشی            3. جلوگیری از دوباره‌کاری­. دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری موظف به تدوین پایان­نامه هستند. این در حقیقت نخستین تلاش جدی و بابرنامه دانشجو در طول دورۀ خاصی از تحصیل است. چون فعالیت پژوهشی دانشجو زیر نظر استاد راهنماست، احتمال لغزش­ها کاهش می­یاید و در نتیجه پایان­نامه از اعتبار و وجهۀ علمی برخوردار می‌شود. تعداد زیادی از پژوهش‌های انتشاریافته در مجله‌های علمی، برگرفته از پایان­نامه‌های دانشجویی است. اصل در پایان­نامه­ها این است که سخنی نو عرضه شود و علی­القاعده اجازۀ کارهای تکراری داده نمی­شود، مگر اینکه مسئله­ای قدیمی از دیدگاه­های متفاوت بررسی شود. با توجه به نظارت­هایی که در نگارش پایان­نامه اعمال می­شود، ماهیت مسئله مورد پژوهش، پیشینۀ پژوهش، روش تحقیق، یافته­های پژوهش و مأخذ پایان­نامه، منبع آموزنده و جهت­دهنده برای پژوهش‌های آتی است (حرّی، 1372).

حرفۀ کتابداری و اطلاع­رسانی، همانند بسیاری از حوزه­های دانش بشری، در تعامل مستقیم و غیرمستقیم با جامعه است. به‌همین دلیل، از تحولات گوناگون عصر خود تأثیر می‌پذیرد و بر آنها تأثیر می­گذارد. در دو دهۀ اخیر که دامنه و سرعت تغییرات و تحولات ناشی از فناوری­های نوین افزایش یافته است، کتابداران نیز در پاسخ به این تحولات در مسئولیت­ها و کارکردهای خود بازنگری کرده‌اند. البته این امر رویدادی منطقی و طبیعی برای تداوم تعامل با جامعه و راهکاری برای پویایی و بقا به­شمار می­آید.  نظر به راه‌اندازی مقطع دکتری در این رشته، تبیین چارچوب­های مهمّ نظری و کاربردی برای توسعۀ دانش بیش از پیش اهمیت یافته است. بدیهی است، فعالیت­های دانشجویان مقطع دکتری باید به­گونه­ایی باشد که بتوانند از نظر علمی، به‌ویژه از بُعد نظری و فلسفی، دستاوردهای نوینی را ارائه کنند (فتاحی، 1382). هم‌اکنون، با گذشت چندین سال، ضرورت دارد رساله­های ارائه‌شده در این حوزه به‌منظور مدیریت هدفمندِ محتوای پایان­نامه­ها و جلوگیری از انجام کارهای پژوهشیِ تکراری، بررسی و تحلیل شوند. اگرچه همواره نقدها و یادداشت­های کوتاهی در این‌باره در صفحات مجازی و سخنرانی­های همایش­ها ارائه شده، این سوأل ممکن است پیش آید که آیا تاکنون پژوهش دقیق و جامعی در قالب تحلیل محتوای رساله­های دکتری از آغاز شکل­گیری این رشته در دانشگاه­های دولتی و آزاد ارائه شده است؟

«فتاحی» (1393) سعی کرد مباحث نظریِ عمده­ای چون چگونگیِ شکل‌گیریِ حوزۀ کتابداری و اطلاع‌رسانی از آغاز تاکنون و سیر تحولیِ تعداد دانش­آموختگان در مقاطع مختلف را در قالب انتشار یک عنوان کتاب ارائه کند، اما ارائه تصویری دقیق از وضعیت پژوهش‌های این حوزه، پژوهش‌های مستقلی را می‌طلبد. از طریق تحلیل محتوا می­توان لایه‌های پنهان و زیرینِ پدیده‌های مرتبط با موضوعِ پژوهش را به‌دست آورد و به هدف‌هایی که پژوهش در راستای آنها انجام می‌شود، نزدیک شد (بوردن[1]، 1991).  بدیهی است، با آگاهی از چگونگیِِ نگارش رساله­ها، می­توان کیفیت ایجاد تغییرات در محتوای متون خاصّ این حوزه را ارتقا داد و بر روی اهدافی چون چگونگیِ زیستِ موضوعی، روش تحقیق، تعداد دانش‌‌آموختگان زن و مرد به تفکیک گروه­های آموزشی، متمرکز شد.

بدین‌ترتیب، هدفِ اصلیِ پژوهش حاضر، تحلیل محتوای چکیدهرساله­های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی ایران بین سال‌های ۱۳۷6 - ۱۳۹۳ در سه دانشگاه دولتی تهران، فردوسی مشهد، شهیدچمران اهواز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران است. در راستای این هدف، پرسش‌های زیر در نظر گرفته شد:

  1. توزیع فراوانیِ رساله‌های دکتری در طی سال‌های مختلف به تفکیک دانشگاه‌ها چگونه بوده است؟
  2. توزیع فراوانی رساله‌های دکتری بر حسب جنسیت در طول سال‌های مورد بررسی به تفکیک دانشگاه‌ها چگونه بوده است؟
  3. توزیع فراوانی رساله‌های دفاع شده در زمینۀ «مباحث نظری و عمومی» در دانشگاه‌های مختلف چگونه بوده است؟
  4. توزیع فراوانی رساله‌های دفاع شده در زمینۀ «مباحث کارکردهای مدیریتی» در دانشگاه‌های مختلف چگونه بوده است؟
  5. توزیع فراوانی رساله‌های دفاع‌شده در زمینۀ «مباحث فناوری اطلاعات» در دانشگاه‌های مختلف چگونه بوده است؟
  6. روش‌های تحقیقِ به­کار گرفته شده در رساله‌های مورد بررسی، چه روش‌هایی بوده است؟ 
  7. نوع چکیده‌های به‌کار گرفته شده در رساله‌های مورد بررسی در دانشگاه‌های مختلف، چگونه بوده است؟
  8. استادان پرکار در هدایت و مشاورۀ رساله‌های دکتری در طول سال‌های مختلف چه کسانی بوده‌اند؟

در زمینۀ تحلیل محتوای پایان­نامه­های کتابداری تحقیق­های متعددی صورت گرفته است. از آن جمله می‌‌‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

«شرفی و نورمحمدی» (1391) در پژوهشی به‌منظور تعیین فرایند زیست موضوعات پایان­نامه­های کتابداری و اطلاع­رسانی موجود در پایگاه پروکوئست طی سال­های 2006-2010،  اظهار داشتند که بیشترین کار تحقیقی در موضوعات کتابداری با میانگین 37/28% و بازیابی اطلاعات با میانگین 23/42% بوده است و به موضوع موتورهای جستجو اصلاً توجهی نشده است. همچنین بیشترین تعداد پایان‌نامه در سال 2010 (75 عنوان) و کم­ترین آن در سال 2006 (12 عنوان) ذکر شد.

«شرفی، نورمحمدی و علیپورحافظی» (1391) با هدف کمک به دانشجویان فعلی و آتی در انتخاب و جلوگیری از انجام پژوهش­های تکراری، مدلی پیشنهادی را ارائه کردند. مدل آنها شامل 6 ردۀ اصلی (کتابداری، کتابخانه­ها و مراکز اطلاع‌رسانی، مدیریت اطلاعات، ذخیره و بازیابی اطلاعات، فهرست­نویسی و رده‌بندی، و روش­های کمّی و کیفی اندازه­گیری اطلاعات) و 70 رده فرعی بود. پژوهشگران برای تعیین موضوع­های فرعی، از سرعنوان­های موضوعیِ فارسی و کنگره، اصطلاحنامه­های فرهنگی یونسکو و اصفا و نما و طرح‌های رده­بندی­ دیویی و کنگره استفاده کردند. این مدل باوجود تلاش­های پژوهشگران، جامع و مانع است. از جمله اشکالات این مدل می­توان به تفکیک نادرست مقوله­های اصلی و فرعی اشاره کرد. به‌عنوان مثال، حوزۀ کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع­رسانی، خدمات فنی و مدیریت هر کدام ابتدا به­عنوان مقولۀ فرعی مطرح شده­اند و در ردۀ پایین­تر به‌عنوان مقولۀ اصلی با چندین زیرمقوله معرفی شده است. همچنین موضوع کتابداری صرفاً به آموزش و برنامۀ درسی و دو موضوع دیگر محدود شده و به بحث­های نظریِ مطرح‌شده­ در نتیجه‌گیری مقاله، به‌درستی پرداخته نشده است و در این دسته‌بندی حضور ندارند. ذکر روش­های پژوهش از جمله «تحلیل استنادی و تحلیل محتوا» به­عنوان مقوله­های فرعی، بسیار نادرست است.

 «کشمیری و همکاران» (1390) نیز محتوای پایان‌نامه­های مقطع کارشناسی‌ارشد کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات و تهران شمال را در سال­های 80-86  تحلیل کردند. نتایج پژوهش آنان نشان داد از لحاظ روش‌شناسی پژوهش، بیشتر پایان­نامه­ها از روش پیمایشی استفاده کرده­اند و ابزار گردآوری اطلاعات در بیشتر آنها پرسش‌نامه بوده است. همچنین گرایش موضوعیِ غالب در چکیدۀ پایان­نامه­های مورد بررسی، مربوط به «فناوری اطلاعات» و «ارتباط اطلاعاتی» و ضعیف­ترین گرایش مربوط به «مدیریت» است.

«سیدین و باب الحوائجی» (1388) در تحلیل محتوای 524 پایان­نامه­ تحصیلات تکمیلی رشته­ کتابداری و اطلاع رسانی موجود در دانشگاه­های آزاد اسلامی کشور دریافتند از روش پیمایشی بیشتر از سایر روش­ها استفاده شده است و پراستفاده‌ترین ابزار گردآوری اطلاعات در پایان‌نامه­ها، پرسش‌نامه و پرکاربردترین روش آماری، آمار توصیفی و  نرم‌افزار SPSS بوده است. مقوله «کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی» بیش از سایر مقوله‌ها و مقوله «حفاظت و نگهداری» از همه کمتر به­کار گرفته شده است.

یافته­های پژوهش «پاکدامن» (1388)، سهم کاربرد روش­ پیمایشی در پایان‌نامه­های کارشناسی‌ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال (1384-1371) را 6/66% از بین 11 مورد گزارش می­دهد. وی همچنین اظهار می­دارد که استفاده از چهار روش میدانی، تاریخی، تجربی و کتاب‌سنجی با هم 5/2% است. نتایج وی حاکی از آن است که چگونگیِ رشد و افول روند کاربرد روش­ها در مقاطع زمانی مختلف، متفاوت بوده است.

«آذرانفر» (1385) در تحلیل محتوای 240 پایان­نامۀ موجود در پژوهشگاه اطلاعات و مدارک علمی کشور نشان داد که بیشترین و کمترین فراوانیِ موضوعی مربوط به کتابخانه و مراکز منابع و رسانه است. همچنین زیرگروهِ کتابخانه­های دانشگاهی بیش از سایر کتابخانه­ها بررسی شده‌است. روش پیمایشی نیز بیش از سایر روش­ها استفاده شده است.

 بررسی سیر گرایش موضوعی پایان­نامه­های کارشناسی‌ارشد دانشگاه­های دولتی شهر تهران در بازۀ زمانی 1385-1389 توسط «حسین­پناه» (1386) نیز بیشترین گرایش را «خدمات و استفاده» (43/21%) و کمترین گرایش را موضوع «سازماندهی» (4%) نشان داد. همچنین یافته‌ها نشان داد دانشگاه تهران بیشترین سهم را در تولید پایان­نامه داشته و در سال 1380 نیز بیشترین تعداد پایان­نامه (30 عنوان) نوشته شده است.

«علومی» (1379) در تحلیل پایان­نامه­های کارشناسی‌ارشد علوم کتابداری و اطلاع­رسانی در بازۀ زمانی 1365-1373 نشان داد انتخاب موضوع غالباً بر اساس نیاز و مسائل و مشکلات حوزه کتابداری نبوده، بلکه بر مبنای گرایش­های ارائه شده در گروه­ها و سلیقه­ای بوده است.

«حری» (1378) برای تحلیل محتوای پایان­نامه­ها و مقالات کتابداری، از آغاز 1347 تا سال 1377، از رده‌بندی لیزا و نیز لحاظ‌کردن عنوان‌های درس‌های مصوب رشتۀ کتابداری استفاده کرد. وی براساس تحلیل عنوان‌ها و کلیدواژه­ها، 13مقولۀ اصلی و یک مقولۀ متفرقه را برگزید. نتایج «حری» نشان داد موضوعات پایان‌نامه‌ها بیشتر به سمت موضوع «کتابخانه­ها» گرایش داشته و پس از آن موضوعاتی چون اطلاع­رسانی، استفاده و خدمات، فناوری، چاپ‌ونشر، آموزش‌وتحقیق، مبانی کتابداری، مجموعه­سازی، مدیریت و نسخه‌شناسی، بیشترین میزان فراوانی را به خود اختصاص داده‌اند. نکتۀ قابل توجه، رشد پژوهش­های فناوری از صفر درصد در سال­های آغازین به 31% بود.

در بین پژوهش­های خارجی نیز «کاولک» (2013)[2] در پژوهشی، گرایش­های تحقیقاتیِ انتشارات علوم کتابداری و اطلاع­رسانی اسپانیا بین سال­های200 تا2010 را بررسی و پس از مقایسۀ­ انواع تقسیم‌بندی­های موضوعی، رده­بندی جیتا[3] را مناسب‌ترین گزینه برای تحلیل محتوا انتخاب کرد. وی اظهار داشت که این نوع رده­بندی موضوعی همخوانی بیشتری با گرایش­های تحقیقاتی حوزه کتابداری در دهۀ اخیر دارد. نتایج وی نشان داد بیشترین گرایش موضوعی به­ترتیب به حوزه فناوری­های اطلاعاتی (47%)، کارکردهای مدیریتی (32%) و سپس مباحث نظری و عمومی اطلاعات (18%) تعلق دارد. در بین مؤلفه­های فرعی نیز مجموعه­سازی منابع اطلاعاتی، پشتیبانی­ها و کانال­ها (24%) و سپس عملکردها و خدمات اطلاعاتی؛ صنعت حرفه و آموزش و پرورش؛ کاربرد اطلاعات و جامعه­شناسی اطلاعات هریک به­طور مساوی (13%) در صدر توجه محققان بوده است.

نتایج تحلیل محتوای رساله­های دکترای علوم کتابداری و اطلاع­رسانی توسط «رانا»[4] (2011) در دانشگاه پنجاب هند (1957-2009)  نشان داد گرایش موضوعی غالب آنها عبارت است از نیازسنجی کاربران، کتابخانه‌های عمومی و دانشگاهی، ذخیره و بازیابی، رضایتمندی کارکنان و کتاب­سنجی و موضوع کتابخانه‌‌‌های دیجیتال به‌تازگی مورد توجه آنان قرار گرفته است.

«لین و لیو»[5] (2011) در پژوهشی برای تعیین گرایش­های تحقیقاتی تایوان با توجه به تحلیل عنوان‌ها و کلیدواژه‌های هر تحقیق، آن­ها را در قالب نه دسته معرفی کرد: کتابخانه و کتابداری، مدیریت کتابخانه، خدمات فنی، خدمات کاربران، نظریه و بنیان علوم کتابداری و اطلاع رسانی، علوم کتابداری و اطلاع­رسانی و فناوری،  کتاب­ها، آرشیو و سایر تحقیقات میان‌‌‌رشته­ای.

طبقه­بندی موضوعیِ دیگری در یک مجله اسپانیایی به­نام"Anuario ThinkEPI" در سال 2011 با دسته‌بندی‌های: آموزش، حرفه، کتابخانه­ها، منابع اطلاعاتی و بازاریابی، شبکه­های اجتماعی و وب 2.0، نمایه‌سازی و بازیابی اطلاعات، انتشارات علمی، فناوری­ها و نظام­های کتابخانه ارائه شد. این طبقه­بندی با وجود آنکه یکی از جدیدترین طبقه­بندی­های عصر حاضر به­شمار می­رود، خیلی کلی به­نظر می­رسد (نقل در کاولک، 2013).

«عبدولایه»[6] (2002) نیز در بررسی گرایش­های عمدۀ پایان­نامه­های ارشد این حوزه طی سال­های 1996-2000  دریافت که موضوعات فناوری اطلاعات، نیازهای اطلاعاتی و مدیریت کتابخانه در رتبه­های نخست تحقیقات قرار دارند و موضوعاتی از قبیل فهرست‌نویسی و رده­بندی، نمایه­سازی و چکیده­نویسی و دکومانتاسیون جزءِ ضعیف­ترین گرایش­های محققان بوده است.

سام[7] (2008) در تحلیل محتوای مجله‌های کتابداری غنا دریافت که بررسی «کتابخانه­های دانشگاهی» موضوع اصلی پژوهشگران در فاصلۀ زمانی 200-2006 بوده است.

«کانو» (1999)[8] مدل موضوعی خویش را در قالب 11 مؤلفه: تخصص­گرایی در علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، تاریخچه کتابخانه، انتشارت (تاریخچه کتاب)، تحصیل علوم کتابداری و اطلاع­رسانی، روش‌شناسی، تجزیه‌وتحلیل علوم کتابداری و اطلاع­رسانی، فعالیت­های خدمات علوم کتابداری و اطلاع‌رسانی، ذخیره و بازیابی اطلاعات، جستجوی اطلاعات، ارتباط‌های علمی و حرفه­ای و سایر حوزه‌‌های علوم کتابداری و اطلاع­رسانی ارائه داد.

به­طورکلی، درخصوص تحلیل محتوای آثار تحقیقاتیِ حوزۀ علم اطلاعات و دانش‌شناسی تحقیقات متعددی صورت گرفته است که از آن جمله می‌توان به  لیو و مک کینی[9] (2015)، چو[10] (2015)، تیومالا، جارولین و واکری[11]، (2014)، کوفوگیناکیس و کروملی[12] (2004)، یوزون[13] (2002)، ، کومار[14] ، (1995)،  سلک و بزرگی (1389)، باب الحوائجی و یزدیان راد (1389)، شادمان­فر و سپهر (1388) و... اشاره کرد.

با نگاهی به پیشینه­های داخلی و خارجی ارائه‌شده می­توان دریافت نتایج حاکی از این است که در حوزۀ علوم کتابداری و اطلاع­رسانی، سیرِ موضوعیِ تحقیقات از روند منطقی پیروی نکرده است و نوعی پراکندگی موضوعی را در بیشتر موارد شاهد هستیم. غالب گرایش موضوعی در ایران ابتدا مقولۀ کتابخانه و خدمات بوده و سپس به­صورت تدریجی به سمت موضوعات ذخیره و بازیابی اطلاعات در قالب فناوری‌‌‌های نوین جدید سوق یافته­اند. بیشتر محققان، کتابخانه­های دانشگاهی را به‌عنوان جامعۀ هدف خویش انتخاب کرده­اند. شیوۀ پیمایشی نیز به‌عنوان پرکاربردترین شیوه پژوهشی ذکر شده است.

 

روش­تحقیق

پژوهش حاضر از نوع تحقیقات کاربردی است که با استفاده از روش تحلیل محتوا صورت گرفته است. تحلیل محتوا یک روش‌ تحقیق به­طور اعم در بیشتر رشته­ها و به­طور اخص در حوزه علوم کتابداری و اطلاع­رسانی است. این روش منظم، عینی و کمّی برای آشکارسازی مفاد اسناد و مدارک با استفاده از روش‌های آماری قابل اجراست (وینر و دومینیک[15]، 2005). معمولاً از شش واحد ثبت برای تحلیل محتوا استفاده می‌کنند. یکی از شکل‌های مهمّ واحد ثبت در تحلیل محتوا موضوع است که در پژوهش حاضر، مضمون چکیده‌های رساله­های دکترای علم اطلاعات و دانش­شناسی به­همراه مقوله­های فرعی به­عنوان واحد ثبت در نظر گرفته شد. برای تعیین گرایش­های موضوعیِ پایان‌نامه‌ها بر اساس مطالعۀ مبانی نظری و پیشینه‌های تحقیق، دسته‌بندی‌های مختلفی از جمله دسته‌بندی لیزا (صدیق‌بهزادی، ۱۳۷۸)، حرّی (1377)، شرفی، نورمحمدی، علیپورحافظی(1393) ارائه شد. با توجه به اینکه هر کدام از آنها ناظر به اهداف خاصی بوده و بر روی تعداد خاصی از منابع انجام شده و برخی از مباحث جاری و جدید که محققان آنها را در پایان‌نامه‌های خود به بحث گذاشته بودند در این دسته‌بندی‌ها جای نمی‌گرفتند،همچنین به اشکالات برخی از آنها نیز در بخش پیشینه­ها اشاره شد، لذا به ناچار محققان مجبور شدند از رده­بندی با عنوان جیتا استفاده کنند، زیرا همخوانی بیشتری با عناوین و موضوعات این حوزه داشت. این مدل از ادغام طرح­های رده­بندی «مایک کین»[16] (دانشگاه آبریستویث در شهر ولز[17]، 1998) و «دیگوبرت سورگل»[18](دانشگاه مریلند[19] که هم اکنون منقضی شده است) به­وجود آمد. جیتا علامت اختصاری برای اسامی کوچک چهار نویسنده آن یعنی جوز، ایما، توماس و آنتونلاست که در سال 2002 طراحی شد.[20] باوجود گذشت 15 سال از ارائه این طرح تا زمان انجام تحقیق حاضر، هنوز در بسیاری از پژوهش­های تحیل محتوا از آن استفاده می­شود و به 15 زبان زنده دنیا نیز ترجمه شده است. [21] با این اوصاف، بنا به شناخت پژوهشگران از موضوعات علم اطلاعات و دانش­شناسی در این تحقیق نیز ترجیح داده شد از آن بهره برده شود. بدین­ترتیب، کلیه آثار در سه دستۀ کلی دسته‌بندی شدند:

1)       مباحث نظری و عمومی

2)       کارکردهای مدیریتی (مسائل اجتماعی، اقتصادی و قانونی، مشتری مداری و هدایت فکری)

3)       فناوری اطلاعات.

 هر کدام از این سه موضوع کلی دارای شاخه‌های فرعی و فرعی‌تر بودند که در جدول‌های دسته‌بندی موضوعی قابل مشاهده است (جدول‌های 3 ،4 و 5). ابزار گردآوری اطلاعات، سیاهۀ وارسی محقق‌ساخته است. برای تجزیه‌وتحلیل اطلاعات نیز از آمار توصیفی استفاده شد. جامعۀ آماری پژوهش شامل 49 رساله مقطع دکترای علم اطلاعات و دانش­شناسی در دانشگاه­های دولتی و 76 مورد در دانشگاه آزاد اسلامی است. شایان ذکر است، تاکنون رساله‌های دکتری این رشته در سه دانشگاه دولتی تهران، فردوسی مشهد و شهیدچمران اهواز و دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات تهران دفاع شده‌اند. دانشگاه‌های دیگر در ساله‌های اولیۀ تأسیس این رشته هستند، اما هنوز به مرحله دفاع از رساله نرسیده‌اند.

 

یافته­های پژوهش

پرسش اول: توزیع فراوانی پایان­نامه­ها طی سال­های مختلف دفاع، به تفکیک دانشگا­ه­ها چگونه است؟

جدول 1. توزیع فراوانی پایان­نامه­ها  به تفکیک سال/دانشگاه

جمع نهایی

شهید چمران

فردوسی مشهد

تهران

علوم و تحقیقات

       دانشگاه

سال

درصد

فراوانی

فراوانی

فراوانی

فراوانی

فراوانی

۳/۲

4

_

_

_

4

1376

۸

10

_

_

_

10

1377

۴

5

_

_

_

5

1378

۲/۴

3

_

_

_

3

1379

۱/۶

2

_

_

_

2

1380

۸/

1

_

_

_

1

1381

۲/۴

3

_

_

_

3

1382

۴

5

_

_

_

5

383

۱/۶

2

_

_

_

2

1384

۴

5

0

4

0

1

1385

۸

10

0

1

5

4

1386

۸

10

0

0

0

10

1387

۴

5

1

3

0

1

1388

۷/۲

9

3

2

3

1

1389

۹/۶

12

2

3

0

7

1390

۲۰

25

8

5

1

11

1391

9/6

12

2

1

4

5

1392

۱/۶

2

0

0

1

1

1393

۱۰۰

125

16

19

14

76

جمع

 

چنانکه داده‌های جدول ۱ نشان می‌دهد، دفاع اولین پایان‌نامه‌های دکتری علم اطلاعات و دانش‌شناسی از سال ۱۳۷۶ در دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات و در سال ۱۳۸۵ اولین رساله‌های دکتری دانشگاه‌های دولتی در دانشگاه فردوسی مشهد آغاز شد. اولین رساله دکتری در دانشگاه شهید چمران اهواز در سال ۱۳۸۸ دفاع شد. بیشترین تعداد رساله دفاع شده در سال 1391 (25 مورد) و کمترین آن هم در سال 1381 (1 مورد) بوده است. در مجموع، می­توان گفت توزیع رساله­ها در سال­های اخیر روند صعودی داشته است.

پرسش دوم: توزیع فراوانی رساله­های نوشته شده به تفکیک جنسیت برحسب دانشگاه­ها چگونه است؟

جدول 2. توزیع فراوانی رساله­های نوشته شده به تفکیک جنسیت

دانشگاه

 

جنسیت

تهران

فردوسی

شهیدچمران

علوم و تحقیقات

جمع

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

مرد

7

50%

13

42/68

11

75/68

38

50%

69

2/55

زن

7

50%

6

57/31

5

25/31

38

50%

56

8/44

جمع

14

100

19

100

16

100

76

100

125

100

چنانکه داده‌های جدول 2 نشان می‌دهد، در دانشگاه­های تهران و علوم و تحقیقات، میزان دانش‌آموختگی بین زنان و مردان به نسبت مساوی (50%) است، ولی در دانشگاه فردوسی مشهد و شهید چمران اهواز، سهم دانش‌آموختگان مرد از زن بیشتر بوده است. در مجموع، طی سال­های 1376-1393 بیشترین تعداد دانش‌آموختگان مقطع دکتری این رشته را مردان با 2/55% در مقابل 8/44% زنان تشکیل می‌دهند.

پرسش سوم: توزیع فراوانی پایان‌نامه‌ها در زمینه مباحث نظری و عمومی چگونه است؟

جدول 3. توزیع فراوانی پایان نامه­ها در مباحث نظری و عمومی[22]*

رده­بندی اصلی

رده بندی فرعی

رده بندی فرعی­تر

فراوانی

درصد

مباحث نظری و عمومی

جنبه­های نظری

0%

تاریخچه و سیر تحول کتابخانه و کتابداری، نظریه­های اطلاعاتی و تئوری کتابخانه، رابطه علوم کتابداری و اطلاع­رسانی با رشته های دیگر

0

0

کاربرد اطلاعات و جامعه­شناسی اطلاعات

6/29%

 

جامعه اطلاعاتی، استفاده و تاثیر اطلاعات، اطلاعات در جامعه، سیاست اطلاعات

0

0

کتاب‌سنجی، علم­سنجی و وب­سنجی

14

2/11

اقتصاد اطلاعات

2

6/1

انتشار و توزیع اطلاعات

4

2/3

نیازهای اطلاعاتی و تحلیل نیازمندی­های اطلاعاتی

15

12

رابط­های کاربری

2

6/1

جمع

37

6/29

 

چنانکه داده‌های جدول 3 نشان می‌دهد، ۳۷ پایا‌ن‌نامه (۸/۱۸%) در سطح عمومی رده­بندی جیتا، یعنی مباحث نظری و عمومی رشته، تدوین شده است. از این تعداد، بیشترین میزان (12%) به مباحث «نیازهای اطلاعاتی و تحلیل نیاز‌مندی‌های اطلاعاتی» کاربران اختصاص دارد و پس از آن حوزه «کتاب‌سنجی، علم سنجی و وب‌سنجی» با ۱۴ عنوان (۲/۱۱%) در رتبه دوم قرار دارد. این دو حوزه، حوزه‌هایی هستند که بیشترین تعداد پایان‌نامه‌ها را به خود اختصاص داده‌اند.

پرسش چهارم: توزیع فراوانی پایان‌نامه‌ها در زمینۀ مباحث کارکردهای مدیریتی چگونه است؟

جدول 4. توزیع فراوانی پایان نامه­ها در مباحث کارکردهای مدیریتی

رده‌بندی اصلی

رده بندی فرعی

رده بندی فرعی‌ تر

فراوانی

درصد

 

کارکردهای مدیریتی (مسائل اجتماعی، اقتصادی و قانونی، مشتری مداری و هدایت فکری و عملی)

مدیریت دانش

4%

بازاریابی، امور مالی، روابط عمومی، مدیریت شخصی، منابع مالی، دولت محلی، مهندسی مجدد

0

0

اشتراک دانش

5

4

صنعت ، حرفه و آموزش و پرورش

4 %

صنعت اطلاعات، صنعت نرم افزار، کامپیوتر و مخابرات، سازمان­ها، شرح حال­ها، تحصیل

0

0

کارکنان

2

6/1

جنبه­های برنامه های درسی

1

8/0

آموزش مجازی

2

6/1

کاربران، سواد و خواندن

4 %

استفاده از مطالعات

0

0

مطالعات کاربر

1

8/0

دسته­بندی های کاربران: کودکان، جوانان و سایر اقشار

2

6/1

سواد اطلاعاتی

1

8/0

خواندن و قصه گویی

1

8/0

کتابخانه­ به­عنوان مکان فیزیکی

 

6/17%

کتابخانه های جهانی، کتابخانه های ملی، کتابخانه های آموزشگاهی، کتابخانه های تخصصی، آرشیو،

0

0

کتابخانه­های عمومی

1

8/0

کتابخانه­های دانشگاهی

9

2/7

کتابخانه­های تخصصی

1

8/0

کتابخانه­های وابسته به مراکز بهداشت و درمان

4

2/3

کتابخانه­های مساجد

1

8/0

کتابخانه­های روستایی

1

8/0

کتابخانه­های کودکان و نوجوانان

1

8/0

کتابخانه­های دیجیتال

3

4/2

موزه­ها

1

8/0

انتشار و مسائل حقوقی

6/1 %

رسانه­های جمعی، چاپ و نشر الکترونیکی، مالکیت معنوی

0

0

فروش کتاب

1

8/0

سانسور

1

8/0

جمع

39

2/31

چنانکه داده‌های جدول ۴ نشان می‌دهد، تعداد ۳۹ عنوان (۴/۳۰%) در سطح میانی رده­بندی جیتا یعنی حوزه «کارکردهای مدیریتی» (مسائل اجتماعی، اقتصادی و قانونی، مشتری مداری و هدایت فکری و عملی) دفاع شده است. در این میان، بیشترین پژوهش­ها در حوزۀ فرعی «کتابخانه به­عنوان مکان فیزیکی» (8/16%) انجام گرفته است. «کتابخانه‌های دانشگاهی» با ۹ عنوان، «اشتراک دانش» با ۵ عنوان، «کتابخانه‌های وابسته به مراکز بهداشت و درمان» با ۴ عنوان و «کتابخانه‌های دیجیتالی» با ۳ عنوان موضوعات پرکاربرد در مباحث این حوزه به­شمار می‌روند. بقیۀ مباحث یا تعداد بسیار اندکی را به خود اختصاص داده‌اند و یا هیچ پایان‌نامه‌ای در آن حوزه نوشته نشده است.

پرسش پنجم: توزیع فراوانی پایان‌نامه­ها در زمینۀ مباحث فناوری اطلاعات چگونه است؟

جدول 5. توزیع فراوانی پایان نامه­ها در مباحث فناوری اطلاعات

رده اصلی

رده­های فرعی

رده‌های فرعی تر

فراوانی

درصد

دستورالعمل­های اجرایی، عملگرایی، فنون و فناوری­های جدید

مجموعه سازی منابع اطلاعاتی،

پشتیبانی ها و کانال ها   2/11 %

منابع خاکستری، ریزنگاشت ها، منابع غیر چاچی، مواد سمعی و بصری، رسانه‌‌‌‌های الکترونیکی، پایگاه داده­ها، میزبان آنلاین، اپک، پورتال، مخازن دانش

0

0

نشریات ادواری

3

4/2

مواد آرشیوی

1

8/0

نسخ خطی

2

6/1

کتاب­های کودکان و نوجوانان

1

8/0

سی دی رام

1

8/0

منابع الکترونیکی

2

6/1

صفحات وب

4

2/3

خدمات اطلاعاتی، عملکردها و فنون اطلاعاتی( ذخیره و بازیابی)

2/11 %

ابرداده، ساختار داده، فیلتر کردن، نمایه­سازی و چکیده­نویسی، فهرست­نویسی منابع چاپی و غیرچاپی، فهرست‌نویسی، استانداردها و پروتکل­ها، رده­بندی

0

0

کنترل کتاب‌شناختی

3

4/2

زبان­های نمایه­سازی

1

8/0

پروتکل­ها و فرمت­های انتقال اطلاعات

1

8/0

طراحی سیستم­ها و خدمات اطلاعاتی

2

6/1

قواعد فهرست­نویسی

1

8/0

برگه‌ آرایی

1

8/0

سرعنوان­های موضوعی

2

6/1

کاتالوگ­ها

1

8/0

اصطلاحنامه­ها

1

8/0

رده­بندی دانش

1

8/0

خدمات فنی در کتابخانه ها، آرشیو ها و موزه­ها 8/4٪

بایگانی رکوردها، دیجیتالی کردن، حفاظت از منابع دیجیتالی، گردش مواد، تحویل سند

0

0

فراهم­آوری

3

4/2

مدیریت نشریات ادواری

1

8/0

حفاظت از منابع کاغذی

1

8/0

امانت بین کتابخانه­ای

1

8/0

فنآوری اطلاعات

6/9 %

شبکه کامپیوتری، کامپیوترها، اسکنرها، دوربین­های دیجیتال، دستگاه کپی، امنیت شبکه، نرم افزارها، پردازش زبان خودکار، مدیریت پایگاه داده ها، شی­ء ­گراها،

0

0

ارتباطات راه دور

7

6/5

اینترنت

1

8/0

نرم‌ افزارهای کتابخانه­ای

1

8/0

ذخیره و بازیابی متن به صورت خودکار

2

6/1

موتورهای جستجو

1

8/0

ساختمان و تجهیزات کتابخانه %0

ساختمان کتابخانه­ها  و موزه­ها، وسایل و تجهیزات کتابخانه­ها، معماری کتابخانه، وسایل و تجهیزات ایمنی کتابخانه

 

0

 

 

0

جمع

۴۶

2/39

 

چنانکه داده‌های جدول5 نشان می‌دهد، تعداد ۴۶ عنوان (۲/۳۹%) از پایان‌نامه‌ها در سطح خاصّ رده‌بندی جیتا، یعنی حوزه «فناوری اطلاعات» نوشته شده است. این مورد در حالی است که «فناوری اطلاعات» در مقایسه با دو حوزه دیگر بیشترین تعداد پایان‌نامه‌ها را به خود اختصاص داده است. در این بین، مباحث مربوط به فنّاوری‌های «ارتباطات از راه دور» با ۷ عنوان در رتبه اول، «صفحات وب» با ۴ عنوان در رتبه دوم و فناوری‌های مربوط به «مجموعه‌سازی و پشتیبانی از کانال‌های اطلاع‌رسانی نشریات ادواری» و «کنترل کتاب‌شناختی‌« و «فراهم آوری منابع» با ۳ عنوان در رتبه‌های بعدی قرار گرفتند.

نتایج به‌دست‌آمده از تحلیل گرایش­های موضوعی به تفکیک هر یک از دانشگاه­ها در جدول 6 نیز ارائه شد:

جدول6. فراوانی و درصد رده‌های اصلی موضوعات پایان‌نامه‌ها به تفکیک دانشگاه‌ها

          دانشگاه

 

رده‌بندی اصلی

آزاد

چمران

مشهد

تهران

جمع

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

مباحث نظری و عمومی

15

7/19%

8

0/50%

6

6/31%

8

1/57%

37

6/29%

کارکردهای مدیریتی

30

5/39%

1

3/6%

6

6/31%

2

3/14%

39

2/31%

فناوری اطلاعات

31

8/40%

7

8/43%

7

8/36%

4

6/28%

49

2/39%

جمع

76

100%

16

0100%

19

100%

14

100%

125

100%

 

چنانکه در جدول 6 مشاهده می‌شود، در دانشگاه آزاد بیشتر پایان‌نامه‌ها در موضوعات «کارکردهای مدیریتی» و « فناوری اطلاعات» است. این درحالی است که در  دانشگاه چمران بیشتر به دو موضوع «مباحث نظری» و «فناوری اطلاعات» پرداخته شده است. در دانشگاه مشهد، تقریبا همه موضوعات به یک میزان بررسی شده است، اما در دانشگاه تهران موضوعات مرتبط با «مباحث نظری و عمومی» از اقبال بیشتری برخوردار بوده است.

پرسش ششم: روش­های پژوهشی به­کار گرفته شده در رساله­های علم اطلاعات و دانش­شناسی طی سال‌های مورد بررسی چگونه بوده است؟

جدول7.دسته­بندی انواع روش­های پژوهشی

      روش پژوهش

 

 

دانشگاه

پیمایشی

تجربی

تحلیل محتوا

تحلیل استنادی

کتاب­سنجی

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

تهران

4

57/28

0

0%

1

14/7

5

71/35

0

0%

فردوسی

8

10/42

0

0%

3

78/15

0

0%

0

0%

شهیدچمران

7

75/43

1

25/6

3

75/18

2

5/12

1

25/6

علوم و تحقیقات

57

75

2

63/2

4

26/5

2

63/2

1

31/1

جمع

76

8/60

3

4/2

11

8/8

9

2/7

2

6/1

بر اساس یافته­های جدول 7، در مجموع، حدود 8/60% رساله­ها از شیوه پیمایشی (پیمایشی توصیفی، پیمایشی تحلیلی، پیمایشی و ارزشیابی) بهره برده­اند. علاوه بر روش‌های خاص، بعضی مواقع محققان به استفاده از روش‌های ترکیبی نیز تمایل دارند. داده‌های آماری مربوط در جدول8 نشان داده شده است.

جدول 8. روش ترکیبی روش ترکیبی به‌‌کار رفته در در رساله­های علم اطلاعات و دانش­شناسی

رهیافت

مسئله/سؤال‌های

پژوهش

گردآوری داده­ها

تحلیل داده­ها/ رویه­ها

تفسیر داده­ها

کمی

تبیینی/ تأییدی

ابزارها، مشاهدات، اسناد،

نمرات، سؤال های بسته،

فرضیه های ازپیش تعیین شده

آماره های توصیفی

آماره های استنباطی

تعمیم، پیش بینی مبتنی بر تفسیر و تأیید نظریه

کیفی

اکتشافی

مصاحبه‌ها، اسناد،

مشاهدات، داده‌های

تصویری  متنی،

سؤال‌های باز و عمیق

توصیف، شناسایی تم­ها و مقولات و رابطه بین آنها به طور عمودی و افقی

تخصیص وبسترمندسازی، تفسیرهای عام / تفسیرهای شخصی

ترکیبی

تبیینی/اکتشافی

روش‌های کمّی و کیفی

گردآوری داده‌ها

رویّه‌های کمی و کیفی تحلیل داده‌ها

تعمیم و تخصیص؛ تببین و تفهم

روش ترکیبی به‌‌ کار رفته در در رساله­های علم اطلاعات و دانش­شناسی

دانشگاه

فراوانی

درصد

تهران

4

57/28

فردوسی

8

10/42

شهیدچمران

2

5/12

علوم و تحقیقات

10

15/13

جمع

24

2/19

           

 

گاهی محققان به انجام هر دو نوع تحقیق کمّی و کیفی علاقمندند و از رویکردهای نظری متفاوت، طرح‌های متنوعِ ترکیبی و همچنین روش­های گوناگونِ گردآوری و تحلیل داده­ها استفاده می­کنند که در روش­شناسی جدید به «روش ترکیبی»[23] موسوم است. برخی از محققان برجسته روش‌های تحقیقِ ترکیبی نظیر مورگان (1998)، تشکری و تدلی (1998)، گرین و همکاران (1989)، کرسول و همکاران (2003)،  نیز بر این باورند که ترکیب روش­های کمّی و کیفی را می­توان در چهار مرحله از تحقیق ـ شامل طرح مسئله یا سؤال‌های تحقیق، گردآوری داده­ها یا روش­ها، تحلیل داده­ها یا رویّه­ها و تفسیر نتایج  ـ با یکدیگر ترکیب نمود. جزئیات این ترکیب در جدول 5 به‌طور خلاصه ارائه شده است (محمدپور، صادقی و رضایی، 1389). به‌همین‌منظور، برای تعیین روش­شناسی تحقیقات حاضر، نتایج در دو جدول جداگانه (7 و 8) ارائه شد. استفاده از روش ترکیبی به میزان 2/19% جزءِ پرکاربردترین روش­های تحقیقی بود که از مهم‌ترین آنها می­توان به ترکیب مطالعۀ موردی با روش پیمایشی، اسنادی با پیمایشی، مطالعه موردی با تحلیل محتوا، روش اکتشافی با طراحی سیستم اشاره کرد.

پرسش هفتم: نوع چکیده­‌های به­کارگرفته شده در رساله­های علم اطلاعات و دانش­شناسی در طی سال‌های مورد بررسی چگونه بوده است؟

جدول 9. توزیع فراوانی چکیده­­ها به تفکیک ساختاریافته یا غیرساختاریافته

       دانشگاه

 

 

نوع چکیده

تهران

فردوسی

شهیدچمران

علوم و تحقیقات

جمع

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

فراوانی

درصد

ساختار یافته

1

42/7

6

57/31

0

0%

0

0%

7

6/5

غیرساختاریافته

13

85/92

13

42/68

16

100

76

100

118

4/94

جمع

14

100

19

100

16

100

76

100

125

100

 

چنانکه داده‌های جدول 9 نشان می‌دهد، از مجموع 125 چکیده، 4/94% به صورت غیرساختاریافته و 6/5% به ­صورت ساختاریافته نوشته شده است که این تفاوت در ساختار چکیده‌نویسی، در نوع خود قابل توجه است. البته،شایان ذکر است، تمام اجزای چکیده (شامل: هدف، روش­شناسی، یافته­ها و نتایج و در برخی موارد اصالت پژوهش) در چکیدۀ غیرساختاریافته ارائه شده بود.

پرسش هشتم: استادان پرکار در راهنمایی و مشاورۀ رساله‌های دوره دکتری در طی سال‌های مورد بررسی چه کسانی بوده‌اند؟

جدول 10. توزیع فراوانیِ استادان راهنما و مشاور

جمع

استاد مشاور

استاد راهنما

نام و نام خانوادگی

ردیف

۳۴

۱۶

18

علی شکویی

1

34

20

14

عباس حری

2

۲۶

۱۶

10

فهیمه باب ‌‌الحوائجی

3

۲۴

۱۴

10

نجلا حریری

4

۲۳

۱۴

9

یحیی دوستدار

4

۱۲

۳

9

رحمت اله فتاحی

5

۱۲

۸

4

محمدحسین دیانی

۶

۱۱

۸

3

زهرا اباذری

۷

۷

۳

4

محمدرضا داورپناه

۸

۶

۰

6

غلامرضا فدایی عراقی

۹

۶

۲

4

فریده عصاره

۱۰

5

1

4

عبدالحسین فرج پهلو

11

5

1

4

مرتضی کوکبی

12

4

0

4

زاهد بیگدلی

13

4

3

1

مهری پریرخ

14

 

چنانکه داده‌های جدول 10 نشان می‌دهد، پرکارترین استادان راهنما و مشاور در رساله­های دکترای علم اطلاعات و دانش­شناسی، به­ترتیب «علی شکویی» با راهنمایی 18 رساله، «عباس حری» با ۱۴ رساله، «فهیمه باب‌الحوائجی» و «نجلا حریری» هر دو با راهنمایی ۱۰ رساله بوده‌اند و بیشترین سهم را در راهنمایی رساله‌ها برعهده داشته‌اند. «یحیی دوستدار» و «رحمت‌الله فتاحی» در رتبه‌های بعدی هستند. «دیانی»، «اباذری» و «داورپناه» هر چند تعداد پایان‌نامه‌های راهنمایی‌شده توسط آنها از «فدایی عراقی» کمتر است، اما به لطف تعداد مشاوره‌های بیشتر، بالاتر از «فدایی عراقی» قرار گرفتند. در بخش مشاوره نیز «حرّی» (20 مورد) و «باب‌الحوائجی» (16 مورد) بیشترین سهم را به خود اختصاص داده­اند.

 

بحث و نتیجه­گیری

یافته­های پژوهش نشان داد از مجموع 125 رساله، بیشترین تعداد متعلق به سال 1391(20%) و کمترین آن مربوط به سال 1381 (8%) است. تا زمان انجام پژوهش حاضر 2/55% رساله­ها را مردان و 08/44% را زنان  نوشته‌اند. پرکاربردترین شیوۀ پژوهشی، «روش پیمایشی» با 8/60 % بود. «شیوه ترکیبی» نیز با 2/19%  جزءِ روش‌های پرکاربرد تحقیقی بود. همچنین، بیشترین گرایش موضوعی به‌ترتیب در حوزۀ «فنون و فناوری‌های اطلاعاتی» (2/39%)، «کارکردهای مدیریتی» (2/31%) و سپس «مباحث نظری و عمومی اطلاعات» (6/29%) گزارش شد. در بین زیرمجموعه­های موضوعی نیز مقولۀ «مدیریت انواع کتابخانه­ها» (6/11%) بیشتر مورد اقبال پژوهشگران واقع شده است. از نظر ساختار چکیده­نویسی، 4/94 % به­صورت غیرساختاریافته و 6/5% هم به­صورت ساختاریافته نوشته شده­اند. همچنین «علی شکویی» و «عباس حرّی» پرکارترین استادان راهنما و مشاور شناخته شدند.

دربارۀ توزیع فراوانی رساله، بیشترین تولید آن در سال­های اخیر گزارش شده است که می­تواند حاکی از رشدِ نسبی و ارتقای گروه­های آموزشیِ مختلف در حوزۀ کتابداری باشد. همچنین، شاهد رشد روند گرایش مردان به تحصیل در مقطع دکترای این حوزه هستیم که البته این موضوع می­تواند به نحوی برگرفته از سیاست‌‌های خاص وزرات علوم، تحقیقات و فناوری در جهت توزیع نیروی انسانی باشد.

 یافته­های به‌دست آمده از تحلیل محتوا، گرایش­های غالب و خلأ­های موضوعیِ هر یک از حوزه­های اطلاعاتی را آشکار ساخت و نشان داد که در دانشگاه‌های مختلف، توزیعِ فراوانی ردۀ اصلیِ موضوعات پایان‌نامه‌ها با هم متفاوت است. در مجموع، یافته­های حاصل از تحلیل موضوعی با یافته­های پژوهش حرّی (1378)، آذرانفر (1385)، حسین‌پناه (1386)، شرفی و نورمحمدی(1391) نیز مغایرت دارد زیرا حوزۀ موضوعی پایان‌نامه‌های کتابداری بیشتر به سمت موضوع «کتابخانه­ها» گرایش داشته است. نگاهی به تاریخ نشر این دو پژوهش حاکی از آن است که بین ۷ یا ۸ سال با زمان این پژوهش فاصله دارد و طی سال‌های اخیر، تحولات عمده‌ای در این حوزه‌ها به‌وجود آمده است می­توان بیان داشت که  پایان‌نامه­های ارشد کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات و تهران شمال طی سال‌های 80-86  در مقطع ارشد و دکترای  این حوزه در سال­های اخیر هردو به سمت مباحث فناوری اطلاعات پیش رفته­اند؛ اگر چه در مباحث مدیریتی، جامعۀ آماری وی اقبال چندانی به آن نداشته‌اند. همچنین با پژوهش «سیدین و باب الحوائجی» (1388) به‌سبب اقبال پژوهشگران از مقولۀ «کتابخانه‌ها و مراکز اطلاع‌رسانی» نیز همخوانی دارد. در بین پژوهش­های خارجی نیز با پژوهش «رانا» (2011)، سام (2008)،  یوزون (2004)، عبدولایه(2002) و کوفوگیناکیس و کروملی(2002) به سبب مشابهت در پرکاربردترین مقوله­های فرعی و فرعی­تر توسط پژوهشگران همانند «فناوری اطلاعات»، «کتابخانه­ها»، «مراکز اطلاع­رسانی» و «نیازسنجی کاربران» نیز همخوانی دارد. اما با پژوهش­های تیومالا، جارولین و واکری (2014)، توزیع فراوانی گرایش­های موضوعی با پژوهش حاضر  کاملا متفاوت است. در واقع، پراکندگی موضوعی و تفاوت در علایق پژوهشی پژوهشگران مختلفِ داخلی و خارجی به­خوبی در این تحلیل آشکار می­شود که به‌نوعی از شرایط پذیرش یا عدم پذیرش فناوری و شرایط جغرافیایی حاکم بر آن حوزه نشأت می­گیرد.

در واقع، خلأ­های موضوعیِ فراوانی در مقوله­های اصلی و فرعیِ رساله­های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی گزارش شد. به‌عنوان مثال، در مباحث «تاریخچه و سیر تحول کتابخانه و کتابداری»، «نظریه‌های اطلاعاتی و تئوری کتابخانه»، «رابطه علوم کتابداری و اطلاع رسانی با رشته­های دیگر»، «ابرداده»، «ساختار داده»، «فیلترکردن محتوا»، «نمایه‌سازی و چکیده‌نویسی»، «فهرست‌نویسی منابع چاپی و غیر چاپی»، «فهرست‌نویسی»، «استانداردها و پروتکل­ها»، «رده‌بندی»، «بایگانی رکوردها»، «دیجیتالی‌کردن»، «حفاظت از منابع دیجیتالی»، «گردش مواد»، «تحویل سند»، «کتابخانه­ها و موزه­ها»، «وسایل و تجهیزات کتابخانه­ها»، «معماری کتابخانه»، «وسایل و تجهیزات ایمنی کتابخانه» اصلا موضوع رساله­ها نبوده­اند. شاید بتوان گفت فناوری تأثیر چشمگیری در تبدیل خدمات ایستا به خدمات پویا داشته و پژوهشگران به نوزایی موضوعی تمایل نشان داده­اند. نتایج نشان می­دهد روند شکل‌گیریِ موضوعیِ رساله­های دکتری در ایران نیز متأثر از  فناوری اطلاعات است و تحقیقات در راستای ارائه راهکارهایی برای بهبود زیرساخت­های نظری و عمومی، مدیریتی و عملکرد فنون و فناوری­های اطلاعاتی گام برداشته­اند.

همچنین، استفاده از روش پیمایشی جزءِ پرکاربردترین روش­های مورداستفاده در پژوهش­های مذکور گزارش شد که با پژوهش حاضر همخوانی دارد. البته، استفاده از روش ترکیبی در سطح دوم نیز می­تواند حاکی از نوآوری و گرایش به سمت تحقیقات میان‌رشته­ای باشد و اینکه پژوهشگران برای رسیدن به نتایج مطلوب، ناگزیر از ترکیب‌‌کردن انواع خاصی از روش­های پژوهش با هم هستند.

بررسی چکیده‌های رساله‌های مورد بررسی نشان داد گرایش به سمت چکیده­نویسیِ غیرساختاریافته در نوع خود شایستۀ توجه است. ممکن است گرایشِ حداکثری چکیده­نویسی به‌صورت غیرساختاریافته به‌سبب توجه به راهبرد خاصّ یک حوزۀ علمی، صلاحدید قوانین و آیین­نامه­های دانشگاهی باشد. البته این نکته حایز اهمیت است که در بررسی­های صورت‌گرفته، ساختار تمامِ چکیده­ها دارای اجزای اصلی هدف، روش پژوهش، یافته و نتایج و در برخی موارد ذکر اصالت تحقیق بود و سطح مطلوبی داشت. پرکارترین استادان راهنما به ترتیب «شکویی»، «حرّی» و «فتاحی» بودند. پرکارترین استادان مشاور نیز «حرّی»، «باب‌الحوائجی»، «دیّانی» و «اباذری» در حوزۀ علم اطلاعات و دانش­شناسی شناخته شدند. «حرّی» در هر دو زمینۀ راهنمایی و مشاوره رساله­های دکترای علم اطلاعات و دانش‌شناسی نقش پررنگ و بسزایی داشته است.

بدون­شک در روند گرایش تحقیقاتی و  حتی ترسیم نقشۀ موضوعی استادان راهنما و مشاور و کسب این یافته­ها تأثیر داشته است. چنانکه در نتایح ارائه شد، در دانشگاه‌آزاد اسلامی بیشتر پایان‌نامه‌ها در موضوعات «کارکردهای مدیریتی» و «فناوری اطلاعات» نوشته شده است. این در حالی است که در  دانشگاه شهیدچمران اهواز بیشتر به دو موضوع «مباحث نظری» و «فناوری اطلاعات» پرداخته شده است. در دانشگاه فردوسی مشهد، تقریباً همه موضوعات به یک میزان بررسی شده است اما در دانشگاه تهران موضوعات مرتبط با مباحث نظری از اقبال بیشتری برخوردار بوده است. با این اوصاف، برای تحقق اطلاعات شاخص و تحلیل جامع­تر و کشف خلأ­ها، انعکاس بازخورد درک و برداشت فعالان این حوزه از یافته­های تحقیق حاضر، الزامی­ است.

 

پیشنهادها

1)  با توجه به آمارهای ارائه‌شده، به‌ویژه در زمینۀ تحلیل موضوعی، پیشنهاد می­شود هریک از گروه‌های آموزشی در حوزۀ علم اطلاعات و دانش­شناسی علاوه بر تشخیص موارد پرکاربرد، خلأهای موضوعی را نیز شناسایی کنند و در جهت رفع آنها بکوشند. پیشنهاد می­شود دانشجویانی که در آستانۀ انتخاب موضوع برای پایان‌نامه هستند، به موضوعات نظری و عمومی «تاریخچه و سیر تحول کتابخانه و کتابداری»، «نظریه­های اطلاعاتی و تئوری کتابخانه»، «رابطه علوم کتابداری و اطلاع رسانی با رشته‌های دیگر»، «جامعه اطلاعاتی»، «استفاده و تاثیر اطلاعات»، «اطلاعات در جامعه»، «سیاست اطلاعات»، «بایگانی رکوردها»، «دیجیتالی‌کردن»، «حفاظت از منابع دیجیتالی»، «گردش مواد»، «تحویل سند» و همچنین موضوع «ساختمان تجهیزات» با توجه به دیجیتالی‌شدن ساختارهای کتابخانه توجه کنند و از موضعگیری و سبک و سیاق تکراریِ روند گروه­های آموزشی بپرهیزند.

استفاده از نگارش چکیده به شیوۀ ساختاریافته می­تواند در سرعت بازیابی و ارائه تصویری روشن‌تر از هدف، روش­شناسی، یافته­ها، نتایج  و حتی اصالت تحقیق موثر باشد. بنابراین، به گروه‌های آموزشی پیشنهاد می­شود در جهت تعیین سیاست­گذاری­های چکیده­نویسی اهتمام داشته باشند.

 



[1]. Burden

[2]. Kawalec

[3]. JITA Classification

[4]. Rana

[5]. Lin and Lio

[6]. Abdoulaye

[7].Sam

[8]. Cano

[10]. Chu

[11]. Tuomaala, Järvelin and Vakkari

[12]. Koufogiannakis and Crumley

[13]. Uzun

[14]. Kumar

[15]. Werner and Dominik

[16]. Mike Keen

[17]. Wales, Aberystwyth University

[18]. Dagobert Soergel

[19]. Maryland

[20]. JITA Classification System of Library and Information Science (JITA is an acronym of the authors' first names:ose Manuel Barrueco Cruz, mma Subirats Coll, homas Krichel andntonella De Robbio.   

[22]. به سبب محدودیت در حجم مقاله و خودداری از جدول‌های طولانی، رده‌بندی­های فرعی­تر دارای فراوانی صفر، به‌صورت یکجا در سلول مختصّ به ردۀ فرعی خویش گنجانده شدند (این پانویس برای پرسش چهارم و پنجم نیز صدق می­کند).

[23]. Mixed methods research

ـ آذرانفر، جوانه (1385). تحلیل محتوای پایان­نامه­های تحصیلات تکمیلی رشته علوم کتابداری و اطلاع­­رسانی  موجود در پایگاه مرکز اطلاعات و مدارک علمی  ایران در سال­های 1373-1382، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد تهران شمال.

 ـ باب الحوائجی، فهیمه و مهرزاد یزدیان‌راد (1389). «تحلیل محتوای مقالات مجلات تخصصی کتابداری و اطلاع رسانی در باره  ترویج کتابخوانی و کتابخانه های کودکان از سال 1378 تا 1387»،  تحقیقات اطلاع رسانی و کتابخانه های عمومی، ۱۶ (۴)، ۳۱-۵۳.

ـ باردن، لورنس (1374). تحلیل محتوا، ترجمۀ ملیحه آشتیانی و محمد یمنی دوزی سرخابی، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی. 

ـ پاکدامن، نشانه (1388). «روندبهکارگیریروشهایپژوهشدرپایاننامههایکارشناسیارشدکتابداریواطلاعرسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال (1384-1371)»، دانش­شناسی(علوم کتابداری و اطلاع­رسانی و  فناوری اطلاعات). 2 (4). 1-14.

ـ حرّی، عباس (1372). مروری بر اطلاعات و اطلاع­رسانی، تهران: دبیرخانه هیأت امنای کتابخانه­های عمومی کشور. 

 ـ ـــــــــــ (۱۳۷۸). بررسی گرایش موضوعی آثار علمی و پژوهشی رشته کتابداری و اطلاع‌رسانی ایران از آغاز تا پایان سال ۱۳۷۷، در فهرست‌های رایانه‌ای: توسعه و کاربرد: مجموعه مقالات همایش کاربرد و توسعه فهرست‌های رایانه‌ای در کتابخانه‌های ایران، به کوشش رحمت‌الله فتاحی، تهران: کتابدار، ۲۹- ۴۸.

ـ حسین‌پناه، علی (۱۳۸۶). بررسی گرایش موضوعی و روش  پژوهش پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد کتابداری و اطلاع‌رسانی دانشگاه‌های دولتی شهر تهران از سال ۱۳۸۵- ۱۳۸۹، پایان‌نامه کارشناسی ارشد کتابداری، دانشگاه تهران .

  ـ دیّانی، محمد حسین (1379). «برنامه آموزشی کتابداری و اطلاع­رسانی: پیشنهادهایی برای تحول»،کتابداری و اطلاع­رسانی3 (1):1-20.

ـ رایف، دانیل؛ استفن لیسی و فردریک فیکو جی (۱۳۸۸). تحلیل پیام‌های رسانه‌ای (کاربرد تحلیل محتوای کمّی در تحقیق)، ترجمه مهدخت بروجردی علوی، تهران: سروش (انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران).

ـ سپهر، فرشته و سمانه شادمان­فر (1388). «تحلیلمحتوایمقالاتهمایشهایانجمنکتابداریواطلاعرسانیایران ازسال 1379تاپایانسال 1385»، دانش­شناسی (علوم کتابداری و اطلاع­رسانی و  فناوری اطلاعات). 2، (4). 25-38.

ـ سلک، محسن و اشرف‌السادات بزرگی (1389). «تحلیل محتوای مقالات منتشر شده در دو نشریه "فصلنامه کتابداری و اطلاع رسانی" و "فصلنامه کتاب" در سال‌های 1385 و1386»، دانش­شناسی (علوم کتابداری و اطلاع­رسانی و  فناوری اطلاعات)، ۳ (10)، ۲۵-۴۰.

ـ سیدین، سید مهرداد و فهیمه باب‌الحوائجی (۱۳۸۸). «تحلیل محتوای پایان‌نامه‌های کارشناسی ‌ارشد کتابداری و اطلاع رسانی دانشگاه آزاد اسلامی واحدهای تهران شمال ، علوم و تحقیقات تهران ، علوم و تحقیقات اهواز و همدان در سال های 1372 1386»، تحقیقات اطلاعرسانی وکتابخانه‌‌های عمومی، ۱۵ (۱)، ۹۵- ۱۲۷.

ـ شرفی، علی؛ حمزه‌علی نورمحمدی و مهدی علیپور حافظی (1393). «مدل موضوعی برای پایان­نامه­های کتابداری و اطلاع­رسانی»، مطالعات ملیکتابداری و سازماندهی اطلاعات. 25، 4. 22-32.

ـ شرفی، علی و  حمزه‌علی نورمحمدی (1391). «تعیین فرایند زیست موضوعات پایان­نامه­های کتابداری و اطلاع­رسانی موجود در پایگاه پروکوئست(Pro-Quest) از سال 2006-2010»، مطالعات کتابداری و علم اطلاعات، دانشگاه شهید چمران اهواز، 10، 41-60.

ـ علومی، طاهره (13۷۹). «ارزیابی پایان­نامه­های کارشناسی‌ارشد رشتۀ کتابداری و اطلاع­رسانی در دانشگاه­های تربیت مدرس، تهران و علوم پزشکی ایران (1365-1373)»، مجله روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، دوره جدید، ۵ (۲)، ۴۳- ۶۳. 

 ـ فتاحی، رحمت‌الله؛ رضا رجبعلی بگلو و سمیه آخشیک (1393). گذری و نظری بر گذشه، حال و آینده کتابداری و اطلاع­رسانی در ایران، نگاهی به شکل گیری دستاوردها و چالش­های توسعه علم اطلاعات ودانش­شناسی. شیراز: نامة پارسی، 1393.

ـ فتاحی، رحمت­الله (1382). تحلیل و بازآفرینی نقش کتابداران در عصر تحول. در مجموعه مقالات هفتمین  همایش کتابداران سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور، رشت، 19 تا 21 اسفند، تهران: مرکز مدارک علمی و انتشارات سازمان مدیریت و برنامه­ریزی کشور.

ـ کومار، ک (1995). روش تحقیق در کتابداری و اطلاع­رسانی، ترجمه رهادوست و خسروی، تهران: کتابخانه ملی ایران.

ـ وزیرپور کشمیری، مهردخت؛ مریم سه‌دهی و محمدکریم صابر (1391). «تحلیل محتوای چکیده پایان‌نامه‌های کارشناسی ارشد کتابداری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران شمال و علوم و تحقیقات از سال 1380- 1386»، مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات،  ۲۳ (1)، ۱۱۲- .۱۲۸

ـ وینر، راجردی و دومینیک جوزف آر (۱۳۸۹). تحقیق در رسانه‌های جمعی، ترجمۀ کاووس سیدامامی، تهران: سروش (انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران).

 Abdoulaye, K.  (2002). Research trends in library and information science at the international Islamic     university Malaysis. Library Review, 51(1). 32-37.

Cano, V. (1999). Bibliometric overview of library and information science research in Spain.  American Society of Information Science, Vol. 50, (8), 675-680

Kawalec, Anna. (2013). Research trends in library andinformation science based on Spanish scientific publication2000 to 2010.  Malaysian Journal of Library & Information Science. 18, ( 2), 1-13.

Koufogiannakis, D and Crumley, E, (2004). Content Analysis in l ibrarianship research. Journal of Information Science , 2006 , 30 (3). 227-239. 

Lin W.Y.C. and Meng Lio K. (2011). Research status and trends of Library and Information Science in Taiwan, 2001–2010. Proceedings of the ASIA-Pacific Conference on Library & Information Education & Practice 2011, Putrajaya, Malaysia, 530-538.

Mavi, D and Uzunboylu, H. (2014). Content Analysıs of Artıcles About  Computer Teachıng Methods: AContent   Analysis Study.  Procedia - Social and Behavioral    Sciences , 143, 1171– 1176.  Available online at http:// www.sciencedirect.com, Science Direct.     

 McKinney, Lili LuoM. (2015). JAL in the Past Decade: A Comprehensive Analysis  of Academic Library Research. TheJournal of Academic Librarianship. 41, (2), 123–129.Available online at http://www.sciencedirect.com

Rana, Rashma.  ( 2011). Research trends in library and information science in India  with a focus on Panjab University, Chandigarh", The International Information & Library Review, Volume 43, Issue 1, Available at http://www.Sciencedirect.com, Research Laboratory (PRL), Ahmedabad, India.

Sam, J. (2008).  An analysis of papers published in the Ghana Library Journal: a bibliometric study, African Journal of Library, Archives and Information Science , Vol. 18 (1), 55-62.

Tuomaala, O, Järvelin K and Vakkari, P. (2014). Evolution of library and information science, 1965–2005: Content analysis of journal articles.  Association for Information Science and Technology,Volume 65, 7,  1446–1462.

Uzun . A , (2002) . Library And Information Science Research in Developing Countries and   Eastern European Countries: A Brief Bibliometric Perspective. The International Information & Library Review, Volum 34 (1).

    Werner, R and Dominik, J.R.  (2005).  Analyzing Media Messages, (Keykavoos Seyed    emami),  Tehran: Sorosh, 217.